Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΟΛΟΜΩΝΤΟΣ 1:4

Οι Ιουδαίοι, λοιπόν, μέχρι σήμερα, προσέχοντας περισσότερο στο γράμμα παρά στο πνεύμα, έχουν πλανηθεί. Διότι, άκουσέ τους που λένε: «Αυτός ο άνθρωπος ήλθε για να καταλύσει τον νόμο και τα σάββατα». Αλλά εάν ένας φτωχός μιλήσει εναντίον των χρημάτων, δεν θα γίνει πιστευτός· ούτε αν ένας ακόλαστος μιλήσει περί σωφροσύνης, θα είναι αληθινή η μαρτυρία του. Διότι δεν διαβεβαιώνουν περί αυτών από ειλικρινή διάθεση· επειδή ο μεν πρώτος καταδικάζει τον πλούτο λόγω της στέρησής του· ο δε δεύτερος, επειδή δεν έκανε πράξη την εγκράτεια ούτε άσκησε με κόπο τη σωφροσύνη, χλευάζει εκείνους που την επιθυμούν διακαώς. Εξάλλου, ο Κύριος και Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός, ελέγχοντας την ανοησία τους, έλεγε: «Δεν ήλθα για να καταλύσω τον νόμο ούτε τους προφήτες, αλλά για να τους εκπληρώσω». Γι' αυτό και ο μακάριος Παύλος γράφει λέγοντας: «Πλήρωμα λοιπόν του νόμου είναι ο Χριστός, για τη δικαίωση καθενός που πιστεύει». Ας εξετάσουμε, λοιπόν, βαθύτερα τα περί των μαθητών, αγαπητοί· και ας τα εξετάσουμε με εκείνη που κυρίως, και χωρίς καμία προσθήκη, ονομάζεται σοφία. Διότι αυτή κατέχει τη γνώση των θείων μυστηρίων· αυτή κατοικεί στη διάνοιά μας όπως σε οίκο, εφόσον μάλιστα αυτή τυγχάνει να είναι καθαρή και ασχολείται με τα νοητά. Διότι, «σε κακόβουλη ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα υποδουλωμένο στην αμαρτία». Ας καθαρίσουμε, λοιπόν, τους εαυτούς μας, αγαπητοί, από κάθε μολυσμό ψυχής και σώματος. Ας ακούσουμε τον προφήτη που φωνάζει: «Αγνίστε τα χέρια σας, αμαρτωλοί, καθαρίστε τις καρδιές σας, δίγνωμοι».

Αυτά αρκούν για τους πιστούς· μέχρις εδώ φθάνει η γνώση στους ανθρώπους· έως εδώ τα χερουβίμ σκεπάζουν με τα φτερά τους. Όποιος όμως ζητά περισσότερα από αυτά και θέλει να ερευνά, παρακούει εκείνον που λέει: «Μη σοφίζεσαι υπερβολικά, για να μην εκπλαγείς». Διότι εκείνα που έχουν παραδοθεί μέσω της πίστεως, δεν πρέπει να τα στοχαζόμαστε με την ανθρώπινη σοφία, αλλά με την ακοή της πίστεως. Διότι ποιος λόγος θα μπορέσει να ερμηνεύσει επάξια αυτά που ξεπερνούν την κτιστή φύση; Ή ποια ακοή μπορεί άραγε να κατανοήσει εκείνα που δεν επιτρέπεται στους ανθρώπους ούτε να ακούν ούτε να λαλούν; Γι' αυτά λοιπόν που άκουσε ο Παύλος, έτσι μίλησε· σχετικά δε με τον ίδιο τον Θεό είπε: «Πόσο ανεξιχνίαστες είναι οι οδοί του! Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Ο Αβραάμ, για παράδειγμα, ούτε περιεργάστηκε ούτε ανέκρινε εκείνον που του μιλούσε, αλλά «πίστεψε, και τούτο λογίστηκε σε αυτόν ως δικαιοσύνη»· έτσι και ο Μωυσής ονομάστηκε πιστός θεράπων. Εάν όμως όσοι φρονούν τα δόγματα του Αρείου, επειδή στην κακότεχνη ψυχή τους δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, δεν μπορούν να νοήσουν ούτε να πιστέψουν στην αδιαίρετη και Αγία Τριάδα, ας μην παρερμηνεύουν εξαιτίας τούτου την αλήθεια, ούτε εκείνα που οι ίδιοι δεν δύνανται να νοήσουν, ας ισχυρίζονται πως είναι αδύνατον και να υφίστανται.

Αυτά αρκούν στους πιστούς· μέχρις εδώ φθάνει η γνώση στους ανθρώπους· μέχρις εδώ τα Χερουβίμ σκεπάζουν με τις πτέρυγές τους. Εκείνος όμως που αναζητά περισσότερα από αυτά και επιθυμεί να ερευνά, παρακούει αυτόν που λέει: «Μη σοφίζεσαι περιττά, για να μην καταπλαγείς». Διότι αυτά που παραδόθηκαν μέσω της πίστης, δεν πρέπει να τα κατανοούμε με βάση την ανθρώπινη σοφία, αλλά με την ακοή της πίστης. Άλλωστε, ποιος λόγος θα μπορέσει να ερμηνεύσει επάξια όσα βρίσκονται πάνω από την κτιστή φύση; Ή ποια ακοή μπορεί γενικά να συλλάβει εκείνα τα οποία δεν επιτρέπεται στους ανθρώπους ούτε να ακούν ούτε να λαλούν; Γι' αυτά, λοιπόν, που άκουσε ο Παύλος, έτσι μίλησε· για τον ίδιο τον Θεό, όμως, είπε: «Πόσο ανεξιχνίαστες είναι οι οδοί Του! Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός Του;». Ο Αβραάμ, εξάλλου, ούτε περιεργάστηκε ούτε ανέκρινε εκείνον που του μιλούσε, αλλά «πίστεψε, και τούτο λογίστηκε σε αυτόν ως δικαιοσύνη»· έτσι και ο Μωυσής ονομάστηκε πιστός θεράπων. Εάν, πάλι, εκείνοι που φρονούν τα δόγματα του Αρείου, επειδή στην κακότεχνη ψυχή τους δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, δεν δύνανται να νοήσουν ούτε να πιστέψουν στην αδιαίρετη και Αγία Τριάδα, ας μην παρερμηνεύουν εξαιτίας τούτου την αλήθεια, και ας μην ισχυρίζονται για όσα οι ίδιοι δεν δύνανται να κατανοήσουν, ότι είναι αδύνατον και να υφίστανται.

Διότι πώς γενικά θα δώσει τη μαρτυρία Του ο Θεός σε αυτόν που ορκίζεται, εφόσον δεν έχει την πίστη, στην οποία αποβλέπει ο Κύριος; Μάρτυρας δε γι' αυτό είναι η Σοφία, η οποία λέει: «Διότι το Άγιο Πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς, και δεν θα κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο στις αμαρτίες». Γι' αυτόν τον λόγο και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός απαιτεί πρώτα πίστη από όσους τον επικαλούνται, όπως στην περίπτωση του τυφλού, στον οποίο λέει: «Πιστεύεις ότι μπορώ να σου το κάνω αυτό;» και στην περίπτωση του σεληνιαζόμενου πάλι λέει ότι: «Εάν πιστεύεις, θα γίνει». Απαιτεί δε αυτό ο Σωτήρας, όχι επειδή είχε ανάγκη από τη συνεργασία των άλλων· διότι ο ίδιος είναι και ο Κύριος και ο χορηγός της πίστεως· αλλά για να μη φανεί ότι προσφέρει χάριτες προσωποληπτικά, αλλά ότι συγκατανεύει σε όσους πιστεύουν· και για να μη λάβουν τις ευεργεσίες χωρίς πίστη, και έπειτα τις χάσουν εξαιτίας της απιστίας τους.

Ερώτηση του ίδιου: Μπορεί κάποιος να πει ότι το Άγιο Πνεύμα κατοικεί μέσα σε έναν αμαρτωλό; Και αν πεις, Πάτερ, ότι δεν το έχει, τότε πώς προστατεύονται οι αμαρτωλοί; Απόκριση: Οι άγιοι αξιώνονται να έχουν το Άγιο Πνεύμα και γίνονται ναός του: «Διότι θα κατοικήσω μέσα τους», λέει, «και θα περιπατήσω ανάμεσά τους». Οι αμαρτωλοί, όμως, είναι ξένοι προς αυτό, σύμφωνα με το γραμμένο: «Σε κακόβουλη ψυχή δεν θα εισέλθει η σοφία». Προστατεύονται όμως από την αγαθότητα του Θεού. Σε όλα λοιπόν ας αναπέμψουμε ευχαριστία στην άφατη φιλανθρωπία Του. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Επειδή, όμως, σε δόλια ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, καθαρίζει προηγουμένως με τον θείο φόβο τις ψυχές εκείνων που πρόκειται να συναναστραφούν με τη σοφία. Διότι το να παραδίδει κανείς τα μυστήρια της σωτηρίας στους τυχόντες και να τους αποδέχεται όλους ανεξαιρέτως, αυτούς δηλαδή που δεν διαθέτουν ούτε καθαρό βίο ούτε χρησιμοποιούν δοκιμασμένο και ακριβή λόγο, είναι όμοιο σαν να έβαζε κάποιος το πολυτίμητο μύρο μέσα σε ακάθαρτο δοχείο. Γι' αυτό, «Αρχή σοφίας, φόβος Κυρίου». Ο φόβος, εξάλλου, είναι μέσο καθαρμού της ψυχής, σύμφωνα με την προσευχή του προφήτη που λέει: «Καθήλωσε από τον φόβο σου τις σάρκες μου». Διότι όπου κατοικεί ο φόβος, εκεί έχει εγκαθιδρυθεί όλη η καθαρότητα της ψυχής, καθώς κάθε πονηρία και ανόσια πράξη απομακρύνεται, και τα μέλη του σώματος αδυνατούν να κινηθούν προς άτοπες ενέργειες, επειδή είναι καθηλωμένα από τον φόβο. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που έχει καρφωμένα πάνω του σωματικά καρφιά παραμένει αδρανής, κυριευμένος από τους πόνους, έτσι και εκείνος που έχει καταληφθεί από τον φόβο του Θεού δεν μπορεί ούτε τα μάτια του να χρησιμοποιήσει για όσα δεν πρέπει, ούτε τα χέρια του να κινήσει προς απαγορευμένες πράξεις, ούτε γενικά να πράξει κάτι μικρό ή μεγάλο αντίθετα από το καθήκον του, όντας διαπερασμένος σαν από κάποιον πόνο εξαιτίας της προσδοκίας των επαπειλούμενων τιμωριών.

Τότε λοιπόν, λέει, όταν αμάρτανα, η καρδιά μου ταράχθηκε, και με εγκατέλειψε η ισχύς μου, και κάτι άλλο δεινό συνέβη σε εμένα. Διότι το φως των οφθαλμών μου (το οποίο ήταν το προφητικό Πνεύμα, που φώτιζε την όραση της ψυχής του), ούτε και αυτό δεν ήταν πλέον μαζί μου, αφού με εγκατέλειψε και αποχώρησε. Επειδή σε κακόβουλη ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα υποδουλωμένο στην αμαρτία. Διότι το Άγιο Πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς. Αναχωρώντας λοιπόν από αυτόν το Άγιο Πνεύμα, τον εγκατέλειψε έρημο, μετά την ταραχή της καρδιάς του και την εξάντληση της ισχύος του. Διότι τότε και το φως των οφθαλμών του τον άφησε έρημο. Αλλά και οι πρότεροι φίλοι του, και οι πλησίον του, εκείνοι που βρίσκονταν διαρκώς μαζί του, τον άφησαν και στάθηκαν από μακριά, μη θέλοντας πλέον να συναναστρέφονται μαζί του, θρηνώντας από μακριά, όπως φαίνεται, τη συμφορά του φίλου τους. Και ποιοι ήταν αυτοί, παρά εκείνοι που χαίρονταν για τα προηγούμενα αγαθά του, δηλαδή οι αγαθοί άγγελοι και οι λειτουργοί του Θεού, που συνηθίζουν να συμμετέχουν στη χαρά για τη σωτηρία των ανθρώπων; Εφόσον βέβαια, για έναν αμαρτωλό που μετανοεί, γίνεται χαρά στους ουρανούς· και θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου ολόγυρα σε εκείνους που Τον φοβούνται.

Και περί της προσκυνητής και αγίας Τριάδος αυτά ας ειπωθούν από εμάς προς το παρόν. Διότι δεν είναι τώρα δυνατόν να εξετάσουμε εκτενέστερα τον λόγο περί αυτής. Εσείς όμως, αφού λάβατε από την ταπεινότητά μας τους σπόρους, καλλιεργήστε για τον εαυτό σας ώριμο στάχυ, επειδή, όπως γνωρίζετε, για τα πράγματα αυτά μάς ζητούνται και οι τόκοι. Έχω δε την πεποίθηση στον Θεό ότι θα καρποφορήσετε και τριάντα και εξήντα και εκατό, χάρη στην καθαρότητα του βίου σας. «Διότι μακάριοι είναι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό.» Και μην νομίσετε, αδελφοί, ότι η βασιλεία των ουρανών είναι τίποτε άλλο παρά η αληθινή κατανόηση των όντων, την οποία οι θείες Γραφές ονομάζουν και μακαριότητα. Διότι, εάν «η βασιλεία των ουρανών βρίσκεται εντός σας», και σε ό,τι αφορά τον εσωτερικό άνθρωπο δεν υπάρχει τίποτε άλλο στο οποίο να συνίσταται παρά η θεωρία, τότε η βασιλεία των ουρανών θα πρέπει να ταυτίζεται με τη θεωρία. Διότι εκείνα των οποίων τώρα βλέπουμε τις σκιές σαν μέσα σε καθρέπτη, αργότερα, αφού απαλλαγούμε από αυτό το γεώδες σώμα και ενδυθούμε το άφθαρτο και αθάνατο, θα τα αντικρίσουμε στα αρχέτυπά τους. Και θα τα δούμε, εφόσον βέβαια κατευθύνουμε τον βίο μας προς την ευθύτητα και μεριμνούμε για την ορθή πίστη, χωρίς τα οποία κανείς δεν πρόκειται να δει τον Κύριο. «Διότι σε κακόβουλη ψυχή», λέγει η Γραφή, «δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα υποδουλωμένο στις αμαρτίες».

Γιατί λοιπόν απιστείς, ω άνθρωπε; Απιστείς στο ότι ο Θεός έχει δικό Του Υιό, και ρωτάς πώς γέννησε ο Θεός; Εάν όμως ρωτάς το «πώς» σχετικά με τον Θεό, οπωσδήποτε θα ρωτούσες μαζί και το «πού», ως προς τον τόπο, και το «πότε», ως προς τον χρόνο. Εάν όμως είναι άτοπο να ρωτά κανείς τέτοια πράγματα για τον Θεό, ακόμη πιο άτοπο θα ήταν το να μην πιστεύει. Άραγε δεν κοκκινίζεις από ντροπή που βρίσκεσαι στην απιστία; Διότι ερευνάς, για να βρεις όχι την πίστη, αλλά την απιστία. Αυτό είναι αληθές, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Σε κακόβουλη ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει σοφία. Ο Αβραάμ όμως πίστεψε στον Θεό, και αυτό του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη, και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Φίλος του Θεού ονομάστηκε ο μακάριος Αβραάμ, και πράγματι είναι. Φίλος εξαιτίας της πίστης, φίλος εξαιτίας της υπακοής στον Θεό· εσύ όμως είσαι εχθρός εξαιτίας της απιστίας και της παρακοής στον Θεό.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ, ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΟ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΣΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ. ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. Ακριβής όντως και θεοδίδακτη είναι η διάνοια των αγίων ευαγγελιστών, η οποία, σαν από κάποιο ύψωμα και σκοπιά, χάρη στο μεγαλείο της ικανότητάς της να θεωρεί, αναζητά από παντού αυτό που είναι χρήσιμο για τους ακροατές, και με έντονη σπουδή θηρεύει ό,τι θεωρεί πως είναι ωφέλιμο σε αυτούς που διψούν τον αληθινό λόγο των θείων δογμάτων και οι οποίοι με αγαθή προαίρεση ερευνούν το νόημα που είναι κρυμμένο στις θείες γραφές. Διότι το Πνεύμα δεν αποκαλύπτεται σε εκείνους που εξετάζουν τα πράγματα με περιέργεια και χαίρονται περισσότερο με τις πολύπλοκες απάτες των λογισμών παρά με την αλήθεια, επειδή ούτε «σε κακότεχνη ψυχή εισέρχεται», ούτε βέβαια επιτρέπει να κυλιούνται οι πολύτιμοι μαργαρίτες στα πόδια των χοίρων. Αντιθέτως, με πολλή ευχαρίστηση συναναστρέφεται τις πιο απλές διάνοιες, καθόσον έχουν την κίνησή τους απαλλαγμένη από πανουργία και αποφεύγουν να σοφίζονται περιττά πράγματα, στα οποία πάντως ακολουθεί και η ταραχή, και το να πέφτουν έξω από την ευθεία και βασιλική οδό εξαιτίας του ότι αποκλίνουν υπερβολικά προς τα δεξιά. «Διότι πορεύεται με ασφάλεια αυτός που πορεύεται με απλότητα», σύμφωνα με τη φωνή του Σολομώντα.

Διότι πράγματι ο θεομάχος βυθίστηκε βαθιά στην κακία εξαιτίας της ανοησίας του, απορρίπτοντας αφενός το να ανορθωθεί μέσω της αλήθειας, και υποχωρώντας αφετέρου στη σαθρότητα των δικών του λογισμών. Διότι το ότι ο Μονογενής Υιός του Θεού και Πατρός είναι κατεξοχήν ο Λόγος Του, θα το γνωρίσουμε μέσω όσων παρατίθενται πιο κάτω. Αναίρεση, στη συνέχεια, της κακοδοξίας του Εύνομιου. Δυσμαθής είναι ο παράφρων αιρετικός. Διότι πώς είναι δυνατόν να εισέλθει καθόλου η σοφία σε μια κακότεχνη ψυχή; Ή τι θα μπορούσε, πες μου, να είναι χειρότερο από αυτούς, οι οποίοι, σύμφωνα με το γεγραμμένο, «αποστρέφουν μεν την ακοή τους από την αλήθεια, και τρέχουν ευκολότερα προς τους μύθους» των δικών τους διανοημάτων, ώστε δικαίως να ακούσουν, επειδή δεν λαλούν τα της θείας γραφής: «αλίμονο σε εκείνους που προφητεύουν από την καρδιά τους, και όχι από το στόμα του Κυρίου». Διότι ποιος, που λαλεί από το στόμα του Κυρίου, λέγει «Ανάθεμα ο Ιησούς;»

Στη συνέχεια πρέπει να εξετάσουμε τι λοιπόν μηχανεύεται ως προς αυτό, και πώς φύτεψε μέσα μας τη χάρη ώστε να είναι ασύλητη, ή πώς ρίζωσε πάλι στους ανθρώπους το Πνεύμα, και με ποιον τρόπο η φύση αναμορφώθηκε στην αρχική της κατάσταση. Ο πρώτος άνθρωπος, ο οποίος ήταν χωματένιος και από τη γη, και έχοντας στη δική του εξουσία την επιλογή ανάμεσα στο αγαθό και το φαύλο, όντας δηλαδή κύριος της ροπής του και προς τα δύο, παρασύρθηκε από πικρό δόλο, και κλίνοντας προς την παρακοή, πέφτει στη μητέρα γη από την οποία προήλθε, και κυριευμένος πια από τη φθορά και τον θάνατο, μεταδίδει τη ζημιά σε όλο το γένος. Και καθώς το κακό αυξανόταν και πλήθαινε μέσα μας, και ο νους μας κατέβαινε διαρκώς προς το χειρότερο, βασίλευσε η αμαρτία, και έτσι λοιπόν η φύση του ανθρώπου αποδείχθηκε γυμνή από το Άγιο Πνεύμα που κατοικούσε μέσα της. Διότι το «Άγιο Πνεύμα της σοφίας θα αποφύγει τον δόλο», όπως έχει γραφτεί, και δεν θα κατοικήσει «σε σώμα που είναι υποδουλωμένο στην αμαρτία.» Επειδή λοιπόν ο πρώτος Αδάμ δεν διέσωσε τη χάρη που του δόθηκε από τον Θεό, ο Θεός και Πατέρας επινόησε για εμάς από τον ουρανό τον δεύτερο Αδάμ. Διότι στέλνει σε ομοίωση με εμάς τον δικό Του Υιό, ο οποίος είναι άτρεπτος και αναλλοίωτος κατά τη φύση και αγνοεί παντελώς την αμαρτία, ώστε, όπως ακριβώς μέσω της παρακοής του πρώτου βρεθήκαμε υπό τη θεία οργή, έτσι και μέσω της υπακοής του δεύτερου, να αποφύγουμε την κατάρα και να αδρανοποιηθούν τα κακά που προήλθαν από αυτήν.

Αλλά όπως ακριβώς υποσχέθηκε να κατοικήσει μέσα στους τηρητές του νόμου μαζί με τον Θεό και Πατέρα· κατά τον ίδιο, νομίζω, λόγο θα απομακρυνθεί και θα αποχωρήσει παντελώς από όσους δεν είναι τέτοιοι. Διότι αληθεύει ο Σολομών όταν λέει: «Σε κακόβουλη ψυχή δεν θα εισέλθει η σοφία, ούτε κατοικεί σε σώμα καταχρεωμένο από την αμαρτία». Διότι και σε εμάς τους ίδιους θα διαπιστώσεις ότι τέτοια είναι η φύση του πράγματος· ή μήπως δεν εκτιμάται από τον καθένα περισσότερο η συμβίωση με τους ομόφρονες και με όσους επιλέγουν τον ίδιο τρόπο ζωής παρά με τους άλλους; Καίτοι «κάθε ζωντανό πλάσμα αγαπά το όμοιό του», σύμφωνα με τα γραφόμενα, «και στο όμοιό του θα προσκολληθεί ο άνθρωπος»· αν λοιπόν και σε εμάς τους ίδιους φαίνεται ότι η συνύπαρξη με όσους έχουν τα ίδια ήθη είναι κάτι που επιδιώκουμε πάρα πολύ, πώς δεν θα σκεφτούμε ότι αυτό ισχύει πολύ περισσότερο για τον Θεό; Διότι, επειδή είναι αγαθός κατά φύση, και αρχή και πηγή κάθε αρετής, δεν κατοικεί στους εραστές της φαυλότητας, αλλά στους εργάτες της αρετής, και αποφεύγει τον ακάθαρτο, και πολύ σωστά μάλιστα. Όπως ακριβώς βεβαίως και εμείς οι ίδιοι φροντίζουμε να είναι απαλλαγμένα τα σπίτια μας από τον βόρβορο και τη δυσωδία, κι αν ποτέ έχουν κάτι από αυτά, αποφεύγουμε να κατοικούμε μέσα τους· άραγε, λοιπόν, δεν θα αποφύγει πολύ περισσότερο ο καθαρός και πανάγιος Θεός μας τη μολυσμένη ψυχή, και δεν θα αποστραφεί την καρδιά που έχει αμαυρωθεί από τον βόρβορο της αμαρτίας; Αλλά αυτό είναι αναμφίβολο.

Έτσι και ο Ζακχαίος ο τελώνης, όταν κλήθηκε στην αποστολή, δεν υποσχέθηκε μόνο ότι θα ακολουθήσει αυτόν που τον κάλεσε, αλλά και ότι θα επιστρέψει στο τετραπλάσιο όλα όσα είχε πάρει με αδικία. Διότι νομίζω πως είναι αναγκαίο εκείνοι που πρόκειται να κάνουν τον Χριστό ένοικο μέσα τους διά του Πνεύματος, να ξεπλένουν από πριν τους ρύπους και να αποκαθαίρουν τα σφάλματα, και έτσι να παρουσιάζουν σε αυτόν τη δική τους ψυχή λαμπρή και αμόλυντη, όπως ακριβώς και ο θεσπέσιος Μελωδός, έχοντας φτάσει στο ύψος αυτής της αρετής, αναφωνούσε λέγοντας: «Έτοιμη είναι η καρδιά μου, ω Θεέ, έτοιμη είναι η καρδιά μου, θα ψάλω και θα υμνήσω». Διότι, όπως ακριβώς στα καθαρά μαλλιά σταθεροποιούνται οι βαφές, ενώ εάν υπάρχει κάποιο υπόλειμμα ρύπου, το χρώμα που εισχώρησε αποβάλλεται αμέσως και δεν έχει σταθερή βάση σε αυτά, έτσι και η μέθεξη του Χριστού εισδύει μεν στις άγιες και καθαρές ψυχές, ενώ σε εκείνες που δεν βρίσκονται σε αυτήν την κατάσταση, δεν θα μπορούσε καθόλου να εγκατασταθεί. «Διότι το άγιο πνεύμα της σοφίας θα αποφύγει τον δόλο», σύμφωνα με τη Γραφή, «και δεν θα κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο από αμαρτίες». Επομένως, θεραπεύοντας αυτούς που αδικήθηκαν και αποκόπτοντας τις λύπες των αδελφών μας με πράξεις φιλανθρωπίας, θα απαλλάξουμε τους εαυτούς μας από κάθε ενοχή και θα κερδίσουμε την εν Χριστώ άφεση. ΠΑΛΛ. Πολύ ορθά μίλησες. ΚΥΡ.

Αυτά συμβούλευαν οι Μάρτυρες στους ανόμους για την επιστροφή τους, εφόσον ήθελαν να σωθούν. Οι ματαιόφρονες όμως τους χλεύαζαν, λοιδορώντας με ασέβεια τις παραινέσεις τους, διότι σε κακόβουλη και δαιμονιώδη ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει σοφία και σύνεση. Οι δε Άγιοι έλεγαν και έπρατταν τα πάντα για την επιστροφή τους, αν και μαστιγώνονταν, εκπληρώνοντας το λόγιο του Δεσπότη τους: αγαπάτε τους εχθρούς σας και εκείνους που σας μισούν, ώστε να ομοιωθείτε με τον επουράνιο Πατέρα μου, όντες αμνησίκακοι και εύσπλαχνοι προς όλους.

Διότι βέβαια ο μακάριος Μωυσής (μιας και φθάσαμε πλέον και στις Κυριακές Γραφές) δεν γνωρίζει άραγε να ονομάζει σώμα αυτό που βλέπουμε; Αναφερόμενος σε εκείνον που άγγιξε κάτι ακάθαρτο, λέγει στους κανόνες περί καθαρμών: «και θα πλύνει τα ιμάτιά του και θα λούσει το σώμα του με νερό και θα παραμείνει ακάθαρτος έως το βράδυ». Και τι να πούμε για τον Ιώβ; Δεν γνωρίζει και αυτός να αποκαλεί σώμα αυτό που νεκρώνεται, λέγοντας: «μολύνεται το σώμα μου μέσα στη σήψη των σκωλήκων»; Αλλά και ο Σολομών αναφέρει ότι «σε κακόβουλη ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα υποδουλωμένο στην αμαρτία». Και στο βιβλίο του Δανιήλ, για τους μάρτυρες λέγεται: «η φωτιά δεν κυρίευσε το σώμα τους, και ούτε μία τρίχα της κεφαλής τους δεν κάηκε». Και ο Κύριος λέγει στο Ευαγγέλιο: «Γι' αυτό σας λέω· μην μεριμνάτε για το τι θα φάτε ή τι θα ντυθείτε. Δεν αξίζει η ψυχή περισσότερο από την τροφή και το σώμα περισσότερο από το ένδυμα;» Αλλά και ο Απόστολος, λέγοντας «ας μην βασιλεύει λοιπόν η αμαρτία στο θνητό σας σώμα», αποδεικνύει ότι αναγνωρίζει ως σώμα αυτό ακριβώς που περιβαλλόμαστε, και πάλι: «αν όμως το πνεύμα Εκείνου που ανέστησε τον Ιησού κατοικεί μέσα σας, Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό εκ νεκρών θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα», και πάλι: «εάν πει το πόδι: επειδή δεν είμαι χέρι, δεν ανήκω στο σώμα, δεν σημαίνει εξαιτίας αυτού ότι δεν ανήκει στο σώμα», και πάλι: «και μην έχοντας κλονιστεί στην πίστη, ο Αβραάμ δεν έλαβε υπόψη του το δικό του νεκρωμένο σώμα».

Και κάτι άλλο, λέει, φοβερό συνέβη σε εμένα: Διότι το φως των οφθαλμών μου (και αυτό ήταν το προφητικό πνεύμα, που φώτιζε την όραση της ψυχής του) ούτε αυτό ήταν μαζί μου, αφού με εγκατέλειψε και αναχώρησε· επειδή σε κακόβουλη ψυχή δεν θα εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο στις αμαρτίες· διότι το άγιο Πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς. Αλλά και οι προηγούμενοι φίλοι του και οι κοντινοί του, αυτοί που βρίσκονταν μαζί του καθ’ όλο τον χρόνο, τον άφησαν και στάθηκαν από μακριά, μη μπορώντας πλέον να είναι μαζί του, θρηνώντας από μακριά για τη συμφορά σαν για δικό τους φίλο. Και ποιοι ήταν αυτοί παρά εκείνοι που χαίρονταν για τα προηγούμενα αγαθά του, δηλαδή οι αγαθοί άγγελοι και λειτουργοί του Θεού, οι οποίοι συνηθίζουν να χαίρονται με τη σωτηρία των ανθρώπων; Όταν αυτοί απομακρύνθηκαν από εμένα, κάποιοι άλλοι που ενεργούσαν την αμαρτία, αφού με πλησίασαν, μου ασκούσαν βία και ενέπαιζαν την ψυχή μου.

Πάντως, και από αυτό είναι γνωστό το εξής: ότι, έστω κι αν η χάρη δεν αγγίζει τους αναξίους ούτε ένα όργανο εντελώς πονηρό και ακατάλληλο (διότι ορθώς έχει ειπωθεί, και εγώ το πιστεύω, ότι σε δόλια ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία), το να διατηρήσει κανείς την αξιότητα και την αρμονία αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, έργο όχι μικρότερο από το να εναρμονιστεί σωστά και να καταστεί άξιος εξαρχής, εξαιτίας του τρεπτού και του αλλοιωτού της ανθρώπινης έξης και φύσης. Λόγω αυτού μάλιστα, πολλές φορές ακόμη και η ίδια η χάρη —για να αναφέρω το πιο οικτρό και παράδοξο από τα δεινά μας— προκαλώντας έπαρση και αλαζονεία, κατέρριψε μακριά από τον Θεό όσους δεν προσήλθαν με τον ορθό τρόπο, και έτσι καταρρεύσαμε μέσω της ίδιας μας της εξύψωσης, ώστε να γίνει η αμαρτία καθ' υπερβολήν αμαρτωλή, κατεργαζόμενη σε εμένα τον θάνατο μέσω του αγαθού.

Ο ένας ας άρχει και ας προΐσταται· ο άλλος ας δικαιώνεται μέσω της διακονίας· και εκείνος που διδάσκει, ας το πράττει με ευταξία. Διότι ας μιλούν δύο ή τρεις προφήτες, και μάλιστα με τη σειρά, και ένας ας διερμηνεύει. Εάν σε κάποιον άλλον δοθεί σαφέστερη αποκάλυψη, ο πρώτος ας υποχωρεί. Και εκείνος που μαθαίνει, ας επιδεικνύει ευπείθεια· και εκείνος που χορηγεί, ιλαρότητα· και εκείνος που διακονεί, προθυμία. Ας μην είμαστε όλοι γλώσσα, που είναι και το πιο εύκολο· ας μην είμαστε όλοι απόστολοι, ας μην είμαστε όλοι προφήτες, ας μη διερμηνεύουμε όλοι. Είναι άραγε σπουδαίο το να ομιλεί κανείς για τον Θεό; Είναι όμως σπουδαιότερο το να καθαίρει τον εαυτό του για τον Θεό· επειδή σε δόλια ψυχή η σοφία δεν πρόκειται να εισέλθει. Και λάβαμε την εντολή να σπέρνουμε εν δικαιοσύνη και να τρυγούμε καρπό ζωής, ώστε και εμείς να φωτιστούμε από το φως της γνώσεως. Και ο Παύλος, μέσω της αγάπης μας προς τον Κύριο, επιθυμεί να αναγνωριζόμαστε από τον Κύριο, και μέσω αυτής της αναγνώρισης να διδασκόμαστε, θεωρώντας αυτήν την οδό προς τη γνώση ανώτερη από την αλαζονεία που προκαλεί υπεροψία.

Ας υποθέσουμε, λοιπόν, ότι υπάρχει μια γυναίκα όμορφη και αξιαγάπητη, η οποία για τον λόγο αυτό έχει νυμφευθεί έναν βασιλιά, αλλά εξαιτίας του κάλλους της την επιβουλεύονται κάποιοι ακόλαστοι. Επομένως, μια τέτοια γυναίκα, εφόσον εχθρεύεται όλους εκείνους που παραμονεύουν για να τη διαφθείρουν και τους καταγγέλλει στον νόμιμο σύζυγό της, είναι σώφρων και έχει στραμμένο το βλέμμα της μόνο σε εκείνον τον νυμφίο, και οι απάτες των ακόλαστων δεν βρίσκουν κανένα έδαφος εναντίον της. Εάν, όμως, ενδώσει σε κάποιον από αυτούς που την επιβουλεύονται, η σωφροσύνη της απέναντι στους υπολοίπους δεν την απαλλάσσει από την τιμωρία· διότι αρκεί για την καταδίκη της το να μιανθεί η συζυγική κλίνη έστω και από έναν μόνο. Έτσι και η ψυχή που ζει για τον Θεό δεν πρόκειται να ελκυσθεί από κανένα από τα αγαθά που της προβάλλονται απατηλά· εάν όμως αποδεχθεί τον μιασμό στην καρδιά της εξαιτίας κάποιου πάθους, καταλύει και αυτή τα δίκαια του πνευματικού γάμου. Και όπως αναφέρει η Γραφή, «σε κακότεχνη ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία», έτσι είναι απολύτως αληθές να ειπωθεί ότι ούτε σε ψυχή γεμάτη θυμό και φθόνο, ή σε ψυχή που έχει μέσα της κάποιο άλλο παρόμοιο σφάλμα, είναι δυνατόν να κατοικήσει ο αγαθός Νυμφίος.

Διότι το κέρδος είναι κοινό, ή μάλλον το μεγαλύτερο μέρος ανήκει σε εσάς· επειδή το να λάβει κανείς κάτι καλό είναι πιο επικερδές από το να το προσφέρει. Το Ευαγγέλιο απαγορεύει να τοποθετείται νέος οίνος σε παλαιούς ασκούς· ίσως το αίνιγμα αυτό να αποβλέπει στη σημερινή εποχή. Διότι ο φρεσκοστυμμένος οίνος, εξαιτίας της φυσικής βράσης του υγρού, είναι πλήρης Πνεύματος, και μέσω της φυσικής κίνησης αποβάλλει από μέσα του με μορφή αφρού τη λασπώδη ακαθαρσία. Αυτό δε δεν είναι τίποτε άλλο, κατά τη δική μου τουλάχιστον γνώμη, από τη διδασκαλία περί του Αγίου Πνεύματος, καθώς λέει ο Απόστολος: «Τῷ Πνεύματι ζέοντες», την οποία οι σαθροί και φθαρμένοι ασκοί, που έχουν παλαιώσει εξαιτίας της απιστίας, δεν μπορούν να τη συγκρατήσουν, αλλά διαρρηγνύονται από το μεγαλείο του δόγματος. Γι' αυτόν τον λόγο, εάν τους προσφερθεί κάποιο υψηλό νόημα από τη διδασκαλία, σχίζονται εξαιτίας του όγκου του δόγματος· έτσι και οι ίδιοι αχρηστεύονται εξαιτίας της ρήξης, και κάνουν τη χάρη του Πνεύματος να ρέει άσκοπα. Διότι σε κακότεχνη και δόλια ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, καθώς αναφέρει η Γραφή.

Διότι, όπως λέει η Γραφή, ούτε σε δόλια ψυχή θα εισέλθει η σοφία, ούτε εκείνος που είναι καθαρός στην καρδιά βλέπει μέσα του κάτι άλλο εκτός από τον Θεό, στον οποίο, αφού προσκολλήθηκε μέσω της αφθαρσίας, δέχθηκε μέσα του ολόκληρη την αγαθή βασιλεία. Θα μας γινόταν μάλιστα περισσότερο κατανοητό αυτό που λέγεται, εάν, για τη διασαφήνιση των όσων ειπώθηκαν, λαμβάναμε υπόψη τα λόγια του Κυρίου, τα οποία απηύθυνε προς τους αποστόλους μέσω της Μαρίας: «Πορεύομαι», λέει, «προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Διότι αυτά τα λέει ο μεσίτης μεταξύ του Πατέρα και των αποκηρυγμένων, αυτός που μέσω του εαυτού του συμφιλίωσε τους εχθρούς του Θεού με την αληθινή και μόνη θεότητα. Διότι, επειδή σύμφωνα με τον προφητικό λόγο οι άνθρωποι αποξενώθηκαν από τη ζωοποιό μήτρα εξαιτίας της αμαρτίας και πλανήθηκαν από την κοιλιά μέσα στην οποία πλάστηκαν, λαλώντας το ψέμα αντί για την αλήθεια, για τον λόγο αυτό, αφού προσέλαβε την απαρχή της κοινής φύσεως, την κατέστησε άγια μέσω ψυχής και σώματος, διατηρώντας την μέσα του αμιγή και απρόσβλητη από κάθε κακία, ώστε, προσφέροντάς την μέσω της αφθαρσίας στον Πατέρα της αφθαρσίας, να ελκύσει μαζί του μέσω αυτής καθετί που είναι συγγενές και ομόφυλο με αυτήν ως προς τη φύση, και να προσδεχθεί τους αποκηρυγμένους στην υιοθεσία και τους εχθρούς του Θεού στη μέθεξη της θεότητάς Του.

Η αγάπη, λοιπόν, και η χαρά, η ειρήνη και η μακροθυμία, και όσα είναι παρόμοια με αυτά, ενυπάρχουν βέβαια και φυσικά, δηλαδή κτιστά, σε όλα τα λογικά όντα, σαν απηχήματα των όντως όντων· γι' αυτό και θα μπορούσε κανείς να τα χρησιμοποιήσει για το κακό, αν προαιρείται να αθετήσει τους θείους νόμους. Υπάρχουν όμως και τα υπερφυή που ανήκουν μόνο στο Πνεύμα, τα οποία ο μέγας Βασίλειος είπε ότι το Πνεύμα τα κατέχει αιώνια. Εκείνοι, λοιπόν, που αξιώθηκαν τη χάρη του Πνεύματος, απολαμβάνουν τους ίδιους τους καρπούς και μετέχουν στο Πνεύμα. Διότι και η σοφία ενυπάρχει μέσα μας εκ φύσεως και προάγεται σε αύξηση με τη μελέτη, ενώ στους αγίους, σύμφωνα με την ευαγγελική επαγγελία, δίδεται η σοφία του Πνεύματος που λαλεί δι' αυτών, η οποία σύμφωνα με το ρητό του Σολομώντα «δεν θα κατοικήσει σε σώμα κατάχρεο στις αμαρτίες»· και αν τυχόν κατοικήσει, εφόσον ο άνθρωπος μεταβληθεί προς το χειρότερο, αναχωρεί· «διότι το άγιο πνεύμα της παιδείας θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς», σύμφωνα πάλι με αυτόν που αξιώθηκε τη σοφία του Θεού και συνέγραψε περί αυτής.

Το να εισάγει όμως κανείς αυτούσια τη θύραθεν φιλοσοφία για τη γνώση των όντων, ίσως να μην είναι εντελώς ψευδές, διότι υπό μία έννοια θα μπορούσε να είναι αληθές. Αλλά δεν είναι αυτή η γνώση των όντων και η σοφία την οποία ο Θεός έδωσε άμεσα στους προφήτες και τους αποστόλους. Διότι εκείνη είναι Άγιο Πνεύμα. Όμως ότι οι Αιγύπτιοι, οι Χαλδαίοι και οι Έλληνες έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος, δεν το έχουμε ακούσει μέχρι και σήμερα. Και «το Άγιο Πνεύμα της παιδείας» κατοικεί μακριά από ένοχους λογισμούς και πράξεις και «ούτε σε δόλια ψυχή θα εισέλθει», σύμφωνα με το γεγραμμένο, «ούτε θα κατοικήσει σε σώμα υποδουλωμένο στην αμαρτία».

Θέλεις να παραθέσουμε τα ίδια τα λόγια; «Άραγε, λοιπόν, θα πούμε ότι έχουν τη σοφία του Θεού εκείνοι που λένε τέτοια πράγματα για τον εαυτό τους; Όχι, τουλάχιστον όσο είμαστε κύριοι του εαυτού μας και θεράποντες της αληθινής σοφίας, η οποία δεν εισέρχεται σε ψυχή δόλια και φίλη των δαιμόνων· και αν τυχόν προλάβει να εισέλθει, όταν η ψυχή τραπεί προς το χειρότερο, απομακρύνεται· διότι το άγιο Πνεύμα της παιδείας θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς, σύμφωνα με τον Σολομώντα, ο οποίος αξιώθηκε τη σοφία του Θεού και συνέγραψε για αυτήν.

Αυτήν λοιπόν τη σοφία δεν είναι δυνατόν να τη χρησιμοποιήσει κανείς κακώς. Και τι λέω να τη χρησιμοποιήσει; Διότι ούτε καν να την αποκτήσει εξ αρχής είναι δυνατόν, εάν δεν έχει προηγουμένως καθαρθεί μέσω της πράξεως. Και αυτό είναι που λέγεται από τον σοφό Σολομώντα, ότι «σε κακότεχνη ψυχή δεν θα εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο στην αμαρτία». Διότι, ακόμη και αν προφθάσει εξαρχής να κατοικήσει μέσα μας, επειδή χρησιμοποιήσαμε σωστά τις εισαγωγικές αρετές, όταν εμείς μεταβληθούμε προς το χειρότερο, αυτή απομακρύνεται. «Διότι το άγιο πνεύμα της παιδείας θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς», σύμφωνα με τον ίδιο τον Σολομώντα.

ΣΝΒ'. Προς τον λαμπρότατο Δωρόθεο. Σχετικά με το ρηθέν από τον Θεό: «Την ημέρα που θα φάτε από αυτό». Πολύ θαυμάζω και εκπλήσσομαι, πώς αυτοί που αγαπούν την αμαρτία, ενώ πεθαίνουν συνεχώς, νομίζουν ότι δεν έχουν πεθάνει ποτέ. Γι' αυτό και αποτελεί ζήτημα, όπως έγραψες, πώς εξηγείται εκείνο που ειπώθηκε προς τους πρωτοπλάστους: «Την ημέρα που θα φάτε από το δέντρο, με θάνατο θα πεθάνετε». Διότι ο κακούργος και ο φονιάς, τότε κυρίως πεθαίνει, όταν παραβαίνει τους νόμους και διαπράττει το αμάρτημα, ακόμη κι αν φαίνεται ότι ζει. Διότι, ακόμη κι αν δεν έχει πεθάνει στην πράξη, πάντως βάσει της αποφάσεως και του δικαίου έχει ήδη πεθάνει, έστω κι αν φαίνεται ότι δεν έχει ακόμη πέσει στα δίχτυα των νόμων. Εάν δε ως θάνατος της αθάνατης ψυχής ορίζεται η απομάκρυνση του Αγίου Πνεύματος, διότι αυτό δεν πρόκειται να κατοικήσει σε σώμα υπόχρεο στην αμαρτία, έτσι ας νοηθεί και αυτό.

Στην καρδιά του αγαθού αναπαύεται η σοφία, κ.τ.λ. [Cod. f. 66 a.] Δηλαδή, θα ριζώσει, θα εμβαθύνει και θα διαφυλαχθεί σαν σε ασφαλέστατο τόπο· δεν αναγνωρίζεται όμως η σοφία στους άφρονες, επειδή δεν κατοικεί σε σώμα κατάχρεο στην αμαρτία. Ευπρόσδεκτος στον βασιλιά είναι ο συνετός υπηρέτης. Πάλι, με αφετηρία τα ανθρώπινα, τους καθοδηγεί και τους απομακρύνει από την οκνηρία· διότι και ο βασιλιάς δεν ζητά τίποτε άλλο παρά την αφοσίωση· ή σημαίνει ότι τυγχάνει αποδοχής αυτός που υπηρετεί με περίσκεψη. Με τη δική του όμως ευστροφία απομακρύνει την ατιμία. Και αν τυχόν παραβλέψει κάτι, τη συνεπακόλουθη ατιμία τη διορθώνει με τη σύνεσή του.

«Ο δόλιος δεν θα επιτύχει θήραμα.» «Οι ψυχές των δόλιων πλανώνται στις αμαρτίες, και για τον δόλιο γιο δεν θα υπάρξει κανένα αγαθό.» «Ο διεστραμμένος φέρει την απώλειά του στο ίδιο του το στόμα. Ο διεστραμμένος άνθρωπος διασπείρει κακά και χωρίζει φίλους.» «Στους διεστραμμένους ο Θεός θα αποστείλει διεστραμμένους δρόμους.» «Αγκάθια και παγίδες υπάρχουν στους διεστραμμένους δρόμους, αλλά εκείνος που προφυλάσσει την ψυχή του, θα μείνει μακριά από αυτά.» «Εκείνος που πορεύεται σε διεστραμμένους δρόμους, θα παγιδευτεί.» «Αυτός ο λαός με πλησιάζει με το στόμα του, και με τα χείλη του με τιμά· η καρδιά του, όμως, απέχει πολύ από εμένα.» «Αυτός ο λαός απέκτησε καρδιά ανυπάκουη και απειθή.» «Αυτά λέει ο Κύριος: Εκείνος που ακούει, ας ακούσει, και εκείνος που απειθεί, ας απειθήσει, διότι είναι ένας οίκος που με πικραίνει.» «Και θα είσαι για αυτούς σαν ήχος ψαλτηρίου με γλυκιά φωνή και ωραία αρμονία. Θα ακούσουν τα λόγια, αλλά δεν πρόκειται να τα υπακούσουν.» «Οι διεστραμμένοι λογισμοί χωρίζουν από τον Θεό. Σε δόλια ψυχή δεν θα εισέλθει η σοφία. Διότι το άγιο πνεύμα της σοφίας θα αποφύγει τον δόλο.» Το να είναι κανείς δόλιος, καχύποπτος, άπιστος, κακοήθης, επιβουλευτής και θρασύς, αποτελεί βλάστημα μιας κακής και απορριπτέας πολιτείας και διαγωγής.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΙΕ΄ Τι σημαίνει το χωρίο «διότι το άφθαρτο πνεύμα σου βρίσκεται μέσα σε όλους· γι' αυτό ελέγχεις σταδιακά εκείνους που παραστρατούν»; Εάν αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, πώς εξηγείται ότι «σε ασύνετη καρδιά δεν θα εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο στις αμαρτίες»; Το σημείωσα δε αυτό, επειδή αναφέρει γενικώς «μέσα σε όλους».

Υπάρχει, λοιπόν, γενικά μέσα σε όλους, καθόσον είναι συνεκτικό και προνοητικό των πάντων και θέτει σε κίνηση τα φυσικά σπέρματα· πιο συγκεκριμένα βρίσκεται και σε όλους όσους ζουν υπό τον νόμο, καθότι υποδεικνύει την παράβαση των εντολών και φωτίζει την επαγγελία που προαναγγέλθηκε για τον Χριστό· ενώ σε όλους όσους ζουν κατά Χριστόν, επιπλέον των προειρημένων, βρίσκεται ως χορηγός της υιοθεσίας. Ως δημιουργικό όμως αίτιο της σοφίας δεν υπάρχει απλώς σε κανέναν από τους προαναφερθέντες, παρά μόνο σε εκείνους που έχουν σύνεση και κατέστησαν τους εαυτούς τους άξιους, μέσω της ένθεης πολιτείας, της θεοποιού ενοικήσεώς του. Διότι καθένας που δεν πράττει τα θεία θελήματα, έστω κι αν είναι πιστός, έχει ασύνετη την καρδιά του, ως εργαστήριο πονηρών λογισμών, και το σώμα του κατάχρεο στις αμαρτίες, επειδή εμπλέκεται διαρκώς στους μολυσμούς των παθών.

Από όλα αυτά, λοιπόν, συνάγεται ότι δεν πρέπει ούτε να απορρίπτουμε απλώς όλα όσα έχουν γραφτεί για αυτά που νομοθετούνται με αυτόν τον τρόπο, ούτε να τα αποδεχόμαστε όλα. Διότι ούτε είναι όλα μιαρά και αποτρόπαια, ούτε είναι όλα άγια και σεβάσμια· αλλά είναι φανερά ποια είναι αυτά και για ποιον λόγο, όπως θα διδάξουν σαφέστερα εκείνα που αποκαλύφθηκαν άνωθεν στον Γεδεών, ο οποίος ορίστηκε κριτής του Ισραήλ. Διότι του δόθηκε η εντολή να γκρεμίσει το πατρικό θυσιαστήριο του Βάαλ και το άλσος που βρισκόταν δίπλα σε αυτό, και να οικοδομήσει άλλο για τον Θεό, και να προσφέρει θυσίες μόσχων από τα ξύλα του άλσους που θα έκοβε. Σύμφωνα με αυτά, λοιπόν, και σε εμάς που έχουμε δεχθεί την πιο θεία και σεβάσμια νομοθεσία, αν τυχόν εντοπιστεί κάποιο σέβασμα ξένο προς τη δική μας πίστη, όπως, για παράδειγμα, τα των Ιουδαίων και των βαρβάρων, ως βδελυρά και μισητά, επιβάλλεται οπωσδήποτε, με κάθε σπουδή, να τα καταστρέφουμε ως ξένα· όσα όμως συντείνουν στη δόξα του Θεού και προβάλλονται για τη φανέρωση της σωτηριώδους οικονομίας, εφόσον αφορούν εμάς, πρέπει να τα κρίνουμε άξια σεβασμού και τιμής, και να μην αποστρεφόμαστε ούτε να εξυβρίζουμε αθέως τα άγια, όπως κάνουν οι μιαροί. Αυτοί, συγχέοντας και αναμειγνύοντας τα πάντα, δεν θέλουν να διαχωρίσουν το ακάθαρτο από το καθαρό και το βέβηλο από το άγιο. Διότι σε κακότεχνη ψυχή δεν θα εισέλθει η σοφία του Θεού.

Σε δόλια ψυχή δεν θα εισέλθει η σοφία. —Ο δε Αβραάμ πίστεψε στον Θεό και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη, και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Ο μακάριος Αβραάμ ονομάστηκε και είναι φίλος του Θεού, φίλος εξαιτίας της πίστης, φίλος εξαιτίας της υπακοής στον Θεό. Εσύ όμως είσαι εχθρός εξαιτίας της απιστίας και της ανυπακοής στον Θεό. Ο Αβραάμ πίστεψε στον Θεό, πίστεψε ο ίδιος, και δεν απίστησε όπως εσείς. Γι' αυτόν τον λόγο αυτός είναι φίλος, ενώ εσείς είστε εχθροί. Οι εχθροί του Κυρίου του είπαν ψέματα, σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Αλλά μερικοί θέτουν μια ψυχρή και σοφιστική απορία. Πώς, λένε, είπε ότι «Ο Θεός δεν ακούει τους αμαρτωλούς;» Και όμως, όταν προσεύχονται να τους συγχωρεθούν οι αμαρτίες τους, τους εισακούει, διότι είναι φιλάνθρωπος. Τι σημαίνει λοιπόν, λένε, αυτό που λέει εδώ, ότι «Ο Θεός δεν ακούει τους αμαρτωλούς;» Θα έπρεπε βέβαια σε τέτοιου είδους ερωτήματα ούτε καν να απαντά κανείς. Όμως πρέπει να λεχθεί ότι το να μην ακούει ο Θεός τους αμαρτωλούς σημαίνει αυτό: ότι ο Θεός δεν δίνει στους αμαρτωλούς το χάρισμα να επιτελούν θαύματα. Διότι το Πνεύμα του Θεού δεν θα κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο από αμαρτίες. Όταν όμως ζητούν άφεση αμαρτιών αληθινά και από τα βάθη της καρδιάς τους, τους εισακούει, όχι ως αμαρτωλούς, αλλά ως μετανοούντες. Διότι ταυτόχρονα ζητούν την άφεση και μεταπηδούν από την τάξη των αμαρτωλών σε εκείνη των μετανοούντων. Δικαίως λοιπόν έχει ειπωθεί ότι «Ο Θεός δεν ακούει τους αμαρτωλούς». Διότι ούτε δίνει στους αμαρτωλούς τη χάρη των θαυμάτων. Πώς αλλιώς, αφού αυτούς, ακόμη και αν ζητήσουν ποτέ κάτι τέτοιο, τους αποστρέφεται, επειδή σφετερίζονται πράγματα που δεν τους ανήκουν καθόλου; Και αν τους εισακούει όταν ζητούν άφεση, τους εισακούει όχι ως αμαρτωλούς, αλλά ως μετανοούντες. Πρόσεξε δε πώς είπε, ότι «Εάν κάποιος είναι θεοσεβής», και πρόσθεσε, «και κάνει το θέλημά Του». Διότι πολλοί μεν είναι θεοσεβείς, αλλά δεν κάνουν το θέλημα του Θεού.

Διότι το Πνεύμα δεν πρόκειται να κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο από αμαρτίες. Επομένως, αν το Πνεύμα έδωσε κάτι μεγάλο, από τον Χριστό έλαβε τις αφορμές. Έπειτα, επειδή οι αιρετικοί επρόκειτο να μειώσουν την αξία του Πνεύματος εξαιτίας του ότι ήρθε αργότερα, για τον λόγο αυτόν του παραχωρεί να ενεργήσει τα μεγαλύτερα στους αποστόλους, ώστε αναγκαζόμενοι από το μεγαλείο των δωρεών, έστω και παρά τη θέλησή τους, να αναγνωρίσουν την αξία του Πνεύματος, και να μην κριθεί κατώτερο από τον Υιό εξαιτίας του ότι εμφανίστηκε αργότερα. «Λίγο ακόμη και δεν με βλέπετε, και πάλι λίγο και θα με δείτε, διότι εγώ πηγαίνω προς τον Πατέρα μου».