Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ 2:11

Εάν, λοιπόν, αυτός που γεννήθηκε είναι Κύριος, τότε και η Παρθένος είναι Κυριοτόκος· και όπου είναι ο Κύριος, εκεί είναι και ο Θεός. Δεν έχει χωριστεί ο Κύριος από τον Θεό ούτε ο Θεός από τον Κύριο, όπως αναφέρει στην Παλαιά Διαθήκη: «Και έβρεξε ο Κύριος φωτιά από τον Κύριο»· και πάλι: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου»· και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος»· και πάλι ο Ψαλμωδός: «Κύριος ο Θεός των δυνάμεων, εισάκουσε την προσευχή μου»· και ο ίδιος πάλι: «Θεός είναι ο Κύριος, και φανερώθηκε σε εμάς»· και πάλι ο ίδιος: «Κύριος ο Θεός των δυνάμεων, ποιος είναι όμοιος με εσένα;». Και ο Παύλος στην προς Τίτον Επιστολή γράφει τα εξής: «Φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, η οποία μας παιδαγωγεί, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη και δικαιοσύνη και ευσέβεια στον παρόντα αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας, Ιησού Χριστού». Αυτός είναι που γεννήθηκε από την αγία Παρθένο, ο οποίος είναι Χριστός Κύριος. Αυτόν τον Χριστό και Κύριο, ο μακάριος Παύλος τον κηρύττει ως μεγάλο Θεό λέγοντας: «Του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας, Ιησού Χριστού».

Το δε «προ του αιώνος» και «πριν δημιουργήσει τη γη» και «πριν εδραιωθούν τα όρη» ας μην ταράσσει κανέναν· διότι και αυτό πάρα πολύ σωστά το συνέδεσε με το «εθεμελίωσε» και «έκτισε»· επειδή και αυτό πάλι αφορά την κατά σάρκα οικονομία. Διότι η «χάρις» που μας δόθηκε από τον Σωτήρα τώρα μεν «επεφάνη», όπως είπε ο Απόστολος, και πραγματοποιήθηκε με την έλευσή του, είχε όμως προετοιμαστεί πριν ακόμη υπάρξουμε εμείς, ή μάλλον και προ καταβολής κόσμου, και η αιτία είναι αγαθή και θαυμαστή. Δεν άρμοζε στον Θεό να σκεφτεί για εμάς εκ των υστέρων, ώστε να μη φανεί ότι αγνοεί τα όσα μας αφορούν. Δημιουργώντας μας, λοιπόν, δια του ιδίου του Λόγου ο Θεός των όλων, και γνωρίζοντας τα δικά μας πράγματα καλύτερα από εμάς, και προγνωρίζοντας ότι, ενώ πλαστήκαμε «καλοί», αργότερα θα γίνουμε παραβάτες της εντολής και θα εκδιωχθούμε από τον παράδεισο εξαιτίας της παρακοής, όντας φιλάνθρωπος και αγαθός, προετοιμάζει στον ίδιο του τον Λόγο, μέσω του οποίου και μας δημιούργησε, την οικονομία της σωτηρίας μας. Έτσι ώστε, ακόμη κι αν εξαπατηθούμε από τον όφι και εκπέσουμε, να μην παραμείνουμε τελειωτικά νεκροί, αλλά, έχοντας στο πρόσωπο του Λόγου προετοιμασμένη για εμάς τη λύτρωση και τη σωτηρία, να αναστηθούμε και πάλι και να παραμείνουμε αθάνατοι, όταν αυτός χάριν ημών «κτισθεί αρχή των οδών» και ο «πρωτότοκος της κτίσεως» γίνει «πρωτότοκος αδελφών» και αναστηθεί ο ίδιος ως «απαρχή των νεκρών».

Μάθε λοιπόν το μυστήριο. Γι' αυτό ο Θεός ήλθε εν σαρκί, για να εξολοθρεύσει τον θάνατο που φώλιαζε μέσα μας. Διότι, όπως τα θεραπευτικά αντίδοτα υπερισχύουν των φθοροποιών ουσιών όταν αφομοιωθούν από το σώμα, και όπως το σκοτάδι που υπάρχει μέσα σε ένα σπίτι διαλύεται με την είσοδο του φωτός, έτσι και ο θάνατος, που καταδυνάστευε την ανθρώπινη φύση, εξαφανίστηκε με την παρουσία της θεότητας. Και όπως ακριβώς ο πάγος στο νερό, όσο διάστημα επικρατεί νύχτα και σκιά, κυριαρχεί επί των υγρών, όταν όμως τον θερμάνει ο ήλιος, λιώνει από τις ακτίνες του· έτσι βασίλευσε και ο θάνατος μέχρι την παρουσία του Χριστού. Όταν όμως φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού και ανέτειλε ο Ήλιος της δικαιοσύνης, ο θάνατος καταπόθηκε από τη νίκη, καθώς δεν μπόρεσε να αντέξει την έλευση της αληθινής ζωής. Ω, βάθος της αγαθότητας και της φιλανθρωπίας του Θεού! Εξαιτίας της υπερβολικής Του φιλανθρωπίας, εμείς γινόμαστε ατίθασοι ως προς την υποταγή μας. Οι άνθρωποι αναζητούν να βρουν την αιτία για την οποία ο Θεός βρέθηκε ανάμεσα στους ανθρώπους, ενώ θα έπρεπε να προσκυνούν την αγαθότητά Του.

Χαίρε, Μαρία, η άσβεστη λαμπάδα. Διότι από εσένα έχει γεννηθεί ο Ήλιος της δικαιοσύνης. Χαίρε, Μαρία, ο τόπος του αχώρητου, εσύ που χώρεσες τον Μονογενή Θεό Λόγο, εσύ που βλάστησες το αμάραντο στάχυ χωρίς άροτρο και σπόρο. Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, χάρη στην οποία οι προφήτες υμνούν, χάρη στην οποία οι ποιμένες δοξολογούν, λέγοντας μαζί με τους αγγέλους εκείνον τον φοβερό ύμνο: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία.» Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, χάρη στην οποία οι άγγελοι χορεύουν και οι αρχάγγελοι σκιρτούν αναπέμποντας φρικωδέστατους ύμνους. Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, χάρη στην οποία οι μάγοι προσκυνούν, οδηγούμενοι από τον λαμπαδούχο αστέρα. Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, χάρη στην οποία εκλέχθηκε το δεκάκτινο κάλλος των αποστόλων. Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, χάρη στην οποία ο Ιωάννης, όντας ακόμη στην κοιλιά της μητέρας του, σκίρτησε, και ο λύχνος προσκύνησε το ακοίμητο φως. Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, μέσω της οποίας προήλθε η ανεκλάλητη χάρη, για την οποία ο Απόστολος φώναζε λέγοντας: «Φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους.» Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, μέσω της οποίας προήλθε το αληθινό φως, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ο οποίος λέει στα Ευαγγέλια: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου.» Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, μέσω της οποίας έλαμψε φως σε αυτούς που κάθονταν στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου. «Διότι ο λαός», λέει, «που καθόταν στο σκοτάδι, είδε μέγα φως.»

Αυτοί όμως, αφαιρώντας - δεν ξέρω πώς - από τον Μονογενή την τόσο σεπτή και θαυμαστή οικονομία, συνάπτουν σε αυτόν κατά σχέση έναν άνθρωπο, στολισμένο με εξωτερικές τιμές και λαμπρυσμένο με ξένη δόξα, και όχι αληθινά Θεό, αλλά κοινωνό και μέτοχο του Θεού, και Υιό ψευδώνυμο, και Σωτήρα που σώζεται, και Λυτρωτή που λυτρώνεται, αν και ο μακάριος Παύλος έγραψε τα εξής: «Διότι φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, για να αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, και να ζήσουμε με σωφροσύνη και επιείκεια στον τωρινό αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού». Β— Ναι, λένε. Επειδή ακριβώς αξιώθηκε τη συνάφεια με τον Θεό Λόγο, ονομάστηκε και αυτός μέγας Θεός, αν και προήλθε από το σπέρμα του Δαβίδ. Α— Ω, τι παραφροσύνη! «Ενώ υποστήριζαν πως είναι σοφοί, αποδείχθηκαν μωροί», σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Διότι μετατρέπουν, όπως είπα, τη δύναμη του μυστηρίου του Χριστού σε κάτι εντελώς αντίθετο. Και το να λένε ότι «αξιώθηκε» δεν είναι τίποτε άλλο παρά να τον παρουσιάζουν ως κοινό άνθρωπο και να τον διαχωρίζουν απερίσκεπτα στην απόλυτη ετερότητα, έτσι ώστε να γίνεται αντιληπτή μια προσκυνητή δυάδα υιών, από τους οποίους ο ένας είναι Υιός εκ φύσεως και αληθινά, ενώ ο άλλος θετός και νόθος, ο οποίος δεν έχει τίποτε δικό του, ώστε να μπορεί να ειπωθεί και γι' αυτόν, όπως και σε εμάς: «Διότι τι έχεις το οποίο δεν έλαβες;».

Από την προς Τίτον. «Διότι φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, καθοδηγώντας μας, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, με δικαιοσύνη και με ευσέβεια στον παρόντα αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού». Εάν, λοιπόν, ο Χριστός είναι η ελπίδα όλων, και είναι μέγας Θεός και Σωτήρας, πώς να μην είναι υπερβολικά ασεβείς και παράφρονες εκείνοι που αποκαλούν τον Υιό δημιούργημα, και τολμούν να κατατάσσουν ανάμεσα στους δούλους Εκείνον που κατέχει όλα τα γνωρίσματα, τα οποία αρμόζουν μόνο στη θεία φύση, και μέσω των οποίων αυτή πραγματικά αναγνωρίζεται για αυτό που είναι;

Ήδη και ο Παύλος υποδηλώνει αυτές τις δύο παρουσίες γράφοντας προς τον Τίτο και λέγοντας: «επεφάνη η χάρις του Θεού του σωτήρα σε όλους τους ανθρώπους, η οποία μας παιδαγωγεί, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, ευσέβεια και δικαιοσύνη στον τωρινό αιώνα, προσδοκώντας τη μακαρία ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και σωτήρα μας Ιησού Χριστού». Βλέπεις πώς μίλησε για την πρώτη, για την οποία ευχαριστεί, και για τη δεύτερη, την οποία προσδοκούμε; Γι' αυτό και τα άρθρα της πίστεως που ομολογούμε εμείς τώρα έτσι παραδόθηκαν, δηλαδή να πιστεύουμε σε Αυτόν «που ανήλθε στους ουρανούς και κάθισε εκ δεξιών του Πατρός, και ο οποίος θα έρθει πάλι με δόξα για να κρίνει ζώντες και νεκρούς, και του οποίου η βασιλεία δεν θα έχει τέλος». Έρχεται λοιπόν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός από τους ουρανούς. Και έρχεται κατά τη συντέλεια αυτού του κόσμου με δόξα, κατά την έσχατη ημέρα. Διότι επέρχεται η συντέλεια αυτού του κόσμου, και αυτός ο δημιουργημένος κόσμος ανακαινίζεται και πάλι. Επειδή, πράγματι, και φθορά και κλοπή και μοιχεία και κάθε είδος αμαρτιών διαχύθηκε πάνω στη γη, και αίματα αναμείχθηκαν με αίματα μέσα στον κόσμο, για να μη μείνει λοιπόν αυτό το θαυμαστό οικητήριο γεμάτο από ανομία, παρέρχεται αυτός ο κόσμος, ώστε να αναδειχθεί ο καλύτερος. Και θέλεις να λάβεις την απόδειξη από τα χωρία της Γραφής;

Όλα αυτά τα μάθαμε, όντας προηγουμένως στο σκοτάδι, υπό την εξουσία του Διαβόλου, προτού φτάσει σε εμάς το φως· όταν ήμασταν πουλημένοι στην αμαρτία. Όταν όμως θέλησε ο φιλάνθρωπος και ελεήμων Θεός να μας λυτρώσει από αυτή την πλάνη, μας επισκέφθηκε ανατολή εξ ύψους, και φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού, και έδωσε τον εαυτό Του ως αντάλλαγμα για εμάς, και μας εξαγόρασε από την πλάνη των ειδώλων, και ευδόκησε να μας ανακαινίσει δι' ύδατος και Πνεύματος. Όλα αυτά λοιπόν τα απαρνηθήκαμε, και απεκδυθήκαμε τον παλαιό άνθρωπο μαζί με τις πράξεις του, και ενδυθήκαμε τον νέο Αδάμ.

Όλα αυτά τα μάθαμε όταν βρισκόμασταν παλαιότερα στο σκοτάδι, υπό την εξουσία του Διαβόλου, προτού φτάσει σε εμάς το φως· όταν ήμασταν πουλημένοι στην αμαρτία. Όταν όμως ο φιλάνθρωπος και ελεήμων Θεός θέλησε να μας λυτρώσει από αυτή την πλάνη, μας επισκέφθηκε ανατολή από τα ύψη, και φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού, και έδωσε τον εαυτό Του ως αντάλλαγμα για εμάς, και μας εξαγόρασε από την πλάνη των ειδώλων, και ευδόκησε να μας ανακαινίσει διά του ύδατος και του Πνεύματος. Όλα αυτά, λοιπόν, τα απαρνηθήκαμε, και απεκδυθήκαμε τον παλαιό άνθρωπο μαζί με τις πράξεις του, και ενδυθήκαμε τον νέο Αδάμ. Τώρα, όποιος πράττει τα προαναφερθέντα πονηρά έργα μετά τη χάρη, έχει εκπέσει από τη χάρη, και ο Χριστός δεν πρόκειται να τον ωφελήσει σε τίποτα, εφόσον επιμένει στην αμαρτία.

Και δεν αναλογίστηκαν στην ψυχή τους το ρητό του Αποστόλου που λέει: φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, παιδαγωγώντας μας ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, δικαιοσύνη και ευσέβεια στον τωρινό αιώνα, προσδοκώντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του για εμάς, για να μας λυτρώσει από κάθε ανομία και να καθαρίσει για τον εαυτό του έναν λαό περιούσιο, ζηλωτή των καλών έργων.

Εφόσον, λοιπόν, αυτά υπήρχαν μέσα μου ακουσίως («διότι δεν έπραττα αυτό που ήθελα, αλλά βιαζόμουν να κάνω αυτό που μισούσα», καθώς η αμαρτία ενεργούσε έτσι μέσα μου), ο άγιος Πατέρας απέστειλε τον άγιο Υιό Του και με το έλεός Του με έσωσε και με γλίτωσε από όλες τις φθορές μου. «Διότι φανερώθηκε η χάρη του Κυρίου και Σωτήρα μας, η οποία μας διδάσκει να αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες και να ζήσουμε με σωφροσύνη, ευσέβεια και δικαιοσύνη στον τωρινό αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού· ο οποίος προσέφερε τον εαυτό Του για εμάς, για να μας λυτρώσει από κάθε ανομία και να καθαρίσει για τον εαυτό Του έναν λαό περιούσιο, ζηλωτή καλών έργων»· «αφού εξάλειψε το χειρόγραφο με τις διατάξεις που ήταν εναντίον μας, το αφαίρεσε από τη μέση καρφώνοντάς το στον σταυρό, και αφού απογύμνωσε τις αρχές και τις εξουσίες, τις διαπόμπευσε δημόσια, θριαμβεύοντας εναντίον τους μέσω αυτού»· «αφού συνέτριψε χάλκινες πύλες και έσπασε σιδερένιους μοχλούς», μας υπέδειξε και πάλι το φως της ζωής, απλώνοντας το χέρι, ανοίγοντας τον δρόμο, υποδεικνύοντας τις βαθμίδες των ουρανών, και αξιώνοντάς μας να κατοικήσουμε και πάλι στον παράδεισο.

Θεός δε είναι και ο Υιός· «από τους οποίους», λέει, «προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός πάνω από όλα», «πίστεψε», λέει, «στον Κύριο Ιησού και θα σωθείς» και «τους κήρυξε», λέει, «τον λόγο του Κυρίου», «και αφού τους ανέβασε στο σπίτι του, τους παρέθεσε τραπέζι και αγαλλίασε με όλη την οικογένειά του, έχοντας πιστέψει στον Θεό» ή ότι «στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος» ή «για να κοσμήσουν τη διδασκαλία του Σωτήρα μας Θεού» ή «διότι φανερώθηκε η χάρη του Θεού και Σωτήρα σε όλους τους ανθρώπους, η οποία μας παιδαγωγεί» ή «προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού». Είναι δε η ίδια η διακονία του Πνεύματος και του Λόγου· «προσέχετε», λέει, «τον εαυτό σας και όλο το ποίμνιο, στο οποίο το Άγιο Πνεύμα σας έθεσε επισκόπους, για να ποιμαίνετε την Εκκλησία του Θεού», πράγμα που είναι όμοιο με το να λέει: «χρωστώ ευγνωμοσύνη σε εκείνον που με ενδυνάμωσε, τον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας, διότι με θεώρησε πιστό, θέτοντάς με στη διακονία».

Από τον λόγο του «Αγκυρωτού». 2. «Φανερώθηκε η χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού που μας διδάσκει, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, με ευσέβεια και με δικαιοσύνη στον τωρινό αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού· ο οποίος έδωσε τον εαυτό Του για χάρη μας, για να μας λυτρώσει από κάθε ανομία και να καθαρίσει για τον εαυτό Του έναν λαό εκλεκτό, γεμάτο ζήλο για καλά έργα»· «αφού εξάλειψε το καθ' ημών χειρόγραφο των διαταγμάτων, το οποίο ήταν εναντίον μας, το αφαίρεσε από τη μέση καρφώνοντάς το στον σταυρό, και αφού απεκδύθηκε τις αρχές και τις εξουσίες, τις διαπόμπευσε δημόσια, θριαμβεύοντας κατ' αυτών μέσω αυτού»· «αφού συνέτριψε χάλκινες πύλες και κομμάτιασε σιδερένιους μοχλούς», υπέδειξε ξανά το φως της ζωής, απλώνοντας το χέρι Του, ανοίγοντας τον δρόμο, υποδεικνύοντας τις κλίμακες των ουρανών, καθιστώντας μας άξιους να κατοικήσουμε πάλι στον παράδεισο. Επομένως, «κατοίκησε ανάμεσά μας», και δίνοντάς μας «το δικαίωμα του νόμου» του Πνεύματος, ώστε να γνωρίσουμε Αυτόν και τα όσα Τον αφορούν, ο οποίος είναι η αρχή και το τέλος της ζωής, έγινε για εμάς «νόμος δικαιοσύνης», «νόμος πίστεως», «νόμος Πνεύματος», ελεύθερος από τον «νόμο της σάρκας της αμαρτίας». Γι' αυτό, «χαίρομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο». Και μέσα μας είναι ο Χριστός, εφόσον κατοικεί εντός μας.

«πίστεψε (λέει) στον Κύριο Ιησού, και θα σωθείς», και «τους μίλησε (λέει) τον λόγο του Κυρίου», «και αφού τους ανέβασε στο σπίτι του, τους παρέθεσε τραπέζι, και αγαλλιάστηκε μαζί με όλη την οικογένειά του, επειδή είχε πιστέψει στον Θεό», ή ότι «εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος», ή «για να κοσμούν τη διδασκαλία του Σωτήρα μας Θεού», ή «διότι φανερώθηκε η χάρη του Θεού και Σωτήρα σε όλους τους ανθρώπους, παιδαγωγώντας μας», ή «προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού». Η ίδια δε είναι η διακονία του Πνεύματος και του Λόγου· «προσέχετε (λέει) τους εαυτούς σας και όλο το ποίμνιο, στο οποίο το Άγιο Πνεύμα σας έθεσε επισκόπους, για να ποιμαίνετε την Εκκλησία του Θεού», κάτι που είναι όμοιο με το να λέει: «χρωστώ ευγνωμοσύνη στον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας, που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό θέτοντάς με στη διακονία». 7. Συνεργεί, λοιπόν, όπως έχει αποδειχθεί, με τον Πατέρα ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα· «διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους». Και το Άγιο Πνεύμα είναι προσκυνητό· «διότι εκείνοι που προσκυνούν τον Θεό, πρέπει να προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Εάν δε αυτά συνεργούν, τότε η κτίση δεν δημιουργεί κτίση, ούτε η θεότητα γίνεται κτιστή, ούτε ο Θεός γνωρίζεται υπό μέτρο ή περιορισμό.

Το συμπέρασμα είναι αντάξιο και των δύο. Τι λέγει; «Η παρουσία του Χριστού δεν ήταν έλευση Θεού, αλλά γέννηση ανθρώπου». Ας γελάσουν με όσα ειπώθηκαν όσοι είναι αγέρωχοι· εμείς όμως, κρίνοντας ότι είναι πιο κατάλληλο να δακρύζουμε για την απάτη και τη ματαιότητα των λεγομένων, παραιτούμαστε από την περαιτέρω ανασκευή του επιχειρήματος, για να μη φανεί ότι αστειευόμαστε. Διότι ποιος δεν θα γελούσε δικαιολογημένα με την ασυνάρτητη πλοκή του συλλογισμού; Θα παραθέσω δε το ίδιο το κείμενο, το οποίο έχει στη συνέχεια ως εξής: «Εάν ο Κύριος δεν είναι ένσαρκος νους, θα ήταν σοφία που φωτίζει τον νου του ανθρώπου· και αυτή υπάρχει σε όλους τους ανθρώπους. Εάν όμως ισχύουν αυτά, τότε η παρουσία του Χριστού δεν ήταν έλευση Θεού, αλλά γέννηση ανθρώπου». Βεβαίως, το ότι ο Κύριος είναι σοφία που υπερβαίνει κάθε νου, κανένας από τους ευσεβείς δεν θα το αρνούνταν, καθοδηγούμενος ως προς αυτό από τις φωνές των αγίων Πατέρων και των Αποστόλων. Διότι ο Παύλος ρητώς διακηρύσσει ότι ο Χριστός έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό· και ότι «επεφάνη σε εμάς η σωτήριος χάρις, η οποία μας παιδαγωγεί να αρνηθούμε την ασέβεια, και διά της οσιότητος και της δικαιοσύνης να προσδοκούμε τη μακαρία ελπίδα».

Το ότι βέβαια ο Κύριος, κατά σάρκα, προέρχεται από το σπέρμα του Δαβίδ, πράγμα που προαναγγέλλεται από εκείνον που γεννήθηκε από τον Δαβίδ, θα το παραλείψουμε ως κάτι το ομολογουμένως προφανές στον λόγο. Το μυστήριο όμως σχετικά με την Αιθιοπίδα, πώς δηλαδή, αφού εγκατέλειψε το βασίλειο των Αιθιόπων και διέσχισε τόσο μεγάλο ενδιάμεσο διάστημα, σπεύδει προς τον Σολομώντα εξαιτίας της φήμης της σοφίας του, προσφέροντας στον βασιλιά πολύτιμους λίθους, χρυσό και ευωδιαστά αρώματα, θα γινόταν φανερό σε όποιον αναλογιστεί σε ποιο από τα ευαγγελικά θαύματα αποβλέπει. Διότι ποιος δεν γνωρίζει ότι αρχικά η Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη, προτού γίνει Εκκλησία, ήταν μελανή εξαιτίας της ειδωλολατρίας, απομακρυσμένη από τη γνώση του αληθινού Θεού λόγω ενός μεγάλου χάσματος άγνοιας; Αλλά όταν επιφάνηκε η χάρη του Θεού και έλαμψε η σοφία και το αληθινό φως έστειλε την ακτίνα του προς εκείνους που κάθονταν στο σκότος και στη σκιά του θανάτου, τότε, ενώ ο Ισραήλ έκλεισε τα μάτια του στο φως και στέρησε από τον εαυτό του τη συμμετοχή στα αγαθά, έρχονται οι Αιθίοπες, δηλαδή όσοι προέρχονται από τα έθνη και προστρέχουν στην πίστη. Και αυτοί που κάποτε βρίσκονταν μακριά γίνονται εγγύς, ξεπλένοντας τη μελανία τους με το μυστικό ύδωρ, ώστε η Αιθιοπία να προφτάσει να απλώσει το χέρι της προς τον Θεό και να προσφέρει δώρα στον Βασιλέα: τα αρώματα της ευσέβειας, το χρυσάφι της θεογνωσίας και τους πολύτιμους λίθους της εργασίας των εντολών και των αρετών.

Αλλά βέβαια, σύμφωνα με την Αγία Γραφή, το πρωτότυπο είναι πτερωτό. Επομένως, και η φύση του ανθρώπου δημιουργήθηκε πτερωτή, ώστε και ως προς τις πτέρυγες να έχει ομοιότητα προς το θείο. Είναι δε προφανές ότι η ονομασία των πτερύγων, μέσα από κάποια αλληγορική θεώρηση, θα προσλάβει ένα θεοπρεπές νόημα, καθώς με το όνομα των πτερύγων σημαίνονται η δύναμη, η μακαριότητα, η αφθαρσία και τα παρόμοια. Επειδή, λοιπόν, αυτά υπήρχαν και στον άνθρωπο, για όσο διάστημα ήταν σε όλα όμοιος με τον Θεό, ύστερα όμως η ροπή προς την κακία μάς αποστέρησε από τέτοιες πτέρυγες (διότι, αφού βρεθήκαμε έξω από τη σκέπη των πτερύγων του Θεού, γυμνωθήκαμε και από τις δικές μας πτέρυγες), για τον λόγο αυτό φανερώθηκε η χάρη του Θεού που μας φωτίζει, ώστε, αφού αποβάλουμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να πτεροφυήσουμε και πάλι μέσω της οσιότητας και της δικαιοσύνης. Επομένως, εάν αυτά δεν απέχουν από την αλήθεια, πρέπει να ομολογείται από τη νύμφη η χάρη που χορηγήθηκε σε αυτήν από τους θείους οφθαλμούς· διότι μόλις μας επέβλεψε ο Θεός με τους οφθαλμούς της φιλανθρωπίας, και εμείς, σύμφωνα με την αρχαία χάρη, αναπτερωθήκαμε.

Από τότε όμως που, όπως λέγει ο απόστολος, επεφάνη η σωτήρια χάρις του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, ερχόμενη μέσω της ανθρώπινης φύσεως, τα πάντα μετέπεσαν στην ανυπαρξία σαν τον καπνό, ώστε να παύσουν οι μανίες των χρηστηρίων και των μαντείων, να καταργηθούν οι ετήσιες πομπές και τα μιάσματα του αίματος στις εκατόμβες, και στα περισσότερα έθνη να εξαφανισθούν ολοκληρωτικά οι βωμοί, τα προπύλαια, τα τεμένη, τα αγάλματα και όσα άλλα επιτηδεύονταν οι λάτρεις των δαιμόνων για την εξαπάτηση τόσο των εαυτών τους όσο και εκείνων που τους συναναστρέφονταν. Το αποτέλεσμα ήταν σε πολλούς τόπους να μη μνημονεύεται ούτε καν αν υπήρξαν ποτέ αυτά, αλλά αντιθέτως να ανεγερθούν σε ολόκληρη την οικουμένη στο όνομα του Χριστού ναοί και θυσιαστήρια, καθώς και η σεμνή και αναίμακτη ιεροσύνη, και η υψηλή φιλοσοφία που κατορθώνεται περισσότερο με τα έργα παρά με τους λόγους, όπως και η περιφρόνηση της σωματικής ζωής και η καταφρόνηση του θανάτου. Αυτήν την καταφρόνηση την απέδειξαν φανερά όσοι εξαναγκάζονταν από τους τυράννους να εγκαταλείψουν την πίστη τους, θεωρώντας ως τίποτα τα βασανιστήρια του σώματος και την καταδίκη σε θάνατο· διότι βεβαίως δεν θα τα υπέμεναν αυτά, εάν δεν είχαν τη σαφή και αναμφίβολη απόδειξη της θείας παρουσίας. Και αυτό το ίδιο αποτελεί επαρκές σημείο για να ειπωθεί και προς τους Ιουδαίους, ότι είναι παρών Εκείνος τον οποίον αυτοί δεν πιστεύουν.

Και αν πριν από εσάς δεν ήταν ελλιπές το ευαγγέλιό μας, το οποίο «κηρύχθηκε στα έθνη, πιστεύτηκε στον κόσμο», και «η σωτήρια χάρη του Θεού» και η απορρέουσα από αυτήν θεογνωσία, η οποία φανερώθηκε σε όλους και δίδαξε τους πάντες, αν δεν «έχει ακυρωθεί η πίστη», αν δεν έχουν διαφθαρεί τα της ομολογίας, για τα οποία και αγωνίστηκαν και ασκήθηκαν «το νέφος των μαρτύρων που μας περιβάλλει», ο πολυπληθής κατάλογος των οσίων, ο θεοδίδακτος χορός των διδασκάλων, όλοι όσοι με έργο και με λόγο και με τα προσωπικά τους παθήματα μαρτύρησαν για την αλήθεια, υπέρ της οποίας και μέχρι θανάτου πράττοντας το ορθό αντιστάθηκαν, και όχι μόνο υπέρ αυτής ή και του εαυτού τους, αλλά και υπέρ του δικού μας στηριγμού—αν δεν είναι όλα αυτά και η πίστη εκείνων που παίρνουν το όνομά τους από τον Χριστό ελλιπή, τότε πραγματικά μάταια εσύ εφευρίσκεις προσθήκες και καινοτομείς εις βάρος της ίδιας σου της ψυχής.

Ότι δε κοπίασε περισσότερο από όλους, άκουσέ τον να λέει: «Περισσότερο από όλους αυτούς κοπίασα». Αν όμως κοπίασε περισσότερο από όλους, περισσότερο και στεφανώνεται· διότι «ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο». Εάν, λοιπόν, λαμβάνει στεφάνι μεγαλύτερο από των αποστόλων (ενώ με τους αποστόλους κανείς δεν στάθηκε ίσος, αυτός όμως αναδείχθηκε ανώτερος και από εκείνους), είναι ολοφάνερο ότι θα απολαύσει την ανώτατη τιμή και πρωτοκαθεδρία. Ποιος, λοιπόν, είναι αυτός που τον στεφανώνει; Άκουσέ τον να λέει: «Τον αγώνα τον καλό αγωνίστηκα, τον δρόμο τελείωσα, την πίστη τήρησα· τώρα πλέον με περιμένει το στεφάνι της δικαιοσύνης, το οποίο θα μου αποδώσει ο Κύριος εκείνη την ημέρα, ο δίκαιος κριτής». Ο Πατήρ δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό. Και τούτο δεν γίνεται φανερό μόνο από αυτό το σημείο, αλλά και από τα εξής: «Όχι μόνο σε εμένα, αλλά και σε όλους όσους έχουν αγαπήσει την επιφάνειά του». Ποιου όμως είναι η επιφάνεια; Άκουσέ τον να λέει: «Επεφάνη η χάρις του Θεού, η σωτήρια για όλους τους ανθρώπους, η οποία μας διαπαιδαγωγεί, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, δικαιοσύνη και ευσέβεια στον παρόντα αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού».

Γι' αυτό και δικαίως έχει ονομαστεί πρώτη εορτή. Δεύτερη δε εορτή είναι η Επιφάνεια του Χριστού του Θεού μας, κατά την οποία, προσερχόμενος στον Ιορδάνη, έδειξε σε όλους τους ανθρώπους τη συγκατάβαση της άφατης ευσπλαχνίας του· κατά την οποία ήλθε και η φωνή του Πατρός από τον ουρανό, μαρτυρώντας για αυτόν: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Αλλά και το Πνεύμα, ερχόμενο με μορφή περιστεράς, παρέμεινε πάνω του, καθώς δηλαδή η ομοούσια Τριάδα φανερώθηκε σε μία στιγμή του χρόνου, γεγονός του οποίου άξιος αυτόπτης μάρτυρας έγινε ο Πρόδρομος του Κυρίου Ιωάννης. Για αυτήν την επιφάνεια έλεγε και ο μακάριος απόστολος Παύλος: «Φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους». Επειδή λοιπόν αποτελεί σωτηρία όλων των ανθρώπων, επάξια ονομάζεται από τους ευσεβείς μέγιστη εορτή. Τρίτη από τις εορτές είναι η αγία, προσκυνητή και πάνσεπτη ημέρα του σωτηρίου πάθους του Χριστού, του αληθινού Θεού μας, κατά την οποία, αφού προσηλώθηκε κατά σάρκα στον σταυρό, εξάλειψε το γραμμάτιο της αμαρτίας που ήταν εναντίον μας· κατά την οποία και τον Αδάμ, ο οποίος είχε εκδιωχθεί από τον παράδεισο εξαιτίας της παρακοής, με μία του φωνή τον εισήγαγε και πάλι σε αυτόν. Διότι λέει στον ληστή: «Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο».

ΟΜΙΛΙΑ Ε΄. Διότι φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, η οποία μας διαπαιδαγωγεί, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, δικαιοσύνη και ευσέβεια στον παρόντα αιώνα, προσδοκώντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού· ο οποίος έδωσε τον εαυτό του για εμάς, για να μας λυτρώσει από κάθε ανομία και να καθαρίσει για τον εαυτό του έναν λαό περιούσιο, με ζήλο για καλά έργα.

Αʹ. Αφού απαίτησε πολλή αρετή από τους δούλους (διότι πράγματι είναι μεγάλη αρετή το να κοσμούν σε όλα τη διδασκαλία του Θεού και Σωτήρος ημών και να μη δίνουν καμία αφορμή στους κυρίους τους, ούτε στο ελάχιστο), προσθέτει και τη δίκαιη αιτία για την οποία οφείλουν οι δούλοι να είναι τέτοιοι. Ποια είναι δε αυτή; Διότι φανερώθηκε, λέγει, η σωτήρια χάρις του Θεού. Αυτοί που έχουν ως διδάσκαλο τον Θεό, πώς δεν θα ήταν εύλογο να είναι τέτοιοι, όπως αυτούς που μόλις περιέγραψα, εφόσον βρήκαν λύτρωση από αναρίθμητα αμαρτήματα; Διότι γνωρίζετε ότι, εκτός από τα άλλα, σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό φέρνει σε επίγνωση και ταπεινώνει την ψυχή τούτο: το ότι, ενώ είναι ένοχη για αναρίθμητα αμαρτήματα, δεν υφίσταται την τιμωρία, αλλά τυγχάνει συγχωρήσεως και αναρίθμητων αγαθών.

Διότι, λέγει, φανερώθηκε η χάρη του Θεού, η οποία μας παιδαγωγεί, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, με δικαιοσύνη και με ευσέβεια στον τωρινό αιώνα, προσδοκώντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού. Παρατήρησε πώς μαζί με τα έπαθλα τοποθετεί και την αρετή. Και αυτό αποτελεί έργο της χάριτος, το να μας απαλλάξει δηλαδή από τα βιωτικά και να μας οδηγήσει προς τον ουρανό. Δύο επιφάνειες υποδεικνύει εδώ· διότι πράγματι υπάρχουν δύο, η μεν πρώτη της χάριτος, η δε δεύτερη της ανταποδόσεως και της δικαιοσύνης. «Ώστε, αφού αρνηθούμε», λέγει, «την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες». Ιδού το θεμέλιο κάθε αρετής. Δεν είπε: «ώστε να αποφύγουμε», αλλά: «αφού αρνηθούμε». Η άρνηση δηλώνει μεγάλη απόσταση, βαθύ μίσος, μεγάλη αποστροφή· με όση διάθεση και με όση προθυμία αποστράφηκαν τα είδωλα, με την ίδια, λέγει, να αποστραφούν και την ίδια την κακία και τις κοσμικές επιθυμίες. Διότι και αυτά αποτελούν είδωλα, η κοσμική επιθυμία και η πλεονεξία, την οποία μάλιστα ονομάζει ειδωλολατρία. Και όσα μας χρησιμεύουν μόνο για τον παρόντα βίο, είναι κοσμικές επιθυμίες· καθετί που καταλύεται μαζί με τον παρόντα βίο, είναι κοσμική επιθυμία. Ας μην έχουμε λοιπόν καμία σχέση με αυτές. Ήλθε ο Χριστός, για να αρνηθούμε την ασέβεια. Και ως ασέβεια εννοεί τα πλανεμένα δόγματα, ενώ ως κοσμικές επιθυμίες τον αμαρτωλό βίο.

Διότι πολλοί εορτάζουν μεν τις εορτές και γνωρίζουν τα ονόματά τους, αγνοούν όμως τις αιτίες για τις οποίες αυτές καθιερώθηκαν. Ότι, λοιπόν, η παρούσα εορτή ονομάζεται Επιφάνεια, είναι φανερό σε όλους. Ποια είναι όμως αυτή η επιφάνεια, και εάν είναι μία ή δύο, αυτό δεν το γνωρίζουν. Πράγμα που αποτελεί έσχατη ντροπή και προκαλεί μεγάλο περίγελο, το να εορτάζουν δηλαδή κάθε χρόνο αυτήν την εορτή και να αγνοούν τον λόγο της. Πρώτα, λοιπόν, είναι αναγκαίο να πω στην αγάπη σας ότι δεν υπάρχει μόνο μία επιφάνεια, αλλά δύο. Η μία είναι αυτή η παρούσα που ήδη έχει γίνει, και η δεύτερη είναι η μέλλουσα, η οποία θα πραγματοποιηθεί ενδόξως κατά τη συντέλεια του κόσμου. Και για καθεμία από αυτές ακούσατε σήμερα τον Παύλο να απευθύνεται στον Τίτο και να λέει τα εξής: για μεν την παρούσα· «Επεφάνη η χάρις του Θεού η σωτήριος σε όλους τους ανθρώπους, η οποία μας παιδαγωγεί, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, με δικαιοσύνη και με ευσέβεια στον παρόντα αιώνα»· για δε τη μέλλουσα· «Προσμένοντας τη μακαρία ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού».

Διότι γι' αυτόν τον λόγο ήλθε ο Χριστός, όχι μόνο για να εξαλείψει τα παλαιά αμαρτήματα, αλλά και για να μας διορθώσει ενόψει των μελλοντικών. Αυτό ακριβώς φανερώνει και ο Παύλος, δείχνοντας ότι δεν ήλθε μόνο για τα παλαιά αμαρτήματα, αλλά και για τα μελλοντικά κατορθώματα, όταν αναφωνούσε σήμερα: «Επεφάνη η χάρις του Θεού, παιδαγωγώντας μας». Αλλά αφυπνιστείτε· διότι πάλι διανοίγουμε τους θησαυρούς, πάλι επιδεικνύουμε τα μαργαριτάρια· κανείς λοιπόν ας μην προσπεράσει βιαστικά το κάλλος όσων ελέχθησαν: «Επεφάνη η χάρις».

Γιατί δεν είπε: «δόθηκε η χάρις»; Για να μάθεις ότι, πριν φανερωθεί η χάρις, η φύση των ανθρώπων καθόταν στο σκοτάδι. Διότι ο Χριστός φωτίζει αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι, πράγμα που και ο προφήτης προαναγγέλλοντας έλεγε: «Ο λαός που κάθεται στο σκοτάδι, είδε φως μεγάλο». «Επεφάνη η σωτήριος χάρις του Θεού». Είδες τη συμφωνία αποστόλων και προφητών; «Ο λαός που κάθεται στο σκοτάδι»· διότι τέτοια είναι η φύση του σκοταδιού: όπου και αν καταλάβει τους ανθρώπους, αμέσως τους καθηλώνει και δεν τους αφήνει να προχωρήσουν παραπέρα, καθώς η βάδιση γίνεται επισφαλής και επικίνδυνη. Υποδεικνύοντας, λοιπόν, και την απραξία της φύσης μας ως προς την αρετή, έλεγε: «Ο λαός που κάθεται στο σκοτάδι, είδε φως μεγάλο».

Αλλά το αποστολικό ρήμα «επεφάνη» δεν μας υποδεικνύει μόνο αυτό, αλλά και κάτι άλλο επιπλέον. Ποιο είναι λοιπόν αυτό; Ότι δεν βρήκαμε εμείς το φως επειδή το αναζητήσαμε, αλλά αυτό φανερώθηκε σε εμάς· δεν πήγαμε εμείς προς Αυτόν, αλλά Εκείνος προσήλθε σε εμάς. Και δηλώνοντας αυτό ο Χριστός έλεγε: «Δεν επιλέξατε εσείς εμένα, αλλά εγώ επέλεξα εσάς». Αλλά και ο Απόστολος πάλι, αναφωνώντας σε συμφωνία με αυτά, έλεγε: «Τότε δε θα γνωρίσω, όπως ακριβώς και γνωρίστηκα· τώρα δε, δεν γνώρισα εγώ, αλλά γνωρίστηκα». Και γράφοντας προς τους Φιλιππησίους έλεγε: «Αγωνίζομαι να κατακτήσω εκείνο, για το οποίο και κατακτήθηκα», δηλώνοντας μέσα από όλα αυτά ότι η σωτηρία μας δεν υπήρξε δικό μας κατόρθωμα, αλλά όλοι σωθήκαμε με τη θεία χάρη· το οποίο λοιπόν υπαινίσσεται και εδώ λέγοντας: «Επεφάνη η χάρις του Θεού».

Όντως φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού. Αλλά για ποιον λόγο, ω μακάριε Παύλε, προσπέρασες τόσα κατορθώματα με μία μόνο λέξη; Αποκάλυψέ μου τη χάρη, μίλησέ μου για το πέλαγος των δωρεών. Αρκεί για να τα παρουσιάσει όλα, λέγει, η φιλανθρωπία Εκείνου που τα δώρισε· διότι, όταν πρόκειται για τη χάρη του Θεού, η χάρη δεν έχει μέτρο. Φανερώθηκε η χάρη του Θεού, ο Θεός έγινε άνθρωπος, για σένα έλαβε μορφή δούλου, για να κάνει ελεύθερο τον δούλο.

Αλλά και το ζητούμενο είναι τούτο: για ποιον λόγο άραγε, αφού είπε «επεφάνη η χάρις του Θεού η σωτήριος», πρόσθεσε το «παιδεύουσα ημάς»; Διότι η χάρη δεν παιδεύει, αλλά συγχωρεί τα αμαρτήματα· παρέχει συγγνώμη, δεν επιφέρει παιδεία. Αλλά μη φοβηθείς τη λέξη παιδεία· διότι υπάρχει παιδεία που είναι τιμωρία και υπάρχει παιδεία που είναι διδασκαλία. Διότι αναφέρει: «όποιον αγαπά ο Κύριος τον παιδεύει, και μαστιγώνει κάθε υιό που αποδέχεται». Εδώ η παιδεία είναι τιμωρία. Άκουσε σε άλλο σημείο πώς η παιδεία είναι διδάσκαλος: «Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδεύσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις από τον νόμο σου».

Γι' αυτό, λοιπόν, φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού, διαπαιδαγωγώντας μας. Και πώς διδάσκει η χάρη; Διότι η χάρη συγχωρεί τα αμαρτήματα, αλλά αυτή η άφεση των αμαρτιών αποτελεί διδασκαλία ενάρετων πράξεων· διότι και στους ανθρώπους που διαθέτουν λογική, οι μαστιγώσεις και οι πληγές δεν διαπαιδαγωγούν τόσους πολλούς όσο η συγχώρηση των αμαρτημάτων. Όταν, λοιπόν, αυτός που αμάρτησε δει τη φιλανθρωπία εκείνου που τον συγχώρησε, καθιστά τον εαυτό του πιο προσεκτικό ως προς τις μελλοντικές ενάρετες πράξεις. Και έτσι τον διαπαιδαγωγεί η χάρη, προκαλώντας του μεγαλύτερη κατάνυξη απ' ό,τι τα μαστιγώματα· διότι κοκκινίζει και ντρέπεται να περιπέσει πάλι στα ίδια, νιώθει συστολή μπροστά στο μέγεθος της δωρεάς του ευεργέτη του, και έτσι η χάρη γίνεται διαπαιδαγώγηση.

Θέλεις να μάθεις και από αλλού πώς υπάρχει και χάρη και παιδαγωγία, πώς ο Χριστός και προσέφερε τη χάρη και παιδαγώγησε; Είδε τον παραλυτικό, στερέωσε τα νεύρα του, αποκατέστησε την ασθένεια της φύσης του, επανέφερε το σώμα στην προηγούμενη υγεία του, και έπειτα, όταν τον είδε αργότερα, του έλεγε: «Ιδού, έχεις γίνει υγιής» —αυτό είναι η χάρη— «μην αμαρτάνεις πλέον», αυτό είναι έργο παιδαγωγίας και διδασκαλίας. Και στους μαθητές εμπιστεύθηκε και τα δύο· διότι, λέγοντας «πορευθείτε και βαπτίζετε όλα τα έθνη στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», φανέρωσε τη χάρη, δηλαδή την άφεση των παραπτωμάτων· ενώ προσθέτοντας «διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα», υπέδειξε την παιδαγωγία. Αυτά ακριβώς φανερώνοντας και ο Παύλος έλεγε: «Εμφανίστηκε η σωτήρια χάρη του Θεού, η οποία μας παιδαγωγεί».

Διότι οι Γραφές ομιλούν για δύο παρουσίες του Χριστού, και για αυτήν που έχει ήδη πραγματοποιηθεί, και για τη μελλοντική· και φανερώνοντας αυτές ο Παύλος έλεγε: «Φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού, η οποία μας παιδαγωγεί, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, με δικαιοσύνη και με ευσέβεια». Ιδού η μία· άκουσε πώς δηλώνει και την άλλη. Διότι, αφού είπε αυτά, πρόσθεσε: «Προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού». Και οι προφήτες εξάλλου αναφέρουν και τις δύο· της μίας όμως, της δεύτερης, λέγουν ότι πρόδρομος θα είναι ο Ηλίας. Διότι της πρώτης έγινε ο Ιωάννης, τον οποίο ο Χριστός ονόμαζε και Ηλία· όχι επειδή ήταν ο Ηλίας, αλλά επειδή εκπλήρωνε τη διακονία εκείνου. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος θα είναι πρόδρομος της δεύτερης παρουσίας, έτσι και αυτός έγινε της πρώτης. Αλλά οι γραμματείς, συγχέοντας αυτά και διαστρέφοντας τη σκέψη του λαού, υπενθύμιζαν στον λαό μόνο εκείνη, τη δεύτερη παρουσία, και έλεγαν ότι: «Εάν αυτός είναι ο Χριστός, έπρεπε να είχε προηγηθεί ο Ηλίας». Γι' αυτόν τον λόγο και οι μαθητές λέγουν: «Πώς λοιπόν οι γραμματείς λέγουν ότι πρέπει να έλθει πρώτα ο Ηλίας;» Γι' αυτό και οι Φαρισαίοι, στέλνοντας απεσταλμένους στον Ιωάννη, τον ρωτούσαν: «Είσαι εσύ ο Ηλίας;», χωρίς να κάνουν πουθενά λόγο για την πρώτη παρουσία. Ποια είναι λοιπόν η λύση την οποία έδωσε ο Χριστός;

Αναφέρεται σε ολόκληρο τον πιστό λαό, ο οποίος απολαμβάνει την ευλογία μέσα στον οίκο του Θεού. Διότι πράγματι παντού φαίνονται οι προφήτες να μακαρίζουν αυτούς που επρόκειτο να πιστέψουν. Για ποιον λόγο ευλογήσατε, και από πού προέρχεται ο μακαρισμός; Επειδή ο Θεός φανερώθηκε σε εμάς. Διότι φανερώθηκε, λέει, η σωτήρια χάρη του Θεού, η οποία μας παιδαγωγεί, ώστε, αφού απαρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, δικαιοσύνη και ευσέβεια, προσδοκώντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια του μεγάλου Θεού και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού. Εδώ, λοιπόν, ο Προφήτης θαυμάζει τη σάρκωση, το γεγονός δηλαδή ότι, ενώ είναι Θεός και Κύριος, και έχοντας εκείνη τη θεία ουσία, καταδέχθηκε την επιφάνεια.

Άκου λοιπόν πώς και τα Ευαγγέλια και ο Απόστολος συμφωνούν με αυτόν τον προφήτη. Ο μεν προφήτης είπε: «Θα φανερωθεί ο Κύριος»· ο δε Απόστολος λέει: «Φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, διαπαιδαγωγώντας μας». Αυτός είπε: «Στα έθνη»· εκείνος λέει: «Σε όλους τους ανθρώπους». Αυτός είπε: «Θα εξολοθρεύσει τους θεούς τους»· εκείνος είπε: «διαπαιδαγωγώντας μας, ώστε, αφού απαρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη και δικαιοσύνη». Πάλι, ο Χριστός λέει στη Σαμαρείτισσα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα κατά την οποία ούτε σε αυτό το όρος ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία».

«Οι ηλικιωμένοι άνδρες να είναι νηφάλιοι, σεμνοί, συνετοί, υγιείς στην πίστη, στην αγάπη, στην υπομονή. Οι ηλικιωμένες γυναίκες ομοίως να έχουν ιεροπρεπή συμπεριφορά, να μην είναι συκοφάντριες, να μην είναι υποδουλωμένες στο πολύ κρασί, να είναι δασκάλες του καλού, ώστε να συνετίζουν τις νέες γυναίκες να αγαπούν τους άνδρες τους, να αγαπούν τα παιδιά τους, να είναι συνετές, αγνές, οικουροί, αγαθές, και να υποτάσσονται στους δικούς τους άνδρες.» Όχι εξαιτίας της δικής τους φύσης, αλλά εξαιτίας της προαίρεσης εκείνων που μετέχουν. «Για να μη βλασφημείται ο λόγος του Θεού. Τους νεότερους ομοίως να τους προτρέπεις να είναι συνετοί. Σε όλα να προσφέρεις τον εαυτό σου ως πρότυπο καλών έργων, δείχνοντας στη διδασκαλία αδιαφθορία, σεμνότητα, λόγο υγιή και ακατάκριτο· ώστε ο αντίπαλος να ντροπιαστεί, μη έχοντας να πει τίποτα κακό για εμάς. Οι δούλοι να υποτάσσονται στους δικούς τους κυρίους σε όλα, να είναι ευάρεστοι, να μην αντιλέγουν, να μην υπεξαιρούν, αλλά να επιδεικνύουν απόλυτη και αγαθή πίστη, ώστε να κοσμούν τη διδασκαλία του Σωτήρα μας Θεού σε όλα. Διότι φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, η οποία μας παιδαγωγεί, ώστε, αφού απαρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, με δικαιοσύνη και με ευσέβεια στον τωρινό αιώνα, προσδοκώντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού.» Διότι, εάν συμβαίνει μια πιστή γυναίκα που συζεί με άπιστο να μην είναι ενάρετη, η βλασφημία συνηθίζει να στρέφεται εναντίον του Θεού. «

Λόγος του μοναχού και εγκλείστου Νεοφύτου εις την αγίαν Γέννησιν του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού και ιστορία περί των σημείων τα οποία συνέβησαν στον περσικό ναό, και πώς εμφανίστηκε ο αστέρας και περί των Μάγων. Ευλόγησον, πάτερ. Ελάτε, όλοι οι πιστοί, να δοξάσουμε τη γέννηση του Χριστού από την Παρθένο Μαρία· ελάτε όλοι να υμνήσουμε τη γέννηση του Χριστού ως βρέφους από την άχραντη και αγνή· ελάτε, πιστοί, να προσκυνήσουμε την έλευση του Χριστού προς εμάς διά της απειρόγανδρης και αμόλυντης παρθένου, και ας προσπέσουμε γεμάτοι χαρά και ας αναφωνήσουμε: «Εμφανίστηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους».

Τώρα όμως, επειδή ο Θεός φανερώθηκε σε αυτούς που βρίσκονται στη γη σωματικά και συναναστράφηκε και έζησε μαζί με τους ανθρώπους, αυτός που νομοθέτησε εκείνα τα παλαιά και αντί για εκείνα εγκαινίασε για εμάς τα νέα, και φανερώθηκε σε εμάς η σωτήρια χάρη του Θεού, εφόσον θεωρείς ότι λένε την αλήθεια οι κήρυκες της αλήθειας, λέγοντας: «αυτό που είδαμε και τα χέρια μας ψηλάφησαν», και όσα παρόμοια με αυτά διδάσκει η ευαγγελική θεομυστία· είναι πλέον ανενεργός και άπρακτος εκείνος ο παλαιός νόμος, επειδή έχει ήδη παλιώσει και καταργηθεί. Ας επικρατήσουν λοιπόν τα της χάριτος, και ας ενεργήσουν πλέον τα δικά της γνωρίσματα, επειδή τα πάντα έγιναν καινούργια και δεν παλιώνουν. Γι' αυτό επιτρέπεται να κατασκευάζουμε ομοίωμα εκείνου που φανερώθηκε, και αυτό τυγχάνει να είναι μάλιστα ευσεβές και δίκαιο. Έτσι, ενώ η αιτία του να μην κατασκευάζεται ομοίωμα στις διατάξεις που θεσπίστηκαν στο όρος ήταν το ότι δεν είχε θεαθεί τίποτε που να μπορεί να απεικονιστεί, αυτό ακριβώς θα αποτελέσει για σένα την αφορμή για να κατασκευάζεις ομοίωμα, επειδή έχει θεαθεί από τους ανθρώπους αυτός που ήλθε στον κόσμο.

Αυτά αποστομώνουν και την αναισχυντία των Ιουδαίων, ακόμα κι αν ήθελαν να ισχυριστούν ότι, μετά την επιστροφή τους από τη Βαβυλωνία, όσοι από τα έθνη δέχθηκαν την πίστη στον Θεό προσέφεραν τις λατρείες που όριζε ο νόμος στον ναό των Ιεροσολύμων. Διότι ο προφητικός λόγος προφήτευσε ότι ο καθένας θα προσκυνά από τον δικό του τόπο. Αυτό όμως δεν ανήκει στον νόμο, αλλά αποτελεί αληθινό γνώρισμα της ευαγγελικής διδασκαλίας, η οποία εξαπλώνεται σε όλα τα πέρατα του κόσμου. Διότι σε εμάς που έχουμε δικαιωθεί μέσω της πίστης, φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού, καθοδηγώντας μας, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, δικαιοσύνη και ευσέβεια στον παρόντα αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του για εμάς, για να μας λυτρώσει από κάθε αμαρτία και να καθαρίσει για τον εαυτό του έναν λαό εκλεκτό, γεμάτο ζήλο για καλά έργα.

Αυτοί δε που γνωρίζουν με ακρίβεια αυτό το μυστήριο, πώς να μην ποθούν και να μην επιθυμούν τον θάνατο, όπως λέει ο Απόστολος: «Εμείς που βρισκόμαστε σε αυτό το σκήνωμα στενάζουμε, απεκδεχόμενοι την αποκάλυψη των υιών του Θεού». Διότι, αν δεν συμβαίνει αυτό και δεν γινόμαστε μέτοχοι και κοινωνοί των αιώνιων αγαθών από τώρα που βρισκόμαστε στο σώμα, ούτε λαμβάνουν τη χάρη οι εκλεκτοί, τότε και ο ίδιος ο Χριστός είναι προφήτης και όχι Θεός· αλλά και όλα όσα αναφέρει το ευαγγέλιό του είναι προφητεία για τα μελλοντικά και όχι δωρεά της χάριτος. Ομοίως και στους αποστόλους ανατέθηκε προφητεία, και όχι η εκπλήρωση των προφητευθέντων, και ούτε έλαβαν κάτι εκείνοι ούτε το μετέδωσαν σε άλλους. Αλλά, ω της άγνοιας και της σκοτίσεως όσων διακατέχονται από τέτοιες αντιλήψεις! Η πίστη μας λοιπόν, σύμφωνα με αυτούς, είναι κενά λόγια, στερημένα από έργα. Διότι, αν η σωτήρια χάρη του Θεού φανερώθηκε σε όλους τους ανθρώπους μόνο με τον λόγο και όχι με τα πράγματα, και νομίζουμε ότι έτσι έχει συντελεστεί το μυστήριο της πίστης μας, ποιος είναι πιο άθλιος από εμάς; Αν ο Χριστός είναι το φως του κόσμου και Θεός, και εμείς πιστεύουμε ότι από κανέναν άνθρωπο δεν οράται αδιαλείπτως, ποιος άραγε είναι πιο άπιστος από εμάς;