Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ 3:10

Θα έπρεπε, λοιπόν, να μην τους απαντούμε πλέον, αλλά σύμφωνα με την αποστολική παραγγελία, μετά τη νουθεσία με τα όσα προαναφέρθηκαν, να τους αποφεύγουμε ως αιρετικούς, ή να τους ρωτάμε πράγματα αντάξια εκείνων που ρωτούν, και να απαιτούμε από αυτούς τέτοια απάντηση, οίαν οι ίδιοι απαιτούν από εμάς. Ας πουν, λοιπόν: αν ο Πατέρας προέρχεται από πατέρα, και αν έχει γεννηθεί κάποιος άλλος μαζί του, και αν είναι αδέλφια από τον ίδιο, και ποιο είναι το όνομά τους, και ποιος είναι ο Πατέρας και ο παππούς αυτών, και ποιοι οι πρόγονοι εκείνων; Αλλά θα απαντήσουν ότι δεν υπάρχουν. Πώς, λοιπόν, είναι Πατέρας, ας πουν, χωρίς ο ίδιος να έχει γεννηθεί από Πατέρα; Ή πώς μπόρεσε να έχει Υιό, χωρίς να έχει γεννηθεί ο ίδιος προηγουμένως ως Υιός; Γνωρίζω ότι η ερώτηση είναι ασεβής· αλλά είναι δίκαιο να εμπαίζει κανείς αυτούς που εμπαίζουν κατ' αυτόν τον τρόπο, ώστε, έστω και από μια τέτοια ατοπία και ασεβή ερώτηση, να μπορέσουν να αντιληφθούν τη δική τους αφροσύνη. Διότι δεν υφίστανται αυτά· μη γένοιτο! Ούτε αρμόζει να ερωτά κανείς έτσι περί της θεότητος. Διότι ο Θεός δεν είναι σαν τον άνθρωπο, ώστε να τολμά κάποιος να θέτει ανθρώπινα ερωτήματα γι' Αυτόν.

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΣΕΡΑΠΙΩΝΑ ΟΜΟΙΩΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ. Διάβασα και την επιστολή που μόλις γράφτηκε από την ευλάβειά σου, και, έχοντας εκπλαγεί πάρα πολύ με την αναίδεια των αιρετικών, αντιλήφθηκα ότι τίποτε δεν ταιριάζει τόσο πολύ να πει κανείς γι' αυτούς παρά το παράγγελμα του Αποστόλου: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος». Διότι, έχοντας διεστραμμένη τη διάνοια, δεν ρωτά για να ακούσει και να πεισθεί, ούτε για να μάθει και να μετανοήσει, αλλά εξαιτίας εκείνων που έχουν εξαπατηθεί από αυτόν, ώστε να μην κατακριθεί και από εκείνους σε περίπτωση που σιωπήσει. Αρκούσαν, λοιπόν, όσα είχαν προειπωθεί· αρκούσε, εφόσον έλαβαν τόσες αποδείξεις, να παύσουν τη δυσφήμιση κατά του Αγίου Πνεύματος. Αλλά δεν αρκέστηκαν. Αντιθέτως, πάλι φέρονται με αναίδεια, για να δείξουν ότι, έχοντας εθιστεί να λογομαχούν και όντας πλέον Πνευματομάχοι, σε λίγο θα καταστούν νεκροί εξαιτίας της αλογίας τους. Και βέβαια, ακόμη κι αν απαντήσει κανείς στις τωρινές τους ερωτήσεις, δεν θα πάψουν να είναι εφευρέτες κακών· μόνο και μόνο για να αναζητούν και να μη βρίσκουν, ή για να ακούν και να μην κατανοούν.

Θα έπρεπε, λοιπόν, να μην τους απαντούμε πλέον, αλλά, σύμφωνα με την αποστολική παραγγελία, μετά τη νουθεσία με βάση τα προειρημένα, να τους αποστρεφόμαστε ως αιρετικούς, ή να τους θέτουμε ερωτήματα αντάξια με αυτά που ρωτούν, και να απαιτούμε από αυτούς απάντηση, τέτοια ακριβώς σαν αυτή που απαιτούν οι ίδιοι από εμάς. Ας πουν, λοιπόν: αν ο Πατέρας προέρχεται από πατέρα, και αν έχει γεννηθεί κάποιος άλλος μαζί του, και αν είναι αδέλφια από τον ίδιο πατέρα, και ποιο είναι το όνομά τους, και ποιος είναι ο Πατέρας και ο παππούς αυτών, και ποιοι οι πρόγονοι εκείνων; Αλλά θα πουν ότι δεν υπάρχουν. Πώς, λοιπόν, είναι Πατέρας, ας μας πουν, εφόσον δεν έχει γεννηθεί ο ίδιος από Πατέρα; Ή πώς μπόρεσε να έχει Υιό, χωρίς να έχει γεννηθεί πρώτα ο ίδιος ως Υιός; Γνωρίζω ότι η ερώτηση είναι ασεβής· αλλά είναι δίκαιο να τους εμπαίζουμε όπως εμπαίζουν και οι ίδιοι τέτοια ζητήματα, ώστε έστω και μέσα από μια τέτοια ατοπία και ασεβή ερώτηση να μπορέσουν να αντιληφθούν τη δική τους αφροσύνη. Διότι αυτά δεν ισχύουν· μη γένοιτο! ούτε αρμόζει να ρωτά κανείς με αυτόν τον τρόπο περί της θεότητος. Διότι ο Θεός δεν είναι σαν τον άνθρωπο, ώστε να τολμά κάποιος να θέτει ανθρώπινα ερωτήματα γι' Αυτόν.

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΣΕΡΑΠΙΩΝΑ ΟΜΟΙΩΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ. Ανέγνωσα και την επιστολή που γράφτηκε τώρα από την ευλάβειά σου, και, εκπλησσόμενος τα μέγιστα για την αναίδεια των αιρετικών, αντιλήφθηκα ότι τίποτε δεν αρμόζει τόσο πολύ να ειπωθεί για αυτούς όσο το παράγγελμα του Αποστόλου: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος». Διότι, έχοντας διεστραμμένη τη διάνοια, δεν θέτει ερωτήματα για να πειστεί ακούγοντας, ούτε για να μετανοήσει μαθαίνοντας, αλλά για χάρη εκείνων που εξαπατήθηκαν από αυτόν, μήπως τυχόν, εάν σιωπήσει, κατακριθεί και από εκείνους. Αρκούσαν, λοιπόν, τα προειρημένα· αρκούσαν, ώστε, αφού έλαβαν τόσες αποδείξεις, να παύσουν τη δυσφήμηση κατά του Αγίου Πνεύματος. Αλλά δεν αρκέστηκαν· αντίθετα, και πάλι συμπεριφέρονται αναιδώς, για να δείξουν ότι, έχοντας εξασκηθεί να λογομαχούν και πλέον να πνευματομαχούν, σε λίγο θα καταστούν νεκροί μέσα στην αλογία. Εξάλλου, ακόμη και αν κάποιος αποκριθεί στις τωρινές τους ερωτήσεις, δεν θα καταστούν λιγότερο εφευρέτες κακών· μόνο και μόνο για να αναζητούν και να μην βρίσκουν, ή για να ακούν και να μην κατανοούν.

Και θα ήταν βέβαια δίκαιο να μην τους απαντήσουμε πλέον, σύμφωνα με την αποστολική προτροπή: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από την πρώτη και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος»· πολύ περισσότερο μάλιστα, επειδή και ο προφήτης λέει για τους ανθρώπους αυτούς: «Ο άφρων θα πει αφροσύνες και η καρδιά του θα συλλογιστεί μάταια πράγματα». Επειδή όμως, ακολουθώντας το παράδειγμα του αρχηγού τους, περιφέρονται και αυτοί σαν λιοντάρια, αναζητώντας ποιον από τους ακέραιους να καταβροχθίσουν, για τον λόγο αυτόν κατέστη σε εμάς αναγκαίο να απαντήσουμε γραπτώς στην ευλάβειά σου, έτσι ώστε οι αδελφοί, πληροφορούμενοι και πάλι μέσω της δικής σου νουθεσίας, να καταδικάσουν ακόμη περισσότερο τη ματαιολογία εκείνων.

Διότι το να απαντά κανείς σε πράγματα τόσο φανερά, που λάμπουν περισσότερο και από το φως, δεν είναι τίποτε άλλο παρά το να παρέχει προφάσεις αναισχυντίας σε αυτούς που παρανομούν κατ' αυτόν τον τρόπο. Και τούτο το διδαχθήκαμε από τον Σωτήρα. Διότι, αφού ο Πιλάτος ένιψε τα χέρια του και αντελήφθη τη συκοφαντία των τότε Ιουδαίων, ο Κύριος δεν του έδωσε πλέον καμία απόκριση, αλλά αντιθέτως έστειλε θεϊκό μήνυμα στη γυναίκα του, ώστε Εκείνος που κρινόταν να γίνει πιστευτό ότι είναι Θεός όχι με λόγια, αλλά με δύναμη. Προς δε τον Καϊάφα, μην απαντώντας στη φλυαρία του, ο Ίδιος με την επαγγελία Του οδήγησε τους πάντες στη γνώση. Αφού, λοιπόν, ανέβαλα επί πολύ καιρό [την απάντησή μου] και βλέποντας τη λογομαχία όσων φέρονται με αναίδεια, τελικώς σεβάστηκα τον δικό σου ζήλο υπέρ της αλήθειας και υπαγόρευσα [τα παρόντα], τα οποία δεν είναι τίποτα περισσότερο από όσα γράφτηκαν από εσένα, ούτως ώστε, πειθόμενος πλέον από τα ίδια τα επιχειρήματα που προέβαλε ο αντίπαλος, να παύσει τη γλώσσα του από το κακό και τα χείλη του από το να λαλούν δόλο. Και μακάρι αυτού του είδους οι άνθρωποι να μην ονειδίζουν πλέον, μαζί με τους περαστικούς τότε Ιουδαίους, Εκείνον που κρεμόταν επί του ξύλου, λέγοντας: «Αν είναι Υιός του Θεού, θα τον σώσει». Εάν όμως τελικά ούτε και έτσι δεν υποχωρούν ντροπιασμένοι, εσύ τουλάχιστον, έχοντας κατά νου την αποστολική παραγγελία, «αιρετικό άνθρωπο, μετά από την πρώτη και τη δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος άνθρωπος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος».

Ερώτηση: Έχω έναν αγαπητό φίλο και διαπιστώθηκε ότι είναι αιρετικός. Να τον νουθετήσω για το ορθό φρόνημα ή όχι; Απόκριση: Νουθέτησέ τον ώστε να γνωρίσει την ορθή πίστη. Μην έρχεσαι όμως σε αντιπαράθεση μαζί του, ούτε να επιδιώξεις να μάθεις τι φρονεί, για να μη ρίξει μέσα σου το δηλητήριό του. Αλλά, εάν επιθυμεί πραγματικά να ωφεληθεί και να ακούσει την αλήθεια για την πίστη του Θεού, οδήγησέ τον σε αγίους Πατέρες, οι οποίοι μπορούν εν Χριστώ να τον ωφελήσουν. Και έτσι θα μπορέσεις αβλαβώς και κατά Θεόν να τον συναναστρέφεσαι. Εάν όμως, μετά την πρώτη και τη δεύτερη νουθεσία, δεν δεχθεί τη διόρθωση, έναν τέτοιον άνθρωπο, σύμφωνα με τον Απόστολο, να τον αποφεύγεις. Διότι ο Θεός δεν θέλει να κάνει κάποιος κάτι πάνω από τις δυνάμεις του, όπως λένε οι Πατέρες: «Εάν δεις, λέει, κάποιον να πνίγεται στο ποτάμι, μην του δώσεις το χέρι σου, για να μη σε παρασύρει και πεθάνεις μαζί του, αλλά δώσε του το ραβδί σου, και αν μεν μπορέσεις να τον τραβήξεις, καλώς, ειδάλλως, άφησέ του το ραβδί σου και εσύ θα σωθείς». Κάποιος από τους Πατέρες είχε κάποτε έναν αγαπητό εν Χριστώ φίλο που θεωρούνταν ορθόδοξος, όμως διαπιστώθηκε πως ήταν αιρετικός στο φρόνημα, και εκείνοι που τον αγαπούσαν απομακρύνθηκαν από αυτόν. Μετά από αυτά, ακούγοντας ότι φανερά επιθυμεί να αποστατήσει από την Εκκλησία, σκέφτηκαν να πάνε και να του βάλουν μετάνοια, μήπως τυχόν το κάνει αυτό από λύπη και καταλογιστεί σε αυτούς το κρίμα. Και αφού πήγαν, ρώτησαν τον Γέροντα για αυτό το ζήτημα.

Προς Τίτον: Τον αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος άνθρωπος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος. Ότι απέναντι σε όλους και για κάθε ζήτημα πρέπει να τηρούμε την ακρίβεια των λόγων του Κυρίου, μην πράττοντας τίποτα από μεροληψία.

Του Κυρίλλου. Διότι είναι όντως μύθοι και ανθρώπινα σοφίσματα τα ζητήματα των αιρετικών, τους οποίους επειδή ο Παύλος θέλει να αποφεύγουμε, γράφει: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις», και τα εξής.

Μη έχοντας τη συγγένεια εξ αίματος ως εγγύηση ασφαλείας, ούτε τη διάθεση και την προθυμία που οφείλεται από τα τέκνα προς τους πατέρες, αλλά μέσω εκείνων από τους οποίους ήταν λογικό να σωθούν ενώ κινδύνευαν, μέσω αυτών των ίδιων ωθήθηκαν στα βάραθρα της απώλειας. Και αυτά θεωρώ ότι έχουν ειπωθεί με αρκετή κομψότητα, όσον αφορά την εξωτερική πλευρά της ιστορίας. Θεωρώ όμως ότι πρέπει να πούμε και κάτι από τα βαθύτερα θεωρήματα για την παρηγορία των πνευματικών ανθρώπων. Διότι η αγία πόλη, δηλαδή η Σιών ή η Ιερουσαλήμ, αποτελεί τύπο της Εκκλησίας του Χριστού, της αληθέστερης Σιών. Αυτήν, μερικές φορές, ή μάλλον τις περισσότερες, την πολιορκούν οι εχθροί της αλήθειας, δηλαδή οι επινοητές των ανόσιων αιρέσεων. Και δεν πολιορκούν μόνοι τους, αλλά μισθώνουν κατά κάποιον τρόπο και τις κοσμικές εξουσίες, με τον νοητό Σενναχηρείμ να τους εμπνέει σε αυτό, δηλαδή προφανώς τον Σατανά, ο οποίος μοιάζει να εξαπολύει αυτούς που βρίσκονται υπό την εξουσία του και εκείνους που έχουν συνηθίσει να υπηρετούν τις κακοτροπίες του, οι οποίοι, όταν έρχονται να πολεμήσουν με τους υπερασπιστές της αλήθειας, φλυαρώντας εναντίον της δόξας του Θεού, δεν θα επιτύχουν απολύτως τίποτα. Διότι οι πολιορκούμενοι θα παραμείνουν σιωπηλοί, και για ποιον λόγο, θα το διδάξει ο μακάριος Παύλος λέγοντας: «Να μη λογομαχείς για πράγματα που δεν έχουν καμία ωφέλεια»· και πάλι, «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος έχει διαστραφεί».

Παρατήρησε λοιπόν το ασφαλές του νόμου· διότι απομακρύνει εντελώς τους αγίους από αυτούς, και τους παραγγέλλει να μη θέλουν καθόλου, ούτως ειπείν, να έρχονται σε επικοινωνία μαζί τους, λέγοντας: "Δεν θα τους απευθύνεις ειρηνικό χαιρετισμό, ούτε θα μιλήσεις για όσα τους συμφέρουν, όλες τις ημέρες της ζωής σου στον αιώνα." Άραγε δεν είναι αυτό ολοφάνερα εκείνο που μας δίδαξε και η δυάδα των αγίων, ο Παύλος και ο Ιωάννης; Διότι ο μεν ένας έλεγε: "Εάν κάποιος έρχεται προς εσάς και δεν φέρει αυτή τη διδαχή, να μην του λέτε χαίρε," και αυτό, νομίζω, είναι το "Δεν θα τους απευθύνεις ειρηνικό χαιρετισμό, ούτε για όσα τους συμφέρουν." Ο δε άλλος πάλι: "Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος έχει διαστραφεί." Αυτό σημαίνει το, Δεν θα τους μιλήσεις για όσα τους συμφέρουν. Διότι ο νόμος λέει ότι πρέπει να απομακρυνόμαστε από όσους έχουν εντελώς διαστραφεί, σαν να είναι μανιακοί, λέγοντας τους: "Πορευθείτε με το φως της φωτιάς σας και με τη φλόγα που ανάψατε." Αλλά ο μεν Αμμωνίτης αποκλείεται μέχρι την τρίτη γενεά, ο δε Μωαβίτης μέχρι και τη δέκατη, με τον Θεό να μας υποδηλώνει, όπως νομίζω, μέσω αυτού του χρόνου το μέγεθος της αγανάκτησης και για τους δύο.

Άξιοι δε πένθους είναι εκείνοι οι οποίοι διασύρουν τόσο ψυχρά και βεβιασμένα μια τόσο μεγάλη θεοσέβεια, το μέγεθος της αληθινά άρρητης δύναμης, και τις τόσες οικονομίες του Θεού, μέσα από το άλφα και το βήτα και μέσω αριθμών. Όσοι δε απομακρύνονται από την Εκκλησία και πείθονται σε αυτούς τους γραώδεις μύθους, είναι αληθινά αυτοκατάκριτοι, τους οποίους ο Παύλος μάς παραγγέλλει να αποφεύγουμε έπειτα από μία και δεύτερη νουθεσία. Ο Ιωάννης, εξάλλου, ο μαθητής του Κυρίου, ενέτεινε την καταδίκη τους, μη επιθυμώντας ούτε καν να τους απευθύνουμε χαιρετισμό· «διότι όποιος τους λέει χαίρε», αναφέρει, «γίνεται κοινωνός των πονηρών τους έργων». Και ευλόγως· «διότι δεν υπάρχει χαρά για τους ασεβείς», λέει ο Κύριος. Ασεβείς δε, πέρα από κάθε ασέβεια, είναι αυτοί που ισχυρίζονται ότι ο Ποιητής του ουρανού και της γης, ο μόνος Παντοκράτορας Θεός, πάνω από τον οποίο δεν υπάρχει άλλος Θεός, έχει προβληθεί από ένα Υστέρημα, το οποίο με τη σειρά του έχει προέλθει από άλλο Υστέρημα· έτσι ώστε, σύμφωνα με αυτούς, να αποτελεί αυτός προβολή τρίτου Υστερήματος.

Ανατροπή. Έπρεπε, λοιπόν, όχι μόνο εσένα, Αέτιε, αλλά και κάθε «αιρετικό μετά από μία νουθεσία να τον αποφεύγουμε», όπως παραγγέλλει ο άγιος και σοφός λόγος. Διότι είσαι «αυτοκατάκριτος», επισύροντας ο ίδιος στον εαυτό σου τον όλεθρο και χωρίς να εξαναγκάζεσαι από άλλον. Ποιος, λοιπόν, θα ελεήσει εκείνον που είναι «κακός για τον εαυτό του και για κανέναν καλός»; Αλλά, για να μην υπολάβεις μέσα σου, με βάση τα κακά που βλάστησες στον κόσμο, ότι κατέχεις μεγάλα και ακαταμάχητα επιχειρήματα, θα επιμείνουμε και εμείς με μακροθυμία, αποκόπτοντας με «τη δίκοπη μάχαιρα, τον λόγο του Χριστού» τις ακανθώδεις σου ρίζες, μέσω της υγιούς, τέλειας και αληθινής ομολογίας προς τον Θεό. Διότι δόξα ανήκει στον ελεήμονα Θεό που σε αποκάλυψε ποιος πραγματικά είσαι, εσένα που κατέχεις τη θέση του Ιούδα, ο οποίος αν και συγκαταλέχθηκε στους μαθητές, τελικά αποκόπηκε, επειδή δεν είχε τον νου του Χριστού, αλλά δέχθηκε από τον Σατανά την άρνηση του Θεού απέναντι στον ίδιο τον Δεσπότη του. Διότι με κενά λόγια ομολόγησες ότι δεν έχεις τον Υιό του Θεού στη διάνοιά σου. Και ποια η ανάγκη για περιττά λόγια προς εσένα, εφόσον είσαι εντελώς ξένος προς τους Χριστιανούς, τους προφήτες, τους αποστόλους και τους ευαγγελιστές, τους μάρτυρες και όλους τους αγίους; Αυτοί είναι έτοιμοι να σε ελέγξουν κατά την ημέρα της κρίσεως, διότι υπέμειναν βασανιστήρια μέχρι θανάτου, μαστιγούμενοι, ξεσχιζόμενοι, ριπτόμενοι σε θηρία και στη φωτιά, και σφαγιαζόμενοι με μάχαιρα, προκειμένου να μην αρνηθούν ότι είναι Υιός του Θεού και ότι έχει γεννηθεί αληθινά από Αυτόν.

Και ο ίδιος ο Πολύκαρπος, όταν κάποτε ο Μαρκίων ήλθε ενώπιόν του και του είπε: «Αναγνώρισέ μας», αποκρίθηκε: «Σε αναγνωρίζω, αναγνωρίζω τον πρωτότοκο του σατανά». Τόση ευλάβεια είχαν οι απόστολοι και οι μαθητές τους, ώστε ούτε καν μέσω του λόγου δεν επικοινωνούσαν με κανέναν από εκείνους που παραχάρασσαν την αλήθεια, όπως ακριβώς είπε και ο Παύλος: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο άνθρωπος αυτός έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος». Υπάρχει εξάλλου και μια εξαιρετική επιστολή γραμμένη από τον Πολύκαρπο προς τους Φιλιππησίους, από την οποία μπορούν, όσοι το επιθυμούν και φροντίζουν για τη δική τους σωτηρία, να γνωρίσουν τον χαρακτήρα της πίστης του και το κήρυγμα της αλήθειας». Αυτά αναφέρει ο Ειρηναίος· ο δε Πολύκαρπος στην προαναφερθείσα επιστολή του προς τους Φιλιππησίους, η οποία σώζεται μέχρι σήμερα, χρησιμοποιεί κάποιες μαρτυρίες από την πρώτη επιστολή του Πέτρου.

Αυτός, όταν επισκέφθηκε τη Ρώμη επί Ανικήτου, επέστρεψε πολλούς από τους προαναφερθέντες αιρετικούς στην εκκλησία του Θεού, κηρύττοντας ότι αυτή τη μία και μοναδική αλήθεια παρέλαβε από τους αποστόλους, την οποία και παραδίδει η εκκλησία. Υπάρχουν μάλιστα και αυτοί που τον άκουσαν να λέει ότι ο Ιωάννης, ο μαθητής του Κυρίου, πήγε στην Έφεσο για να λουστεί, και βλέποντας μέσα τον Κήρινθο, πετάχτηκε έξω από το λουτρό χωρίς να λουστεί, λέγοντας: «Ας φύγουμε, μήπως και καταρρεύσει το λουτρό, επειδή μέσα βρίσκεται ο Κήρινθος, ο εχθρός της αλήθειας». Και ο ίδιος ο Πολύκαρπος, όταν κάποτε τον συνάντησε ο Μαρκίων και του είπε: «Αναγνώρισέ μας», του απάντησε: «Αναγνωρίζω, αναγνωρίζω τον πρωτότοκο του Σατανά». Τόσο μεγάλη ευλάβεια είχαν οι απόστολοι και οι μαθητές τους, ώστε να μην έχουν ούτε καν λεκτική επικοινωνία με κάποιον από αυτούς που παραχαράσσουν την αλήθεια, όπως ακριβώς είπε και ο Παύλος: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, καταδικάζοντας ο ίδιος τον εαυτό του». Υπάρχει επίσης μια εξαιρετική επιστολή του Πολυκάρπου γραμμένη προς τους Φιλιππησίους, από την οποία μπορούν να μάθουν, όσοι επιθυμούν και φροντίζουν για τη δική τους σωτηρία, τον χαρακτήρα της πίστης του και το κήρυγμα της αλήθειας.

Εσύ βέβαια, αγαπητέ, διαβάζοντας αυτά, γνωρίζω καλά ότι θα γελάσεις πολύ με αυτή τη δοκησίσοφη ανοησία τους. Είναι όμως άξιοι πένθους εκείνοι που διασύρουν τόσο ψυχρά και βεβιασμένα μια τόσο μεγάλη θεοσέβεια, και το μέγεθος της αληθινά άρρητης δύναμης, και τις τόσες οικονομίες του Θεού, μέσα από το άλφα και το βήτα και τους αριθμούς. Όσοι δε απομακρύνονται από την Εκκλησία και πείθονται από αυτούς τους γραώδεις μύθους, είναι αληθινά αυτοκατάκριτοι. Αυτούς ο Παύλος μας παραγγέλλει να τους αποφεύγουμε μετά από μία και δεύτερη νουθεσία.

Γι' αυτόν τον λόγο τους καταράται. Αυτό δε που λέει, έχει την εξής έννοια: Δεν με ενδιαφέρει καθόλου για εκείνους· διότι, «αιρετικό άνθρωπο, μετά την πρώτη και τη δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις». Εάν θέλουν, ας μην περιτέμνονται μόνο, αλλά και ας ακρωτηριάζονται.

Διότι και αυτό είναι γνώρισμα της πραότητας. Επειδή ο σφοδρός έλεγχος, όταν γίνεται με επιείκεια, αυτός είναι που μπορεί να αγγίξει βαθύτερα τη συνείδηση. Διότι είναι δυνατόν, πράγματι είναι δυνατόν, με την πραότητα να επιπλήξει κανείς πιο αποτελεσματικά, παρά να συνετίσει με τη θρασύτητα. «Διδακτικόν»· δηλαδή, προς όλους εκείνους που επιθυμούν να διδαχθούν. Διότι, λέει, «τον αιρετικό άνθρωπο, έπειτα από μία και δεύτερη νουθεσία, απόφευγέ τον». —«Ανεξίκακον». Πολύ σωστά το πρόσθεσε αυτό· διότι προπάντων αυτό το χάρισμα πρέπει να διαθέτει ο δάσκαλος, επειδή διαφορετικά όλα γίνονται μάταια. Διότι, εάν οι ψαράδες, ενώ πολλές φορές ρίχνουν τα δίχτυα τους ολόκληρη την ημέρα και δεν επιτυγχάνουν, δεν απελπίζονται, πολύ περισσότερο δεν πρέπει να απελπιζόμαστε εμείς.

Πώς λοιπόν, λέγει, τον αιρετικό άνθρωπο μετά από μία ή δεύτερη νουθεσία να τον αποφεύγεις; Εννοεί τον αδιόρθωτο, αυτόν που γνωρίζει ότι νοσεί ανίατα. Μήπως τυχόν ο Θεός τους δώσει μετάνοια ώστε να φθάσουν στην επίγνωση της αλήθειας, και να ανανήψουν από την παγίδα του διαβόλου.

Βλέπεις πόσα πράγματα λέει ότι γεννούν οι λογομαχίες; Αισχροκέρδεια, άγνοια, αλαζονεία· διότι την αλαζονεία τη γεννά η άγνοια. Από αυτούς, λέει, να απομακρύνεσαι. Δεν είπε, έλα σε αντιπαράθεση, αλλά, να απομακρύνεσαι, δηλαδή, να αποφεύγεις. Διότι, λέει, αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία ή δύο νουθεσίες, να τον αποφεύγεις.

Τον αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις· γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος άνθρωπος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος. α'. Αφού μίλησε για τη φιλανθρωπία του Θεού και για την άφατη μέριμνά Του για εμάς, καθώς και για το ποιοι ήμασταν και ποιους μας κατέστησε, πρόσθεσε λέγοντας: «Και για αυτά θέλω να δίνεις σταθερές διαβεβαιώσεις, ώστε όσοι έχουν πιστέψει στον Θεό να φροντίζουν να πρωτοστατούν σε καλά έργα»· δηλαδή, για αυτά να ομιλείς και μέσω αυτών να τους προτρέπεις στην ελεημοσύνη. Διότι τα όσα ειπώθηκαν δεν θα συντελέσουν μόνο στην ταπεινοφροσύνη μας και στο να μην υπερηφανευόμαστε και να μην ονειδίζουμε τους άλλους, αλλά και σε κάθε άλλη αρετή.

«Τις έριδες με τους αιρετικούς», λέει, «να τις αποφεύγεις», για να μην κοπιάζουμε μάταια, όταν δεν υπάρχει κανένα κέρδος· διότι η κατάληξή τους δεν οδηγεί πουθενά. Όταν κάποιος είναι διεστραμμένος και, ό,τι κι αν συμβεί, δεν έχει την προαίρεση να αλλάξει γνώμη, για ποιον λόγο κοπιάζεις μάταια σπέρνοντας πάνω σε πέτρες, ενώ θα έπρεπε να καταβάλλεις αυτόν τον καλό κόπο για τους δικούς σου ανθρώπους, συζητώντας μαζί τους για την ελεημοσύνη και την άλλη αρετή; Πώς λοιπόν αλλού λέει: «μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια», ενώ εδώ: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος»; Εκεί μεν μιλάει για τη διόρθωση εκείνων για τους οποίους υπάρχει ελπίδα, και για όσους απλώς έχουν αντίθετη γνώμη. Όταν όμως είναι σε όλους ξεκάθαρος και φανερός, για ποιον λόγο πυγμαχείς μάταια; Γιατί χτυπάς τον αέρα; Τι σημαίνει «όντας αυτοκατάκριτος»; Διότι δεν έχει το δικαίωμα να πει ότι κανείς δεν του μίλησε, κανείς δεν τον νουθέτησε. Όταν, λοιπόν, μετά τη νουθεσία εκείνος επιμένει στα ίδια, γίνεται αυτοκατάκριτος. «Όταν στείλω τον Αρτεμά σε σένα ή τον Τυχικό, φρόντισε να έρθεις προς εμένα στη Νικόπολη».

Προσέχετε ακριβώς πώς συμπεριφέρεστε, διότι οι ημέρες είναι πονηρές. Ποιος θα έχει δικαιολογία για την αμέλειά του, όταν ακούει τόσες πολλές παραγγελίες; Και αλλού πάλι: Μην αποδέχεστε αιρετικό άνθρωπο μετά από μία και δεύτερη νουθεσία· και πάλι: Μην παρασύρεστε από ποικίλες και ξένες διδασκαλίες· και πάλι: Οι αιρετικοί άνθρωποι θα προκόψουν προς το χειρότερο, πλανώντας και πλανώμενοι· και αλλού: Για τους μιασμένους και τους απίστους τίποτα δεν είναι καθαρό. Ακούστε πάλι, εσείς που τελείτε τα δείπνα της αγάπης μαζί τους· πώς θα ξεφύγετε από την οργή που έρχεται εναντίον σας, εσείς που μολύνεστε μαζί με αυτούς στα φαγητά και στα ποτά; Πώς τολμάτε να προσέρχεστε στα θεία και φρικτά μυστήρια του Χριστού; Ή δεν ακούσατε τον μακάριο Παύλο να βροντοφωνάζει ότι: Δεν μπορείτε να πίνετε το ποτήριο του Κυρίου και το ποτήριο των δαιμόνων· δεν μπορείτε να μετέχετε στην τράπεζα του Κυρίου και στην τράπεζα των δαιμονίων.

Ας μην σε περιφρονεί κανείς.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γʹ. «Να τους υπενθυμίζεις να υποτάσσονται στις αρχές και στις εξουσίες, να πειθαρχούν, να είναι έτοιμοι για κάθε καλό έργο, να μην κακολογούν κανέναν, να είναι φιλειρηνικοί, επιεικείς, δείχνοντας κάθε πραότητα προς όλους τους ανθρώπους. Διότι κάποτε ήμασταν και εμείς ανόητοι, απειθείς, πλανεμένοι, όντας δούλοι σε ποικίλες επιθυμίες και ηδονές, ζώντας μέσα στην κακία και τον φθόνο, απεχθείς, μισώντας ο ένας τον άλλον. Όταν όμως φανερώθηκε η αγαθότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, μας έσωσε, όχι εξαιτίας των έργων δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το δικό Του έλεος, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαίνισης του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχυσε πλούσια επάνω μας διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη δική Του χάρη, να γίνουμε κληρονόμοι σύμφωνα με την ελπίδα της αιώνιας ζωής. Αληθινός είναι αυτός ο λόγος· και θέλω να τα επιβεβαιώνεις με σιγουριά αυτά, ώστε εκείνοι που έχουν πιστέψει στον Θεό να φροντίζουν να πρωτοστατούν σε καλά έργα. Αυτά είναι τα καλά και ωφέλιμα για τους ανθρώπους. Τις ανόητες όμως συζητήσεις, τις γενεαλογίες, τις έριδες και τις νομικές διαμάχες να τις αποφεύγεις. Διότι είναι ανωφελείς και μάταιες. Τον αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος. Όταν στείλω τον Αρτεμά σε σένα ή τον Τυχικό, φρόντισε να έλθεις σε μένα στη Νικόπολη. Διότι εκεί έχω αποφασίσει να περάσω τον χειμώνα.

Αλλά δεν θα έπρεπε καν να απολογούμαστε σε αυτούς που εισάγουν τέτοιες καινοφωνίες και νέες δοξασίες· διότι έχουμε λάβει την εντολή να απομακρυνόμαστε από όσους ετεροδιδασκαλούν, να αποφεύγουμε τις ανόητες συζητήσεις και να αποστρεφόμαστε τις βέβηλες καινοφωνίες. Επειδή όμως η ευσπλαχνία της θείας αγάπης κρίνει μεν τους ανθρώπους αυτούς ανάξιους για τρίτη συζήτηση, αλλά, σύμφωνα με τον μακάριο Παύλο, τους προσφέρει με αγαθότητα την πρώτη και τη δεύτερη νουθεσία επιδιώκοντας τη διόρθωσή τους, θα ήταν καλό να συζητήσουμε και πάλι λίγο μαζί τους· τόσο, ώστε να ελεγχθεί ο παραλογισμός και του υπόλοιπου ζητήματός τους που απομένει προς εξέταση.

Όμως, ο θείος νόμος μάς παραγγέλλει να συμβουλεύουμε όχι μόνο μία φορά αλλά πολλές, έστω κι αν εσείς, έχοντας συμπνίξει στα αγκάθια τον προηγούμενο σπόρο του λόγου, εμποδίσατε να βλαστήσει μέσα σας ο καρπός που τρέφει τις ψυχές. Αλλά ούτε και έτσι θα σιωπήσουμε, και επανερχόμαστε στην ίδια παράκληση και προτροπή, όπως βλέπεις, θεωρώντας την παρακοή όχι ως ύβρη ούτε την αντιλογία ως παραφροσύνη, αλλά μάλλον ως κάτι που μας προτρέπει εξίσου στην προκειμένη προσπάθεια. Διότι, αν κάποιος δεν θέλει να μάθει αμέσως την ακρίβεια της ευσέβειας, δεν κατατάσσεται ευθύς από εμάς στη χορεία των απελπισμένων ή σε εκείνους που νοσούν από παραφροσύνη· άλλωστε, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, εκείνος που γέμισε την οικουμένη με το δόγμα της ευσέβειας παραγγέλλει να παραιτούμαστε από τους απειθείς αιρετικούς —πράγμα που μακάρι να μη λεχθεί για εσάς. Διότι και το να αντιλέγει κανείς, αν δεν προέρχεται από κακοπροαίρετη διάθεση, αλλά αποτελεί επεξεργασία λογισμών που δεν έχουν ακόμη στηριχθεί στην αλήθεια, αλλά την ερευνούν διεξοδικά και ζητούν να την ανακαλύψουν, καθίσταται αρχή του να μην έχει κανείς απελπισμένη διάνοια ως προς την κατανόηση της ευσέβειας.

Επειδή βλέπουμε πολλούς να εκτρέπονται από την ευθεία οδό, θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς ότι οι περισσότεροι δεν το κάνουν από άγνοια των προσταγμάτων του Κυρίου —«διότι τα προστάγματά του είναι ευθέα και η εντολή του τηλαυγής, η οποία φωτίζει τους οφθαλμούς»— αλλά μάλλον από προσκόλληση στις δικές τους πονηρίες, φιλοτιμούμενοι να προλάβουν ο ένας τον άλλον τρέχοντας προς τον γκρεμό της απώλειας. Αυτούς όχι μόνο είναι δύσκολο και κοπιαστικό να τους διασώσεις, αλλά και η ίδια η προσπάθεια της καθοδήγησής τους δεν γίνεται με προθυμία, εφόσον εκείνοι που ολίσθησαν στην πτώση με θεληματική κακία δεν επιθυμούν να ανανήψουν. Διότι, αν και μερικές φορές κάποιοι από αυτούς με δυσκολία ανασύρθηκαν αφού κόπηκε ο δεσμός της πλάνης, ωστόσο το παράδειγμα αυτού που επιτεύχθηκε ανέλπιστα δεν δημιουργεί αισιοδοξία για την αντιμετώπιση παρόμοιων περιπτώσεων. Γι' αυτό, ας τους αφήσουμε αυτούς· διότι δεν είναι εύκολο να τους ελκύσει κανείς προς αυτά που δεν έχουν επιλέξει, καθώς τους τραβάει προς τα κάτω, όπως είπαμε προηγουμένως, η μοχθηρία της βούλησής τους. Η εγκατάλειψή τους δεν συνιστά ευθύνη, αφού πορεύονται με το φως της δικής τους φωτιάς και ακολουθούν τη φλόγα που οι ίδιοι άναψαν, για τους οποίους και ο θείος Παύλος αναφωνεί: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος».

Ιδού, αυτή είναι η δεύτερη ταπεινή επιστολή μου. Και αν μεν πράξεις τα δέοντα, δίνοντας εξηγήσεις και απολογούμενος για όλα όσα εγκαλείσαι, κερδήθηκες ως αδελφός μας, για να κυριολεκτούμε, και εμείς οι ταπεινοί χαιρόμαστε πολύ για εσένα. Εάν όμως, πράγμα το οποίο μακάρι να μη συμβεί, εμμείνεις στην ίδια σιωπή και απείθεια, θα βαστάσεις αιώνιο κρίμα, κοπιάζοντας μάταια, ή μάλλον προκαλώντας ολέθριο σχίσμα στον λαό του Θεού με τη δική σου αυθαιρεσία. Εμείς δε θα ακολουθήσουμε τον απόστολο που λέει: αιρετικό άνθρωπο μετά από μία και δεύτερη νουθεσία να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος.