Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ 3:11

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΣΕΡΑΠΙΩΝΑ ΟΜΟΙΩΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ. Διάβασα και την επιστολή που μόλις γράφτηκε από την ευλάβειά σου, και, έχοντας εκπλαγεί πάρα πολύ με την αναίδεια των αιρετικών, αντιλήφθηκα ότι τίποτε δεν ταιριάζει τόσο πολύ να πει κανείς γι' αυτούς παρά το παράγγελμα του Αποστόλου: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος». Διότι, έχοντας διεστραμμένη τη διάνοια, δεν ρωτά για να ακούσει και να πεισθεί, ούτε για να μάθει και να μετανοήσει, αλλά εξαιτίας εκείνων που έχουν εξαπατηθεί από αυτόν, ώστε να μην κατακριθεί και από εκείνους σε περίπτωση που σιωπήσει. Αρκούσαν, λοιπόν, όσα είχαν προειπωθεί· αρκούσε, εφόσον έλαβαν τόσες αποδείξεις, να παύσουν τη δυσφήμιση κατά του Αγίου Πνεύματος. Αλλά δεν αρκέστηκαν. Αντιθέτως, πάλι φέρονται με αναίδεια, για να δείξουν ότι, έχοντας εθιστεί να λογομαχούν και όντας πλέον Πνευματομάχοι, σε λίγο θα καταστούν νεκροί εξαιτίας της αλογίας τους. Και βέβαια, ακόμη κι αν απαντήσει κανείς στις τωρινές τους ερωτήσεις, δεν θα πάψουν να είναι εφευρέτες κακών· μόνο και μόνο για να αναζητούν και να μη βρίσκουν, ή για να ακούν και να μην κατανοούν.

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΣΕΡΑΠΙΩΝΑ ΟΜΟΙΩΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ. Ανέγνωσα και την επιστολή που γράφτηκε τώρα από την ευλάβειά σου, και, εκπλησσόμενος τα μέγιστα για την αναίδεια των αιρετικών, αντιλήφθηκα ότι τίποτε δεν αρμόζει τόσο πολύ να ειπωθεί για αυτούς όσο το παράγγελμα του Αποστόλου: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος». Διότι, έχοντας διεστραμμένη τη διάνοια, δεν θέτει ερωτήματα για να πειστεί ακούγοντας, ούτε για να μετανοήσει μαθαίνοντας, αλλά για χάρη εκείνων που εξαπατήθηκαν από αυτόν, μήπως τυχόν, εάν σιωπήσει, κατακριθεί και από εκείνους. Αρκούσαν, λοιπόν, τα προειρημένα· αρκούσαν, ώστε, αφού έλαβαν τόσες αποδείξεις, να παύσουν τη δυσφήμηση κατά του Αγίου Πνεύματος. Αλλά δεν αρκέστηκαν· αντίθετα, και πάλι συμπεριφέρονται αναιδώς, για να δείξουν ότι, έχοντας εξασκηθεί να λογομαχούν και πλέον να πνευματομαχούν, σε λίγο θα καταστούν νεκροί μέσα στην αλογία. Εξάλλου, ακόμη και αν κάποιος αποκριθεί στις τωρινές τους ερωτήσεις, δεν θα καταστούν λιγότερο εφευρέτες κακών· μόνο και μόνο για να αναζητούν και να μην βρίσκουν, ή για να ακούν και να μην κατανοούν.

Και θα ήταν βέβαια δίκαιο να μην τους απαντήσουμε πλέον, σύμφωνα με την αποστολική προτροπή: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από την πρώτη και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος»· πολύ περισσότερο μάλιστα, επειδή και ο προφήτης λέει για τους ανθρώπους αυτούς: «Ο άφρων θα πει αφροσύνες και η καρδιά του θα συλλογιστεί μάταια πράγματα». Επειδή όμως, ακολουθώντας το παράδειγμα του αρχηγού τους, περιφέρονται και αυτοί σαν λιοντάρια, αναζητώντας ποιον από τους ακέραιους να καταβροχθίσουν, για τον λόγο αυτόν κατέστη σε εμάς αναγκαίο να απαντήσουμε γραπτώς στην ευλάβειά σου, έτσι ώστε οι αδελφοί, πληροφορούμενοι και πάλι μέσω της δικής σου νουθεσίας, να καταδικάσουν ακόμη περισσότερο τη ματαιολογία εκείνων.

Διότι το να απαντά κανείς σε πράγματα τόσο φανερά, που λάμπουν περισσότερο και από το φως, δεν είναι τίποτε άλλο παρά το να παρέχει προφάσεις αναισχυντίας σε αυτούς που παρανομούν κατ' αυτόν τον τρόπο. Και τούτο το διδαχθήκαμε από τον Σωτήρα. Διότι, αφού ο Πιλάτος ένιψε τα χέρια του και αντελήφθη τη συκοφαντία των τότε Ιουδαίων, ο Κύριος δεν του έδωσε πλέον καμία απόκριση, αλλά αντιθέτως έστειλε θεϊκό μήνυμα στη γυναίκα του, ώστε Εκείνος που κρινόταν να γίνει πιστευτό ότι είναι Θεός όχι με λόγια, αλλά με δύναμη. Προς δε τον Καϊάφα, μην απαντώντας στη φλυαρία του, ο Ίδιος με την επαγγελία Του οδήγησε τους πάντες στη γνώση. Αφού, λοιπόν, ανέβαλα επί πολύ καιρό [την απάντησή μου] και βλέποντας τη λογομαχία όσων φέρονται με αναίδεια, τελικώς σεβάστηκα τον δικό σου ζήλο υπέρ της αλήθειας και υπαγόρευσα [τα παρόντα], τα οποία δεν είναι τίποτα περισσότερο από όσα γράφτηκαν από εσένα, ούτως ώστε, πειθόμενος πλέον από τα ίδια τα επιχειρήματα που προέβαλε ο αντίπαλος, να παύσει τη γλώσσα του από το κακό και τα χείλη του από το να λαλούν δόλο. Και μακάρι αυτού του είδους οι άνθρωποι να μην ονειδίζουν πλέον, μαζί με τους περαστικούς τότε Ιουδαίους, Εκείνον που κρεμόταν επί του ξύλου, λέγοντας: «Αν είναι Υιός του Θεού, θα τον σώσει». Εάν όμως τελικά ούτε και έτσι δεν υποχωρούν ντροπιασμένοι, εσύ τουλάχιστον, έχοντας κατά νου την αποστολική παραγγελία, «αιρετικό άνθρωπο, μετά από την πρώτη και τη δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος άνθρωπος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος».

Γι' αυτόν τον λόγο αυτός διδάσκει την αληθινή σοφία και παιδεία, ώστε να μην περιπέσει κανείς στα σοφίσματα των Ελλήνων και των αιρετικών λόγω της κοινής ονομασίας της σοφίας. Διότι και οι Έλληνες από τη μια, νομίζοντας ότι είναι κάτι σπουδαίο, «ενώ ισχυρίζονταν πως είναι σοφοί, έγιναν μωροί». Οι αιρετικοί από την άλλη, επειδή νομίζουν ότι διαθέτουν παιδεία, διαστράφηκαν και αμαρτάνουν, όντας αυτοκατάκριτοι. Εκείνος όμως που ακούει τους θείους λόγους, εάν είναι σοφός, θα γίνει σοφότερος. Διότι, αφού ακούσει τα προστάγματα του Θεού και τα τηρήσει, και δεν αδιαφορήσει για την παιδεία του Κυρίου, ούτε αποκάμει εξαιτίας της, θα γίνει σοφός υιός, και αφού εκπαιδευθεί, γρήγορα θα δεχθεί και τη γνώση περί του Θεού.

Προς Τίτον: Τον αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος άνθρωπος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος. Ότι απέναντι σε όλους και για κάθε ζήτημα πρέπει να τηρούμε την ακρίβεια των λόγων του Κυρίου, μην πράττοντας τίποτα από μεροληψία.

Μη έχοντας τη συγγένεια εξ αίματος ως εγγύηση ασφαλείας, ούτε τη διάθεση και την προθυμία που οφείλεται από τα τέκνα προς τους πατέρες, αλλά μέσω εκείνων από τους οποίους ήταν λογικό να σωθούν ενώ κινδύνευαν, μέσω αυτών των ίδιων ωθήθηκαν στα βάραθρα της απώλειας. Και αυτά θεωρώ ότι έχουν ειπωθεί με αρκετή κομψότητα, όσον αφορά την εξωτερική πλευρά της ιστορίας. Θεωρώ όμως ότι πρέπει να πούμε και κάτι από τα βαθύτερα θεωρήματα για την παρηγορία των πνευματικών ανθρώπων. Διότι η αγία πόλη, δηλαδή η Σιών ή η Ιερουσαλήμ, αποτελεί τύπο της Εκκλησίας του Χριστού, της αληθέστερης Σιών. Αυτήν, μερικές φορές, ή μάλλον τις περισσότερες, την πολιορκούν οι εχθροί της αλήθειας, δηλαδή οι επινοητές των ανόσιων αιρέσεων. Και δεν πολιορκούν μόνοι τους, αλλά μισθώνουν κατά κάποιον τρόπο και τις κοσμικές εξουσίες, με τον νοητό Σενναχηρείμ να τους εμπνέει σε αυτό, δηλαδή προφανώς τον Σατανά, ο οποίος μοιάζει να εξαπολύει αυτούς που βρίσκονται υπό την εξουσία του και εκείνους που έχουν συνηθίσει να υπηρετούν τις κακοτροπίες του, οι οποίοι, όταν έρχονται να πολεμήσουν με τους υπερασπιστές της αλήθειας, φλυαρώντας εναντίον της δόξας του Θεού, δεν θα επιτύχουν απολύτως τίποτα. Διότι οι πολιορκούμενοι θα παραμείνουν σιωπηλοί, και για ποιον λόγο, θα το διδάξει ο μακάριος Παύλος λέγοντας: «Να μη λογομαχείς για πράγματα που δεν έχουν καμία ωφέλεια»· και πάλι, «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος έχει διαστραφεί».

Παρατήρησε λοιπόν το ασφαλές του νόμου· διότι απομακρύνει εντελώς τους αγίους από αυτούς, και τους παραγγέλλει να μη θέλουν καθόλου, ούτως ειπείν, να έρχονται σε επικοινωνία μαζί τους, λέγοντας: "Δεν θα τους απευθύνεις ειρηνικό χαιρετισμό, ούτε θα μιλήσεις για όσα τους συμφέρουν, όλες τις ημέρες της ζωής σου στον αιώνα." Άραγε δεν είναι αυτό ολοφάνερα εκείνο που μας δίδαξε και η δυάδα των αγίων, ο Παύλος και ο Ιωάννης; Διότι ο μεν ένας έλεγε: "Εάν κάποιος έρχεται προς εσάς και δεν φέρει αυτή τη διδαχή, να μην του λέτε χαίρε," και αυτό, νομίζω, είναι το "Δεν θα τους απευθύνεις ειρηνικό χαιρετισμό, ούτε για όσα τους συμφέρουν." Ο δε άλλος πάλι: "Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος έχει διαστραφεί." Αυτό σημαίνει το, Δεν θα τους μιλήσεις για όσα τους συμφέρουν. Διότι ο νόμος λέει ότι πρέπει να απομακρυνόμαστε από όσους έχουν εντελώς διαστραφεί, σαν να είναι μανιακοί, λέγοντας τους: "Πορευθείτε με το φως της φωτιάς σας και με τη φλόγα που ανάψατε." Αλλά ο μεν Αμμωνίτης αποκλείεται μέχρι την τρίτη γενεά, ο δε Μωαβίτης μέχρι και τη δέκατη, με τον Θεό να μας υποδηλώνει, όπως νομίζω, μέσω αυτού του χρόνου το μέγεθος της αγανάκτησης και για τους δύο.

Και ο ίδιος ο Πολύκαρπος, όταν κάποτε ο Μαρκίων ήλθε ενώπιόν του και του είπε: «Αναγνώρισέ μας», αποκρίθηκε: «Σε αναγνωρίζω, αναγνωρίζω τον πρωτότοκο του σατανά». Τόση ευλάβεια είχαν οι απόστολοι και οι μαθητές τους, ώστε ούτε καν μέσω του λόγου δεν επικοινωνούσαν με κανέναν από εκείνους που παραχάρασσαν την αλήθεια, όπως ακριβώς είπε και ο Παύλος: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο άνθρωπος αυτός έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος». Υπάρχει εξάλλου και μια εξαιρετική επιστολή γραμμένη από τον Πολύκαρπο προς τους Φιλιππησίους, από την οποία μπορούν, όσοι το επιθυμούν και φροντίζουν για τη δική τους σωτηρία, να γνωρίσουν τον χαρακτήρα της πίστης του και το κήρυγμα της αλήθειας». Αυτά αναφέρει ο Ειρηναίος· ο δε Πολύκαρπος στην προαναφερθείσα επιστολή του προς τους Φιλιππησίους, η οποία σώζεται μέχρι σήμερα, χρησιμοποιεί κάποιες μαρτυρίες από την πρώτη επιστολή του Πέτρου.

Αλλά, επειδή και η φύση είναι όνομα, ας πει τώρα ο Γρηγοράς, σύμφωνα με το δικό του μυαλό, ή μάλλον με τη φρενοβλάβειά του, ότι το να είναι ο Θεός φύση έρχεται δεύτερο μετά τη θεία φύση και ότι η φύση του Θεού δεν είναι φύση του Θεού, και ποια από τις δύο είναι ποια, μόνο αυτός είναι αρμόδιος να το διδάξει. Εξάλλου, επειδή σύμφωνα με αυτόν η θεότητα είναι όνομα της θεατικής δύναμης του Θεού, και δογματίζει και αυτός μαζί με τον Βαρλαάμ και τον Ακίνδυνο ότι αυτή δεν διαφέρει σε τίποτα από τη θεία φύση, ας ακούσει με σαφήνεια τη διαφορά της θείας φύσης από αυτήν και, αν δεν είναι «αυτοκατάκριτος» και δεν έχει «διαστραφεί» εντελώς, ας σταματήσει την πολύμορφη και ασεβή του ένσταση. Διότι ο λαμπρότατος φωστήρας της Νύσσης λέει ότι «η θεία φύση υπερβαίνει κάθε σημασία που εκφράζεται με τη φωνή· επομένως, η λέξη θεότητα έχει καθιερωθεί ως ονομασία της θεατικής δύναμης του Πνεύματος». Βλέπεις καθαρά ότι η θεατική δύναμη δεν είναι η φύση, αλλά κάτι που βρίσκεται γύρω από τη φύση, και πώς η θεία φύση υπερέχει της θεατικής δύναμης; Διότι ο θεόπνευστος Πατέρας δεν είπε ότι η θεία φύση υπερέχει της φωνής, αλλά της σημασίας της φωνής. Και ο θεηγόρος Κύριλλος στους Θησαυρούς λέει ότι «το να είναι Πατέρας είναι ανώτερο από το να είναι Θεός για Εκείνον που είναι Πατέρας και Θεός. Διότι ως Θεός έχει σχέση με τα δούλα κτίσματα, ενώ ως Πατέρας με τον δικό Του και ομότιμο Υιό».

Αυτός, όταν επισκέφθηκε τη Ρώμη επί Ανικήτου, επέστρεψε πολλούς από τους προαναφερθέντες αιρετικούς στην εκκλησία του Θεού, κηρύττοντας ότι αυτή τη μία και μοναδική αλήθεια παρέλαβε από τους αποστόλους, την οποία και παραδίδει η εκκλησία. Υπάρχουν μάλιστα και αυτοί που τον άκουσαν να λέει ότι ο Ιωάννης, ο μαθητής του Κυρίου, πήγε στην Έφεσο για να λουστεί, και βλέποντας μέσα τον Κήρινθο, πετάχτηκε έξω από το λουτρό χωρίς να λουστεί, λέγοντας: «Ας φύγουμε, μήπως και καταρρεύσει το λουτρό, επειδή μέσα βρίσκεται ο Κήρινθος, ο εχθρός της αλήθειας». Και ο ίδιος ο Πολύκαρπος, όταν κάποτε τον συνάντησε ο Μαρκίων και του είπε: «Αναγνώρισέ μας», του απάντησε: «Αναγνωρίζω, αναγνωρίζω τον πρωτότοκο του Σατανά». Τόσο μεγάλη ευλάβεια είχαν οι απόστολοι και οι μαθητές τους, ώστε να μην έχουν ούτε καν λεκτική επικοινωνία με κάποιον από αυτούς που παραχαράσσουν την αλήθεια, όπως ακριβώς είπε και ο Παύλος: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, καταδικάζοντας ο ίδιος τον εαυτό του». Υπάρχει επίσης μια εξαιρετική επιστολή του Πολυκάρπου γραμμένη προς τους Φιλιππησίους, από την οποία μπορούν να μάθουν, όσοι επιθυμούν και φροντίζουν για τη δική τους σωτηρία, τον χαρακτήρα της πίστης του και το κήρυγμα της αλήθειας.

Τον αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις· γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος άνθρωπος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος. α'. Αφού μίλησε για τη φιλανθρωπία του Θεού και για την άφατη μέριμνά Του για εμάς, καθώς και για το ποιοι ήμασταν και ποιους μας κατέστησε, πρόσθεσε λέγοντας: «Και για αυτά θέλω να δίνεις σταθερές διαβεβαιώσεις, ώστε όσοι έχουν πιστέψει στον Θεό να φροντίζουν να πρωτοστατούν σε καλά έργα»· δηλαδή, για αυτά να ομιλείς και μέσω αυτών να τους προτρέπεις στην ελεημοσύνη. Διότι τα όσα ειπώθηκαν δεν θα συντελέσουν μόνο στην ταπεινοφροσύνη μας και στο να μην υπερηφανευόμαστε και να μην ονειδίζουμε τους άλλους, αλλά και σε κάθε άλλη αρετή.

«Τις έριδες με τους αιρετικούς», λέει, «να τις αποφεύγεις», για να μην κοπιάζουμε μάταια, όταν δεν υπάρχει κανένα κέρδος· διότι η κατάληξή τους δεν οδηγεί πουθενά. Όταν κάποιος είναι διεστραμμένος και, ό,τι κι αν συμβεί, δεν έχει την προαίρεση να αλλάξει γνώμη, για ποιον λόγο κοπιάζεις μάταια σπέρνοντας πάνω σε πέτρες, ενώ θα έπρεπε να καταβάλλεις αυτόν τον καλό κόπο για τους δικούς σου ανθρώπους, συζητώντας μαζί τους για την ελεημοσύνη και την άλλη αρετή; Πώς λοιπόν αλλού λέει: «μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια», ενώ εδώ: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος»; Εκεί μεν μιλάει για τη διόρθωση εκείνων για τους οποίους υπάρχει ελπίδα, και για όσους απλώς έχουν αντίθετη γνώμη. Όταν όμως είναι σε όλους ξεκάθαρος και φανερός, για ποιον λόγο πυγμαχείς μάταια; Γιατί χτυπάς τον αέρα; Τι σημαίνει «όντας αυτοκατάκριτος»; Διότι δεν έχει το δικαίωμα να πει ότι κανείς δεν του μίλησε, κανείς δεν τον νουθέτησε. Όταν, λοιπόν, μετά τη νουθεσία εκείνος επιμένει στα ίδια, γίνεται αυτοκατάκριτος. «Όταν στείλω τον Αρτεμά σε σένα ή τον Τυχικό, φρόντισε να έρθεις προς εμένα στη Νικόπολη».

Ας μην σε περιφρονεί κανείς.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γʹ. «Να τους υπενθυμίζεις να υποτάσσονται στις αρχές και στις εξουσίες, να πειθαρχούν, να είναι έτοιμοι για κάθε καλό έργο, να μην κακολογούν κανέναν, να είναι φιλειρηνικοί, επιεικείς, δείχνοντας κάθε πραότητα προς όλους τους ανθρώπους. Διότι κάποτε ήμασταν και εμείς ανόητοι, απειθείς, πλανεμένοι, όντας δούλοι σε ποικίλες επιθυμίες και ηδονές, ζώντας μέσα στην κακία και τον φθόνο, απεχθείς, μισώντας ο ένας τον άλλον. Όταν όμως φανερώθηκε η αγαθότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, μας έσωσε, όχι εξαιτίας των έργων δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το δικό Του έλεος, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαίνισης του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχυσε πλούσια επάνω μας διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη δική Του χάρη, να γίνουμε κληρονόμοι σύμφωνα με την ελπίδα της αιώνιας ζωής. Αληθινός είναι αυτός ο λόγος· και θέλω να τα επιβεβαιώνεις με σιγουριά αυτά, ώστε εκείνοι που έχουν πιστέψει στον Θεό να φροντίζουν να πρωτοστατούν σε καλά έργα. Αυτά είναι τα καλά και ωφέλιμα για τους ανθρώπους. Τις ανόητες όμως συζητήσεις, τις γενεαλογίες, τις έριδες και τις νομικές διαμάχες να τις αποφεύγεις. Διότι είναι ανωφελείς και μάταιες. Τον αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος. Όταν στείλω τον Αρτεμά σε σένα ή τον Τυχικό, φρόντισε να έλθεις σε μένα στη Νικόπολη. Διότι εκεί έχω αποφασίσει να περάσω τον χειμώνα.

Επειδή βλέπουμε πολλούς να εκτρέπονται από την ευθεία οδό, θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς ότι οι περισσότεροι δεν το κάνουν από άγνοια των προσταγμάτων του Κυρίου —«διότι τα προστάγματά του είναι ευθέα και η εντολή του τηλαυγής, η οποία φωτίζει τους οφθαλμούς»— αλλά μάλλον από προσκόλληση στις δικές τους πονηρίες, φιλοτιμούμενοι να προλάβουν ο ένας τον άλλον τρέχοντας προς τον γκρεμό της απώλειας. Αυτούς όχι μόνο είναι δύσκολο και κοπιαστικό να τους διασώσεις, αλλά και η ίδια η προσπάθεια της καθοδήγησής τους δεν γίνεται με προθυμία, εφόσον εκείνοι που ολίσθησαν στην πτώση με θεληματική κακία δεν επιθυμούν να ανανήψουν. Διότι, αν και μερικές φορές κάποιοι από αυτούς με δυσκολία ανασύρθηκαν αφού κόπηκε ο δεσμός της πλάνης, ωστόσο το παράδειγμα αυτού που επιτεύχθηκε ανέλπιστα δεν δημιουργεί αισιοδοξία για την αντιμετώπιση παρόμοιων περιπτώσεων. Γι' αυτό, ας τους αφήσουμε αυτούς· διότι δεν είναι εύκολο να τους ελκύσει κανείς προς αυτά που δεν έχουν επιλέξει, καθώς τους τραβάει προς τα κάτω, όπως είπαμε προηγουμένως, η μοχθηρία της βούλησής τους. Η εγκατάλειψή τους δεν συνιστά ευθύνη, αφού πορεύονται με το φως της δικής τους φωτιάς και ακολουθούν τη φλόγα που οι ίδιοι άναψαν, για τους οποίους και ο θείος Παύλος αναφωνεί: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος».

Ιδού, αυτή είναι η δεύτερη ταπεινή επιστολή μου. Και αν μεν πράξεις τα δέοντα, δίνοντας εξηγήσεις και απολογούμενος για όλα όσα εγκαλείσαι, κερδήθηκες ως αδελφός μας, για να κυριολεκτούμε, και εμείς οι ταπεινοί χαιρόμαστε πολύ για εσένα. Εάν όμως, πράγμα το οποίο μακάρι να μη συμβεί, εμμείνεις στην ίδια σιωπή και απείθεια, θα βαστάσεις αιώνιο κρίμα, κοπιάζοντας μάταια, ή μάλλον προκαλώντας ολέθριο σχίσμα στον λαό του Θεού με τη δική σου αυθαιρεσία. Εμείς δε θα ακολουθήσουμε τον απόστολο που λέει: αιρετικό άνθρωπο μετά από μία και δεύτερη νουθεσία να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος.