Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ 3:6

Ορθ. Ανάγνωσε τον Απόστολο, για να τον ακούσεις. Διότι λέγει τα εξής, γράφοντας στον μαθητή του: «Όταν δε φανερώθηκε η χάρις του Σωτήρος ημών Θεού, μας έσωσε όχι εξαιτίας έργων δικαιοσύνης τα οποία πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το έλεός Του, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε επάνω μας πλουσίως, διά του Ιησού Χριστού του Κυρίου και Σωτήρος ημών.» Μακεδ.

Και πάλι, το Πνεύμα είναι και ονομάζεται Πνεύμα αγιωσύνης και ανακαινίσεως· διότι γράφει ο Παύλος: «Ο οποίος αποδείχθηκε Υιός Θεού με δύναμη, κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης, μέσω της αναστάσεως εκ νεκρών, ο Ιησούς Χριστός ο Κύριός μας.» Και πάλι λέει: «Αλλά αγιασθήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και με το Πνεύμα του Θεού μας»· όπως και γράφοντας προς τον Τίτο έλεγε: «Όταν όμως φανερώθηκε η χρηστότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, μας έσωσε όχι εξαιτίας έργων δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το δικό του έλεος, διαμέσου του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε πάνω μας πλούσια διαμέσου του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη δική του χάρη, να γίνουμε κληρονόμοι της αιώνιας ζωής σύμφωνα με την ελπίδα.» Τα κτίσματα, αντίθετα, είναι εκείνα που αγιάζονται και ανακαινίζονται. Διότι, «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης.» Και ο Παύλος επίσης λέει: «Διότι είναι αδύνατον για εκείνους που άπαξ φωτίστηκαν, και γεύτηκαν την επουράνια δωρεά, και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος». Επομένως, αυτό που δεν αγιάζεται από κάποιο άλλο, ούτε μετέχει σε αγιασμό, αλλά είναι το ίδιο αντικείμενο μετοχής, και δια του οποίου αγιάζονται όλα τα κτίσματα, πώς θα μπορούσε να είναι ένα από τα πάντα, όμοιο στη φύση με εκείνα που μετέχουν σε αυτό; Διότι όσοι ισχυρίζονται κάτι τέτοιο είναι ανάγκη να πουν ότι και ο Υιός, διαμέσου του οποίου έγιναν τα πάντα, είναι ένα από τα πάντα.

«Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Ο δε Παύλος γράφει στον Τίτο: «Διά λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε σε εμάς πλουσίως διά του Ιησού Χριστού». Εάν λοιπόν ο Πατέρας διά του Λόγου εν Αγίω Πνεύματι κτίζει τα πάντα και τα ανακαινίζει, ποια ομοιότητα ή συγγένεια υπάρχει μεταξύ εκείνου που κτίζει και των κτισμάτων; Ή πώς είναι δυνατόν, σε τελική ανάλυση, αυτό εντός του οποίου κτίζονται τα πάντα, να είναι κτίσμα; Διότι μια τέτοια κακοδοξία ακολουθείται και από βλασφημία εναντίον του Υιού· έτσι ώστε, εκείνοι που ισχυρίζονται ότι το Πνεύμα είναι κτίσμα, αναπόφευκτα θα πουν ότι και ο Λόγος, διά του οποίου κτίζονται τα πάντα, είναι κτίσμα. Το Πνεύμα ονομάζεται και είναι εικόνα του Υιού· διότι «όσους προεγνώρισε, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του». Επομένως, εφόσον ομολογείται ακόμη και από εκείνους ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα, δεν θα μπορούσε ούτε η εικόνα του να είναι κτίσμα. Διότι, όποιας φύσεως είναι η εικόνα, τέτοιας φύσεως είναι κατ' ανάγκην και εκείνος του οποίου αποτελεί εικόνα.

Και πάλι, το Πνεύμα είναι και ονομάζεται Πνεύμα αγιωσύνης και ανακαινίσεως· διότι γράφει ο Παύλος: «ο οποίος αναδείχθηκε Υιός Θεού με δύναμη, κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης, με την ανάσταση εκ νεκρών, του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας». Και πάλι λέει: «Αλλά αγιασθήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και με το Πνεύμα του Θεού μας». Επίσης, γράφοντας προς τον Τίτο έλεγε: «Όταν όμως φανερώθηκε η χρηστότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, μας έσωσε όχι εξαιτίας των έργων δικαιοσύνης που κάναμε εμείς, αλλά κατά το δικό του έλεος, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε πάνω μας πλούσια διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη χάρη εκείνου, να γίνουμε κληρονόμοι της αιώνιας ζωής σύμφωνα με την ελπίδα μας». Τα κτίσματα, αντίθετα, είναι αυτά που αγιάζονται και ανακαινίζονται. Διότι, «θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου», αναφέρει, «και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Αλλά και ο Παύλος λέει: «Διότι είναι αδύνατο εκείνοι που άπαξ φωτίστηκαν και γεύθηκαν την επουράνια δωρεά και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος». Επομένως, εκείνο που δεν αγιάζεται από κάποιον άλλο, ούτε μετέχει σε αγιασμό, αλλά είναι το ίδιο μεθεκτό, μέσα στο οποίο αγιάζονται όλα τα κτίσματα, πώς θα μπορούσε να είναι ένα από τα πάντα, όμοιο με εκείνα που μετέχουν σε αυτό; Διότι όσοι ισχυρίζονται κάτι τέτοιο αναγκάζονται να πουν ότι και ο Υιός, διά του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, είναι και αυτός ένα από τα πάντα.

«Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Ο δε Παύλος γράφει στον Τίτο: «Διά λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε σε εμάς πλουσίως διά του Ιησού Χριστού». Εάν λοιπόν ο Πατέρας διά του Λόγου εν Αγίω Πνεύματι κτίζει τα πάντα, και τα ανακαινίζει· ποια ομοιότητα ή συγγένεια έχει αυτός που κτίζει με τα κτίσματα; Ή, όλως διόλου, πώς θα ήταν δυνατόν να είναι κτίσμα εκείνο, εντός του οποίου κτίζονται τα πάντα; Διότι μια τέτοια δυσφημία την ακολουθεί και η βλασφημία κατά του Υιού· ώστε εκείνοι που ισχυρίζονται ότι το Πνεύμα είναι κτίσμα, να πουν ότι και ο Λόγος, διά του οποίου κτίζονται τα πάντα, είναι κτίσμα. Εικόνα του Υιού ονομάζεται και είναι το Πνεύμα· διότι, «εκείνους που προεγνώρισε, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του». Επομένως, εφόσον ο Υιός ομολογείται ακόμη και από εκείνους ότι δεν είναι κτίσμα, δεν θα μπορούσε ούτε η εικόνα του να είναι κτίσμα. Διότι όποιας φύσεως είναι η εικόνα, τέτοιας φύσεως είναι κατ' ανάγκη και εκείνος του οποίου αποτελεί εικόνα.

Μακ. Από πού προκύπτει αυτό;» Ορθ. Ο απόστολος Παύλος λέει: «Διότι, όταν φανερώθηκε η χάρη του Θεού του Σωτήρα μας, όχι εξαιτίας έργων που πράξαμε εμείς επάνω στη γη, αλλά κατά το πολύ του έλεος, μας αναγέννησε δια λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχυσε επάνω μας πλουσιοπάροχα δια του Ιησού Χριστού». Ποιος εξέχυσε δια του Ιησού Χριστού; Προφανώς εκείνος που είπε: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχεώ από το Πνεύμα μου». Μακ. Δεν δίνει, λοιπόν, ο Υιός το Πνεύμα; Ορθ. Άκουσες, ότι ο Πατέρας δίνει το Πνεύμα δια του Υιού. Βεβαίως, ενώ ο Πατέρας είχε πει, «Στις έσχατες ημέρες θα εκχεώ από το Πνεύμα μου», ο Υιός, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, λέει: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον». Μακ.

Γι' αυτό και σε Αυτό όλα είναι τέλεια: αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, σοφία, σύνεση, βουλή, ασφάλεια, ευσέβεια, γνώση, αγιασμός, απολύτρωση, πίστη, ενεργήματα δυνάμεων, χαρίσματα ιαμάτων, και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Δεν έχει τίποτα μέσα Του ως επίκτητο, αλλά τα έχει όλα αϊδίως, ως Πνεύμα Θεού, έχοντας φανερωθεί από Αυτόν, έχοντας Αυτόν ως αίτιο και ως πηγή Του, και πηγάζοντας από εκεί. Είναι όμως και το ίδιο πηγή των προαναφερθέντων αγαθών. Αλλά ενώ εκείνο που πηγάζει από τον Θεό είναι ενυπόστατο, εκείνα που πηγάζουν από Αυτό είναι ενέργειές Του. Αυτό το Άγιο Πνεύμα το εξέχεε σε εμάς πλούσια ο Θεός διά του Ιησού Χριστού· το εξέχεε, δεν το έκτισε· το χάρισε, δεν το ποίησε· το έδωσε, δεν το δημιούργησε. Λέω τα ίδια με παραπλήσιους τρόπους, επειδή πρέπει να είσαι από παντού σταθερός και εδραιωμένος. Εκείνος που διδάσκεται από αυτό το Πνεύμα τι να πει κατά την απολογία του μπροστά σε όσους τον ανακρίνουν, ονομάζεται διδακτός Θεού από τον προφήτη που είπε: «Και θα είναι όλοι διδακτοί Θεού». Άφθονο, λοιπόν, υπάρχει αυτό το θείο στοιχείο στη λογική ψυχή, εκτός αν από δική της ραθυμία θελήσει να αποστατήσει. Όταν όμως πλησιάσει σε Αυτό και γίνει σαν ένα μαζί Του, ακούει το εξής: «Εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα». Σε Αυτόν ανήκει η δόξα.

Αλλά αυτό μεν που πηγάζει από τον Θεό είναι ενυπόστατο· εκείνα δε που πηγάζουν από αυτό είναι ενέργειές του. Αυτό το Άγιο Πνεύμα εξέχεε σε εμάς πλουσιοπάροχα ο Θεός δια του Ιησού Χριστού· το εξέχεε, δεν το έκτισε· το χάρισε, δεν το ποίησε· το έδωσε, δεν το δημιούργησε. Τα ίδια λέω με παράλληλες εκφράσεις, επειδή πρέπει να είσαι από παντού σταθερός. Εκείνος που διδάσκεται από αυτό το Πνεύμα τι να πει κατά την απολογία του ενώπιον αυτών που τον ανακρίνουν, αποκαλείται «διδακτός Θεού» από τον προφήτη που είπε: «και θα είναι όλοι διδακτοί Θεού». Άφθονο λοιπόν υπάρχει αυτό το θείο στη λογική ψυχή, εκτός εάν αυτή από δική της ραθυμία θελήσει να αποστατήσει· αν όμως το προσεγγίσει και γίνει τρόπον τινά ένα με αυτό, ακούει: «εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα». Σε Αυτόν ανήκει η δόξα. Αμήν.

Και πάλι ομοίως δοξάστε τον Κύριο των αγαθών λέγοντας: Όταν όμως φανερώθηκε η χρηστότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, όχι από έργα δικαιοσύνης τα οποία πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το έλεός του μας έσωσε, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε πάνω μας πλούσια διά του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη δική του χάρη, να γίνουμε κληρονόμοι σύμφωνα με την ελπίδα της αιώνιας ζωής.

Ότι δε η θεοποιός χάρις, η ίδια η θέωση, είναι άκτιστη, το διακηρύσσει με παρρησία γράφοντας και ο θείος Μάξιμος: «Αυτό είναι το ευαγγέλιο του Θεού: η πρεσβεία του Θεού προς τους ανθρώπους μέσω του σαρκωθέντος Υιού, ο οποίος δωρίζει ως μισθό σε όσους τον υπακούουν την αγέννητη θέωση». Και πάλι, «η θεία χάρη παραμένει ακατάληπτη ακόμη και κατά τη μέθεξη από όσους την απολαμβάνουν, διότι, ως αγέννητη, έχει εκ φύσεως την απειρία». Και πάλι, «υφιστάμεθα τη θέωση κατά χάριν, επειδή είναι υπέρ φύσιν, αλλά δεν τη δημιουργούμε εμείς». Και πάλι, «είναι ίδιον αποκλειστικά και μόνο της θείας χάριτος να χαρίζει αναλόγως στα όντα τη θέωση, λαμπρύνοντας τη φύση με το υπερφυσικό φως και ανυψώνοντάς την πάνω από τα δικά της όρια, λόγω της υπερβολής της δόξας της». Γι' αυτό και ο μέγας Βασίλειος λέει: «Το Άγιο Πνεύμα το εξέχεε ο Θεός πάνω μας πλουσιοπάροχα διά του Ιησού Χριστού· το εξέχεε, δεν το έκτισε· το χάρισε, δεν το δημιούργησε· το έδωσε, δεν το έφτιαξε». Τι λοιπόν εξέχεε και χάρισε και έδωσε σε εμάς ο Θεός διά του Ιησού Χριστού; Άραγε την ουσία ή τη χάρη του Αγίου Πνεύματος; Ασφαλώς τη θεοποιό χάρη, όπως ακριβώς λέει και ο χρυσόστομος θεολόγος Ιωάννης, ότι «δεν εκχέεται ο Θεός, αλλά η χάρη»· διότι μέσω αυτής γνωρίζεται και φανερώνεται η φύση του Πνεύματος, η οποία είναι άκτιστη, ενώ από μόνη της δεν έχει καμία έκφανση.

Διότι, όπως ακριβώς σε μια ετοιμόρροπη οικία κανείς δεν τοποθετεί υποστήριγμα, ούτε κάνει προσθήκες στα παλαιά οικοδομήματα, αλλά, αφού την κατεδαφίσει μέχρι τα θεμέλια, την ανεγείρει από την αρχή και την ανακαινίζει· έτσι έπραξε και Εκείνος· δεν μας επισκεύασε απλώς, αλλά μας κατασκεύασε από την αρχή. Διότι αυτό σημαίνει: «Και διά της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος»· από την αρχή μάς έκανε καινούργιους. Πώς; Διά του Πνεύματος. Και πάλι, δεικνύοντας το αυτό με άλλον τρόπο, προσθέτει: «Το οποίο εξέχεε επάνω μας πλουσιοπάροχα διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρος ημών». Τόσο πολύ έλεος μάς είναι αναγκαίο.

Όταν δε, λέει, φανερώθηκε η χρηστότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, μας έσωσε όχι εξαιτίας έργων δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το δικό Του έλεος, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε επάνω μας πλουσιοπάροχα διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη χάρη Εκείνου, να γίνουμε κληρονόμοι της αιώνιας ζωής σύμφωνα με την ελπίδα. Τι σημαίνει το «Σύμφωνα με την ελπίδα»;

Άλλος πάλι λέει ότι οι Ιουδαίοι, καθώς μοχθούσαν παλαιότερα στην Αίγυπτο, βόησαν προς τον Θεό· το οποίο, εάν το έπρατταν και τώρα, θα πετύχαιναν την τέλεια ελευθερία μέσω του Χριστού. Και τους οδήγησε σε ευθεία οδό, για να πορευθούν σε πόλη κατοικίας. Διότι στους μεν Ιουδαίους δώρισε την επάνοδο μέσω του Κύρου του Πέρση· τα δε έθνη τα οδήγησε μέσω των αγίων αποστόλων, και τους υπέδειξε την άνω πόλη, εκείνη που έχει τα θεμέλια, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Ας δοξάσουν τον Κύριο για τα ελέη Του και για τα θαυμάσιά Του προς τους υιούς των ανθρώπων. Ο δε Σύμμαχος το αποδίδει έτσι: Και τα τεράστια έργα Του προς τους υιούς των ανθρώπων. Τον ευχαριστήριο ύμνο, ωστόσο, δεν τον προσφέρει στον Θεό το έλεος, ούτε βέβαια τα θαυμάσια έργα, αλλά εκείνοι που απόλαυσαν αυτά τα τόσο μεγάλα αγαθά. Διότι θαυμαστή και αξιέπαινη είναι η ελευθερία των Ιουδαίων· όμως, πιο θαυμαστή και πιο αξιέπαινη είναι η σωτηρία της οικουμένης, και η μεταβολή προς το καλύτερο, και η παύση της πλάνης, και η γνώση της αλήθειας. Πρόξενος δε όλων αυτών είναι το θείο έλεος. Διότι, όπως λέει ο θείος απόστολος, «όχι εξαιτίας των δικαιοσυνών που πράξαμε, αλλά σύμφωνα με το πολύ Του έλεος μας έσωσε, μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε επάνω μας πλουσιοπάροχα».

Ας μην σε περιφρονεί κανείς.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γʹ. «Να τους υπενθυμίζεις να υποτάσσονται στις αρχές και στις εξουσίες, να πειθαρχούν, να είναι έτοιμοι για κάθε καλό έργο, να μην κακολογούν κανέναν, να είναι φιλειρηνικοί, επιεικείς, δείχνοντας κάθε πραότητα προς όλους τους ανθρώπους. Διότι κάποτε ήμασταν και εμείς ανόητοι, απειθείς, πλανεμένοι, όντας δούλοι σε ποικίλες επιθυμίες και ηδονές, ζώντας μέσα στην κακία και τον φθόνο, απεχθείς, μισώντας ο ένας τον άλλον. Όταν όμως φανερώθηκε η αγαθότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, μας έσωσε, όχι εξαιτίας των έργων δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το δικό Του έλεος, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαίνισης του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχυσε πλούσια επάνω μας διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη δική Του χάρη, να γίνουμε κληρονόμοι σύμφωνα με την ελπίδα της αιώνιας ζωής. Αληθινός είναι αυτός ο λόγος· και θέλω να τα επιβεβαιώνεις με σιγουριά αυτά, ώστε εκείνοι που έχουν πιστέψει στον Θεό να φροντίζουν να πρωτοστατούν σε καλά έργα. Αυτά είναι τα καλά και ωφέλιμα για τους ανθρώπους. Τις ανόητες όμως συζητήσεις, τις γενεαλογίες, τις έριδες και τις νομικές διαμάχες να τις αποφεύγεις. Διότι είναι ανωφελείς και μάταιες. Τον αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος. Όταν στείλω τον Αρτεμά σε σένα ή τον Τυχικό, φρόντισε να έλθεις σε μένα στη Νικόπολη. Διότι εκεί έχω αποφασίσει να περάσω τον χειμώνα.

Εμείς, λοιπόν, γνωρίζουμε ότι η πρόοδος του Αγίου Πνεύματος είναι διττή και όχι απλή, έχοντας λάβει τις αφορμές άνωθεν με αυτόν τον τρόπο από τις Γραφές του Πνεύματος: διότι η μεν πρώτη είναι όπως ακριβώς ακατάληπτη και άρρητη, έτσι βέβαια και άναρχη, ενώ η δεύτερη γίνεται μέσα στον χρόνο. Διότι λέει ο θείος Ιωήλ, αλλά βεβαίως και ο μακάριος Πέτρος λαμβάνοντας από εκείνον: «στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα». Και γνωρίζουμε τη μεν πρώτη ως αναίτια, όπως ακριβώς και τη γέννηση του Υιού, για την οποία λέει ο Γρηγόριος ο Θεολόγος: «Στην αρχή υπήρχε αναιτίως· διότι ποια είναι η αιτία του Θεού;». Και πάλι, για το ίδιο: «από Αυτόν που υπάρχει πάντοτε, υπεράνω αιτίας και λόγου». Τη δε άλλη πρόοδο τη γνωρίζουμε ως έχουσα αιτία. Διότι λέει ο Κύριος στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο: «όταν έλθει εκείνος, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια». Και η μεν πρώτη, όπως ακριβώς δεν έχει αιτία, έτσι δεν απευθύνεται και σε κάποιους, ενώ η δεύτερη έχει αιτία και απευθύνεται σε κάποιους. Γι' αυτό ο Παύλος, γράφοντας στον Τίτο, λέει: «μας έσωσε δια μέσου λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε σε εμάς πλουσίως, δια μέσου του Ιησού Χριστού του Σωτήρος μας». Και η μεν πρώτη είναι έργο της θείας φύσεως και όχι της θελήσεως, πράγμα το οποίο λένε οι θεολόγοι και για τη γέννηση του Υιού· η δε δεύτερη έρχεται σε εμάς επειδή ο Θεός το θέλει από την αγαθότητά Του. Διότι τέτοιο πράγμα είναι το δώρο· και αυτό δεν δίνεται χωρίς τη θέληση αυτού που το δίνει.

κ'. Από την Προς Γαλάτας: Και επειδή είστε υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατέρας. κα'. Από την Προς Τίτον: Μας έσωσε διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε σε εμάς πλουσίως διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας.

41. Του ιδίου, από τον λόγο κατά των Αρειανών: Δεν έχει τίποτα το επίκτητο μέσα του, αλλά κατέχει τα πάντα αιώνια ως Πνεύμα του Θεού και έχοντας φανερωθεί από αυτόν, έχοντας τον Θεό ως αίτιό του σαν πηγή του, και πηγάζοντας από εκεί· ενώ και το ίδιο αποτελεί πηγή των προαναφερθέντων αγαθών, αλλά αυτό, πηγάζοντας από τον Θεό, είναι ενυπόστατο... Αυτό το Άγιο Πνεύμα εξέχεε σε εμάς πλουσιοπάροχα ο Θεός διά του Ιησού Χριστού.

Ας δούμε, όμως, και την αιτία για την οποία η σοφία σας λέει ότι το Άγιο Πνεύμα ονομάζεται Πνεύμα του Χριστού, και ότι αυτή είναι η εκπόρευση, δηλαδή το ότι το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Υιό. Ακούστε, λοιπόν. Αν για αυτόν τον λόγο το Άγιο Πνεύμα ονομάζεται Πνεύμα του Χριστού, επειδή εκπορεύεται από Αυτόν, και αν κάθε πνεύμα που είναι κάποιου εκπορεύεται από αυτόν, τότε, σύμφωνα με αυτό το σκεπτικό, τα πνεύματα των προφητών θα λαμβάνουν την ύπαρξή τους από τους ίδιους τους προφήτες. Διότι λέμε και τούτο, ότι το Πνεύμα ονομάζεται Πνεύμα του Υιού όχι μόνο εξαιτίας του ομοουσίου, όπως δίδαξαν οι άγιοι Πατέρες, αλλά και εξαιτίας της χορηγίας των πνευματικών χαρισμάτων, σύμφωνα με την οποία οικονομία ο Μονογενής, αφού έγινε άνθρωπος, εξέχεε σε όλους τους πιστούς το Πνεύμα, όπως ακριβώς λέει ο πρωταπόστολος Πέτρος μιλώντας για τον Χριστό: «Αφού, λοιπόν, υψώθηκε με τη δεξιά του Θεού και έλαβε από τον Πατέρα την υπόσχεση του Αγίου Πνεύματος, εξέχεε τούτο το οποίο εσείς τώρα βλέπετε και ακούτε». Συμφωνεί με αυτό και ο κορυφαίος των αποστόλων Παύλος, γράφοντας προς τον μαθητή του Τίτο: «Μας έσωσε ο Θεός διά λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε σε εμάς πλουσίως διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρος ημών».

Με δικαιοσύνη δε, όπως και με κρίση και με έλεος. Διότι μας απελευθέρωσε από την εξουσία του σκότους και μας απάλλαξε από τη δουλεία της φθοράς. Διότι ο Θεός, λέγει, μέσω του Χριστού συμφιλίωνε τον κόσμο με τον εαυτό Του, χωρίς να τους καταλογίζει τα παραπτώματά τους. Πότε έγιναν αυτά; Όταν φανερώθηκε η φιλανθρωπία του Θεού, του Σωτήρα μας, μας έσωσε, όχι εξαιτίας των δίκαιων έργων που εμείς πράξαμε, αλλά σύμφωνα με το δικό Του έλεος, μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε επάνω μας πλουσιοπάροχα μέσω του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη δική Του χάρη, να γίνουμε κληρονόμοι της αιώνιας ζωής.

Και εκτός αυτών, μέσω του Ιωήλ λέει ο Θεός: «θα εκχέω στις έσχατες ημέρες από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· και ο θείος Παύλος προς τον Τίτο: «μας έσωσε διά λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε σε εμάς πλουσίως διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρος μας.» Και βεβαίως, κανείς δεν θα ισχυριζόταν ότι τέτοιες εκφράσεις χρησιμοποιούνται αντί του «εκπορεύεσθαι», εφόσον επιθυμεί να ευσεβεί.

Αν όμως ούτε το θέλεις ούτε και γίνεσαι, δες ότι εσύ ο ίδιος καταδίκασας τον εαυτό σου, επειδή δεν θέλεις ούτε προαιρείσαι να γίνεις· διότι αν θέλεις να γίνεις, μπορείς. Και αν εσύ δεν είσαι τέτοιος, είναι όμως πάρα πολλοί άλλοι, με το θέλημα του Θεού, τους οποίους εσύ αγνοείς. Διότι, αν στην εποχή του Ηλία είχε ο Θεός επτά χιλιάδες που δεν έκλιναν γόνυ στον Βάαλ, πολύ περισσότερο τώρα, που εξέχεε πλούσια το Άγιο Πνεύμα Του σε εμάς. Και αν κάποιος δεν αποβάλλει τα πάντα και δεν προσέρχεται γυμνός και δεν ζητά να λάβει, η αιτία βρίσκεται σε αυτόν που δεν θέλει, και όχι στον Θεό. Διότι, όπως ακριβώς η φωτιά με προθυμία, θα έλεγα, και φυσικά αρπάζει την ύλη, έτσι και η χάρη του Παναγίου και προσκυνητού Πνεύματος ζητά να αγγίξει τις ψυχές μας, ώστε να λάμψει και σε εκείνους που βρίσκονται στον κόσμο και να κατευθύνει τα βήματα των πολλών μέσω εκείνων στους οποίους λάμπει, έτσι ώστε, βαδίζοντας σωστά, να πλησιάσουν και αυτοί στη φωτιά και ένας προς έναν, ή και όλοι μαζί, αν είναι δυνατόν, να ανάψουν και να λάμψουν ως θεοί ανάμεσά μας, προκειμένου να ευλογείται και να πληθύνεται το σπέρμα του Θεού του Ιακώβ και να μην εκλείψει ο θεοειδής άνθρωπος, που λάμπει σαν φως πάνω στη γη.

Αν πάλι εσύ δεν είσαι τέτοιος, υπάρχουν όμως, με το θέλημα του Θεού, πάρα πολλοί άλλοι, τους οποίους εσύ ο ίδιος αγνοείς. Διότι, αν στην εποχή του Ηλία ο Θεός είχε επτά χιλιάδες που δεν λύγισαν γόνατο στον Βάαλ, πολύ περισσότερο τώρα, που εξέχεε πλουσιοπάροχα το Άγιο Πνεύμα Του επάνω μας.

Διότι ο Θεός μάς καλλώπισε, στην αρχή βέβαια, στον παράδεισο μέσω του αξιώματος του κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν. Και αν και σε μεγάλο βαθμό, εξαιτίας της παρακοής, σκοτεινιάσαμε τους εαυτούς μας και τους ταράξαμε, πάλι μας καλλώπισε με τη χάρη μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαίνισης του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε πάνω μας πλουσιοπάροχα μέσω του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας. Αλλά όμως, επειδή και εκεί αχρειωθήκαμε, για τρίτη φορά μάς καλλώπισε με την υπόσχεση της παρθενίας, χαρίζοντάς μας άφεση για όλα τα παραπτώματα και εξαλείφοντας το εναντίον μας χειρόγραφο με τον σταυροφόρο βίο, εξίσου με το βάπτισμα. Επομένως, ας παραμείνει η ψυχή μας στο δικό της κάλλος, ώστε να αξιωθεί να ακούσει: «Είσαι όλη ωραία, αγαπημένη μου, και δεν υπάρχει κανένα ψεγάδι σε σένα». Εάν όμως συμβεί να αποκτήσει ψεγάδι, επειδή είμαστε υποκείμενοι στην τροπή και κανείς δεν είναι καθαρός από ρύπο, ούτε μπορεί κανείς να καυχηθεί ότι έχει αγνή την καρδιά, ας καθαριζόμαστε με τα δάκρυα. Διότι λέει: «Θα με πλύνεις, και θα γίνω λευκότερος από το χιόνι». Και πάλι:

Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα ελέη του και ανεξιχνίαστοι οι οικτιρμοί του, τους οποίους «εξέχυσε επάνω μας πλούσια διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρος ημών!» Τι να πούμε, λοιπόν, μπροστά σε αυτά εμείς οι ταπεινοί; Και τι να σκεφθούμε; Θα αυτομολήσουμε πάλι στην αμαρτία;

Αν και βεβαίως εξαιτίας της παρακοής σκοτεινιάσαμε τους εαυτούς μας και τους συγχύσαμε, πάλι μας καλλώπισε με τη χάρη «δια του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχυσε σε εμάς πλουσίως δια του Ιησού Χριστού του Σωτήρος μας»· αλλά όμως και εδώ αχρειωθήκαμε. Για τρίτη φορά μας καλλώπισε με την αφιέρωση της παρθενίας, συγχωρώντας μας όλα τα παραπτώματα, «εξαλείφοντας το εναντίον μας χειρόγραφο», με τη σταυροφόρο ζωή εξίσου με το βάπτισμα. Επομένως, ας παραμείνει η ψυχή μας στο δικό της κάλλος, ώστε να αξιωθεί να ακούσει: «Είσαι όλη ωραία, αγαπημένη μου, και δεν υπάρχει ψεγάδι σε εσένα.» Εάν όμως και φτάνει να αποκτά ψεγάδια, επειδή είμαστε υποκείμενοι σε μεταβολή, και κανένας δεν είναι καθαρός από ρύπο, ούτε μπορεί να καυχηθεί κάποιος ότι έχει αγνή την καρδιά του. Όμως, με τα δάκρυα καθαριζόμαστε· «Θα με πλύνεις, λέγει, και θα λευκανθώ περισσότερο από το χιόνι.» Και πάλι: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας.»