Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ 1:9

Και τον πρεσβύτερο. Στις απειλές συγκαταλέγεται και η αφαίρεση του πρεσβυτέρου, επειδή με την παρουσία του παρέχει όχι μικρή ωφέλεια. —Άραγε, λοιπόν, οποιοσδήποτε αξιώθηκε με κάποιον τρόπο την προεδρία και συγκαταλέχθηκε στο πρεσβυτέριο, αυτός είναι ο πραγματικός πρεσβύτερος; Ή μήπως εκείνος που φέρει τον χαρακτήρα του πρεσβυτέρου ανεπίληπτα, και κατά προτίμηση χωρίς να έχει γνωρίσει γυναίκα; Εάν όμως έχει, τότε σύμφωνα με τον νόμο του Κυρίου, πρέπει να είναι άνδρας μίας γυναίκας, να έχει τέκνα πιστά, που δεν κατηγορούνται για ασωτία ούτε είναι ανυπότακτα· να μην είναι αυθάδης, ούτε οξύθυμος, ούτε μέθυσος, ούτε αισχροκερδής· αλλά φιλόξενος, φιλάγαθος, σώφρων· όσιος, δίκαιος, εγκρατής· να προσκολλάται στον αξιόπιστο λόγο σύμφωνα με τη διδασκαλία, ώστε να είναι ικανός και να προτρέπει με την υγιή διδασκαλία και να ελέγχει όσους αντιλέγουν, —αυτός είναι ο πρεσβύτερος, τον οποίο αφαιρεί ο Κύριος από τον λαό που αμαρτάνει.

Διότι τίποτε δεν θέτει σε τόση αμηχανία ούτε τους άρχοντες ούτε τους υπολοίπους, όσοι φθονούν την ειρηνική σας κατάσταση, όσο η ομοψυχία στην αγάπη προς αυτόν που σας δόθηκε και η ισχύς της αντιστάσεώς σας. Διότι τους προκαλεί απελπισία για κάθε πονηρό τους εγχείρημα, εάν δουν ότι ούτε ο κλήρος ούτε ο λαός αποδέχονται τις επινοήσεις τους. Τη γνώμη, λοιπόν, που έχετε για το αγαθό, αυτήν κάντε την κοινή σε όλη την πόλη· και στα πλήθη και σε όλους όσοι κατοικούν την περιοχή να απευθύνετε τα πρέποντα λόγια, ενισχύοντας τις αγαθές τους προαιρέσεις, ώστε να γίνει παντού ξακουστή η γνησιότητα της αγάπης σας προς τον Θεό. Εάν δε αξιωθούμε κάποτε και εμείς οι ίδιοι να προσέλθουμε και να επισκεφθούμε την Εκκλησία, την τροφό της ευσέβειας, την τιμούμε ως μητρόπολη της ορθοδοξίας, διότι από παλαιά ποιμαίνεται από τιμιότατους και εκλεκτούς άνδρες του Θεού, οι οποίοι μένουν προσηλωμένοι στον αξιόπιστο λόγο σύμφωνα με τη διδασκαλία· άξιος συνεχιστής αυτών είναι εκείνος που τώρα ανεδείχθη, γεγονός που και εσείς διαπιστώσατε και εμείς προσυπογράψαμε. Είθε μόνο να διαφυλαχθείτε από τη χάρη του Θεού, ματαιώνοντας αφενός τα πονηρά βουλεύματα των εχθρών, και ενσταλάζοντας αφετέρου στις ψυχές σας ισχύ και σθένος για τη διαφύλαξη των καλών δωρεών που σας έχουν δοθεί.

Διότι πρέπει ο επίσκοπος να είναι ακατηγόρητος, ως οικονόμος του Θεού, όχι αυθάδης, όχι οργίλος, όχι μέθυσος, όχι βίαιος, όχι αισχροκερδής, αλλά φιλόξενος, φιλάγαθος, σώφρων, δίκαιος, όσιος, εγκρατής, προσηλωμένος στον αξιόπιστο λόγο σύμφωνα με τη διδασκαλία, ώστε να είναι ικανός και να προτρέπει με την υγιή διδασκαλία, και να ελέγχει όσους αντιλέγουν.

«Εκείνος που δεν με αγαπά, δεν τηρεί τους λόγους μου». Ποια σχέση, όμως, υπάρχει μεταξύ δικαιοσύνης και ανομίας; Ή ποια μερίδα έχει ο πιστός με τον άπιστο; Και πρέπει μάλιστα, με κάθε τρόπο, να φροντίζουμε να απομακρύνουμε από εκείνους που ακόμη ασκούνται στην πνευματική προκοπή τις αφορμές της αμαρτίας, εκ των οποίων η μεγαλύτερη είναι η ανάμνηση του προηγούμενου βίου, μήπως τυχόν πάθουν αυτό που έχει γραφτεί: «Στράφηκαν με τις καρδιές τους προς την Αίγυπτο»· πράγμα το οποίο συμβαίνει, ως επί το πλείστον, κατά τη συνεχή συναναστροφή με τους κατά σάρκα συγγενείς. Γενικότερα, δεν πρέπει να επιτρέπουμε ούτε σε συγγενή ούτε σε ξένο να απευθύνει λόγια προς τους αδελφούς, εάν δεν έχουμε πεισθεί γι' αυτούς ότι διεξάγουν τις συζητήσεις τους προς οικοδομή και καταρτισμό των ψυχών. Εάν πάλι προκύψει ανάγκη να γίνει συζήτηση με αυτούς που έτυχε να βρεθούν μαζί μας, αυτή ας γίνεται από εκείνους στους οποίους έχει εμπιστευθεί το χάρισμα του λόγου, επειδή έχουν τη δύναμη να ομιλούν και να ακούν με επίγνωση προς οικοδομή της πίστεως· καθώς ο Απόστολος διδάσκει σαφώς ότι η δύναμη του λόγου δεν προσφέρεται σε όλους, αλλά το χάρισμα αυτό υπάρχει σε λίγους, λέγοντας τα εξής: «Διότι σε άλλον μεν δίδεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, σε άλλον δε λόγος γνώσεως»· και αλλού: «Ώστε να είναι ικανός να προτρέπει με την υγιαίνουσα διδασκαλία και να ελέγχει αυτούς που αντιλέγουν».

Διότι τότε μεν επιδιωκόταν ο έλεγχος της αιρέσεως και η ανατροπή της μεθοδείας του διαβόλου, τώρα όμως προέχει η απλή ομολογία και φανέρωση της υγιαίνουσας πίστεως. Επομένως, δεν μας αρμόζει και τώρα ο ίδιος χαρακτήρας του λόγου. Διότι, όπως ένας άνθρωπος δεν θα έπαιρνε στα χέρια του τα ίδια εργαλεία όταν πολεμά και όταν καλλιεργεί τη γη (επειδή άλλα είναι τα εργαλεία εκείνων που κοπιάζουν με ασφάλεια για τα προς το ζην, και άλλες οι πανοπλίες εκείνων που παρατάσσονται σε πόλεμο), έτσι δεν θα έλεγε τα ίδια εκείνος που προτρέπει σύμφωνα με την υγιαίνουσα διδασκαλία και εκείνος που ελέγχει τους αντιλέγοντες. Διότι άλλο είναι το είδος του ελεγκτικού λόγου, και άλλο το είδος του παρακλητικού λόγου.

ΚΑΤΗΧΗΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ. Πρόλογος. Ο λόγος της κατηχήσεως είναι μεν αναγκαίος σε όσους προΐστανται του μυστηρίου της ευσέβειας, ώστε να αυξάνεται η Εκκλησία με την προσθήκη των σωζομένων, καθώς ο αληθινός λόγος της διδασκαλίας προσφέρεται στην ακοή των απίστων. Εντούτοις, ο ίδιος τρόπος διδασκαλίας δεν αρμόζει σε όλους όσοι προσέρχονται στον λόγο, αλλά πρέπει να αναπροσαρμόζεται η κατήχηση ανάλογα με τις διαφορές των θρησκειών, αποβλέποντας μεν στον ίδιο σκοπό της διδασκαλίας, αλλά χωρίς να χρησιμοποιούνται με τον ίδιο τρόπο τα επιχειρήματα για τον καθένα. Διότι από άλλες αντιλήψεις διακατέχεται ο ιουδαΐζων και από άλλες εκείνος που ζει σύμφωνα με τον ελληνισμό· ο Ανόμοιος, ο Μανιχαίος, οι οπαδοί του Μαρκίωνα, του Ουαλεντίνου και του Βασιλείδη, καθώς και ο υπόλοιπος κατάλογος εκείνων που πλανώνται στις διάφορες αιρέσεις, έχοντας κυριευθεί ο καθένας από τις δικές του αντιλήψεις, καθιστούν αναγκαία τη μάχη ενάντια στις δικές τους δοξασίες. Διότι, ανάλογα με το είδος της νόσου, πρέπει να προσαρμόζεται και ο τρόπος της θεραπείας.

Πόσους αναγκάζεται να σκανδαλίσει, και εκούσια και ακούσια! Πόσους να πληγώσει, και εκούσια και ακούσια! Δεν μιλώ διαφορετικά, παρά όπως ακριβώς αισθάνομαι και πιστεύω. Δεν νομίζω ότι υπάρχουν πολλοί ανάμεσα στους ιερείς που σώζονται, αλλά ότι πολύ περισσότεροι είναι αυτοί που χάνονται· και η αιτία είναι ότι το έργο αυτό απαιτεί μεγάλη ψυχή. Διότι υπόκειται σε πολλές πιέσεις που τον εκτρέπουν από το ορθό του ήθος, και χρειάζεται αναρίθμητα μάτια από κάθε πλευρά. Δεν βλέπεις πόσα πρέπει να διαθέτει ο επίσκοπος; Να είναι διδακτικός, ανεξίκακος, προσηλωμένος στον αληθινό λόγο σύμφωνα με τη διδασκαλία. Πόση δυσκολία κρύβει αυτό; Και για τα αμαρτήματα των άλλων, αυτός φέρει την ευθύνη. Δεν λέω τίποτε για τα άλλα· αν έστω και ένας μόνο φύγει από τη ζωή αβάπτιστος, δεν έχει καταστρέψει ολόκληρη τη δική του σωτηρία; Διότι η απώλεια μίας και μόνο ψυχής επιφέρει τόσο μεγάλη ζημία, την οποία κανένας λόγος δεν μπορεί να περιγράψει. Εάν δηλαδή η σωτηρία της έχει τόσο μεγάλη αξία, ώστε ο Υιός του Θεού να γίνει άνθρωπος και να υποστεί τόσα πάθη, αναλογίσου πόση τιμωρία θα επιφέρει η απώλειά της. Εάν εκείνος, εξαιτίας του οποίου χάνεται κάποιος, είναι άξιος θανάτου στον παρόντα βίο, πολύ περισσότερο θα είναι στην άλλη ζωή. Μη μου πεις, βέβαια, ότι ο πρεσβύτερος αμάρτησε ή ότι ο διάκονος· η ευθύνη για όλα αυτά πέφτει στο κεφάλι εκείνων που τους χειροτόνησαν. Ας αναφέρω, πάλι, κάτι άλλο.

«Μη αισχροκερδή, αλλά φιλόξενο, φιλάγαθο, σώφρονα, δίκαιο, όσιο, εγκρατή, προσηλωμένο στον πιστό λόγο σύμφωνα με τη διδασκαλία». Είδες πόση επίταση αρετής απαίτησε; «Μη αισχροκερδή», λέει· δηλαδή, να επιδεικνύει μεγάλη περιφρόνηση προς τα χρήματα. «Φιλόξενο, φιλάγαθο, σώφρονα, δίκαιο, όσιο»· να προσφέρει, λέει, όλα του τα υπάρχοντα σε όσους έχουν ανάγκη. «Εγκρατή». Δεν εννόησε εδώ αυτόν που νηστεύει, αλλά εκείνον που κυριαρχεί επί του πάθους, εκείνον που εξουσιάζει και τη γλώσσα και το χέρι και τα ακόλαστα μάτια· διότι αυτό είναι η εγκράτεια, το να μην παρασύρεται από κανένα πάθος.

«Να προσκολλάται στον αξιόπιστο λόγο σύμφωνα με τη διδασκαλία». Λέγοντας εδώ «αξιόπιστο» εννοεί τον αληθινό, ή αυτόν που έχει παραδοθεί μέσω της πίστεως, ο οποίος δεν έχει ανάγκη από συλλογισμούς ούτε από θεωρητικές αναζητήσεις. Το «να προσκολλάται» σημαίνει να φροντίζει, να κάνει το πράγμα αυτό έργο του. Τι συμβαίνει, λοιπόν, εάν κάποιος είναι άπειρος στην έξωθεν ρητορεία; Γι' αυτό ακριβώς ανέφερε: «Του αξιόπιστου λόγου σύμφωνα με τη διδασκαλία». «Έτσι ώστε να είναι ικανός και να προτρέπει, και να ελέγχει όσους αντιλέγουν». Επομένως, δεν υπάρχει ανάγκη από κομπασμό και στόμφο λέξεων, αλλά από ορθό νου, από εμπειρία των Γραφών και από δύναμη νοημάτων.

Δεν βλέπεις τον Παύλο που μετέστρεψε ολόκληρη την οικουμένη και αναδείχθηκε ισχυρότερος και από τον Πλάτωνα και από όλους ανεξαιρέτως τους άλλους; Αλλά χάρη στα θαύματα, θα πει κανείς. Όχι μόνο χάρη στα θαύματα· διότι, εάν μελετήσεις τις Πράξεις των Αποστόλων, σε πολλά σημεία θα διαπιστώσεις ότι επικρατούσε μέσω της διδασκαλίας, ακόμη και πριν από τα θαύματα. «Για να είναι ικανός και να προτρέπει με την υγιαίνουσα διδασκαλία»· δηλαδή, για τη διαφύλαξη των οικείων και για την ανατροπή των εχθρών.

Και να ελέγχει αυτούς που αντιλέγουν. Διότι, αν δεν υπάρχει αυτό, τα πάντα χάνονται. Επειδή εκείνος που δεν γνωρίζει να πολεμά τους εχθρούς, και να αιχμαλωτίζει κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού, και να καθαιρεί λογισμούς· εκείνος που δεν γνωρίζει τι πρέπει να διδάσκει σχετικά με την ορθή διδασκαλία, ας μένει μακριά από τον διδασκαλικό θρόνο. Διότι τα υπόλοιπα θα μπορούσε να τα βρει κανείς και στους αρχομένους, όπως το ακατηγόρητο, το να έχει τα παιδιά του σε υποταγή, το να είναι φιλόξενος, δίκαιος και όσιος· εκείνο όμως που κυρίως χαρακτηρίζει τον διδάσκαλο είναι τούτο: το να έχει τη δυνατότητα να κατηχεί τον λόγο, για το οποίο δεν υπάρχει καμία πρόνοια σήμερα. Διότι υπάρχουν πολλοί που είναι ανυπότακτοι, ματαιολόγοι και φρεναπάτες, προπάντων εκείνοι που προέρχονται από την περιτομή, τους οποίους πρέπει κανείς να αποστομώνει. Βλέπεις πώς υποδεικνύει την αιτία από την οποία προέρχονται τέτοιοι άνθρωποι; Προέρχεται από το ότι δεν θέλουν να εξουσιάζονται, αλλά να εξουσιάζουν· διότι αυτό υπονόησε. Όταν, λοιπόν, δεν μπορέσεις να τους πείσεις, μην τους δίνεις διαταγές, αλλά να τους αποστομώνεις για την ωφέλεια των άλλων. Ποιο είναι, λοιπόν, το κέρδος, όταν δεν πείθονται ή και αν είναι ανυπότακτοι;

Όταν κάποτε ο Παύλος έγραφε στον Τίτο· όταν όμως λέω Παύλο, δεν εννοώ μόνο αυτόν, αλλά και τον Πέτρο, και τον Ιάκωβο, και τον Ιωάννη, και ολόκληρο τον χορό τους. Διότι, όπως ακριβώς σε μία λύρα οι χορδές μεν είναι διάφορες, αλλά η αρμονία είναι μία, έτσι και στον χορό των αποστόλων, διαφορετικά μεν είναι τα πρόσωπα, αλλά μία είναι η διδασκαλία, επειδή ένας ήταν και ο τεχνίτης, το Άγιο Πνεύμα που κινούσε τις ψυχές τους. Και φανερώνοντας αυτό, ο Παύλος έλεγε: «Είτε λοιπόν εκείνοι, είτε εγώ, έτσι κηρύσσουμε». Γράφοντας, λοιπόν, αυτός στον Τίτο και δείχνοντας πώς ακριβώς πρέπει να είναι ο επίσκοπος, λέει: «Διότι πρέπει ο επίσκοπος να είναι ακατηγόρητος, ως οικονόμος του Θεού, να μην είναι αυθάδης, ούτε οξύθυμος, ούτε μέθυσος, ούτε βίαιος, ούτε αισχροκερδής, αλλά φιλόξενος, φιλάγαθος, σώφρων, δίκαιος, όσιος, εγκρατής, προσηλωμένος στον αξιόπιστο λόγο που συμφωνεί με τη διδασκαλία, ώστε να είναι ικανός και τους άλλους να προτρέπει με την υγιή διδασκαλία, και να ελέγχει εκείνους που αντιλέγουν».

Είδες πόση ακρίβεια αρετής απαιτεί από τον επίσκοπο; Διότι, όπως ακριβώς ένας άριστος ζωγράφος, αναμειγνύοντας ποικίλα χρώματα, όταν πρόκειται να φιλοτεχνήσει την πρωτότυπη εικόνα μιας βασιλικής μορφής, εργάζεται με κάθε ακρίβεια, ώστε όλοι όσοι την αντιγράφουν και ζωγραφίζουν με βάση αυτήν να έχουν μια απολύτως ακριβή εικόνα· έτσι λοιπόν και ο μακάριος Παύλος, σαν να ζωγράφιζε μια βασιλική εικόνα και να κατασκεύαζε το αρχέτυπό της, αναμειγνύοντας τα ποικίλα χρώματα της αρετής, μας σκιαγράφησε πλήρως τα χαρακτηριστικά της επισκοπής, ώστε καθένας από όσους ανέρχονται στο αξίωμα αυτό, ατενίζοντάς την, να οικονομεί με ανάλογη ακρίβεια όλα τα ζητήματα της ζωής του. Με θάρρος, λοιπόν, θα μπορούσα να πω ότι ο μακάριος Ιγνάτιος αποτύπωσε πλήρως και με ακρίβεια όλη αυτήν την εικόνα στην ψυχή του, και ήταν ανεπίληπτος και ακατηγόρητος, και ούτε αυθάδης, ούτε οργίλος, ούτε μέθυσος, ούτε βίαιος, αλλά φιλειρηνικός, αφιλάργυρος, δίκαιος, όσιος, εγκρατής, προσηλωμένος στον πιστό λόγο σύμφωνα με τη διδασκαλία, νηφάλιος, σώφρων, κόσμιος, διαθέτοντας και όλα τα υπόλοιπα που απαίτησε ο Παύλος. Και ποια είναι η απόδειξη αυτών;

ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΤΙΤΟ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ. «Ο Παύλος, δούλος του Θεού και απόστολος του Ιησού Χριστού σύμφωνα με την πίστη των εκλεκτών του Θεού, και την επίγνωση της αλήθειας που οδηγεί στην ευσέβεια, με την ελπίδα της αιώνιας ζωής, την οποία υποσχέθηκε ο αψευδής Θεός πριν από τους αιώνιους χρόνους, και φανέρωσε στους ορισμένους καιρούς τον λόγο Του μέσω του κηρύγματος το οποίο εμπιστεύθηκα εγώ σύμφωνα με την επιταγή του σωτήρα μας Θεού, προς τον Τίτο, το γνήσιο τέκνο σύμφωνα με την κοινή μας πίστη: χάρη, έλεος και ειρήνη από τον Θεό Πατέρα και τον Κύριο Ιησού Χριστό, τον σωτήρα μας. Για τον λόγο αυτόν σε άφησα στην Κρήτη, για να επιδιορθώσεις τα ελλείποντα και να εγκαταστήσεις πρεσβυτέρους σε κάθε πόλη, όπως εγώ σε διέταξα. Αν κάποιος είναι ακατηγόρητος, άνδρας μίας γυναίκας, που έχει τέκνα πιστά, τα οποία δεν κατηγορούνται για ασωτία ή δεν είναι ανυπότακτα.» Επισκόπους. «Διότι πρέπει ο επίσκοπος να είναι ακατηγόρητος ως οικονόμος του Θεού, όχι αυθάδης, όχι οξύθυμος, όχι μέθυσος, όχι βίαιος, όχι αισχροκερδής, αλλά φιλόξενος, φιλάγαθος, σώφρων, δίκαιος, όσιος, εγκρατής, προσηλωμένος στον αξιόπιστο λόγο που είναι σύμφωνος με τη διδασκαλία, ώστε να είναι ικανός και να νουθετεί με την υγιή διδασκαλία, και να ελέγχει εκείνους που αντιλέγουν. Διότι υπάρχουν πολλοί ανυπότακτοι, ματαιολόγοι και φρεναπάτες, κυρίως εκείνοι που προέρχονται από την περιτομή, τους οποίους πρέπει κανείς να αποστομώνει· οι οποίοι ανατρέπουν ολόκληρα σπίτια, διδάσκοντας αυτά που δεν πρέπει, χάριν αισχρού κέρδους.

Ας θυμηθούν τα λόγια του αγίου Πέτρου προς εκείνον που επιχείρησε κάτι τέτοιο, ο οποίος έλεγε τα εξής: «Δεν υπάρχει για εσένα μερίδιο ούτε κλήρος σε αυτήν την υπόθεση». Διότι, εάν πουλιέται το αξίωμα της Ιεροσύνης, τότε είναι περιττή γι' αυτούς η σεμνή διαγωγή του βίου και ο τρόπος ζωής με αγνεία και αρετή. Περιττός είναι κατ' αυτούς και ο θείος Απόστολος Παύλος όταν διδάσκει: «Πρέπει ο Επίσκοπος να είναι ακατηγόρητος, σώφρων, κόσμιος, διδακτικός, εγκρατής, νηφάλιος, να μένει σταθερός στον αξιόπιστο λόγο της διδασκαλίας, ώστε να είναι ικανός και να προτρέπει με την υγιή διδασκαλία, αλλά και να ελέγχει εκείνους που αντιλέγουν».