Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΟΛΟΜΩΝΤΟΣ 1:5

Ότι, εξάλλου, το Πνεύμα είναι ανώτερο από την κτίση, και διαφορετικό από τη φύση των δημιουργημάτων, αλλά και ίδιον της θεότητας, μπορεί κανείς να το αντιληφθεί και από το εξής. Άτρεπτο και αναλλοίωτο είναι το Άγιο Πνεύμα· «Διότι», λέγει, «το άγιο πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς». Και ο μεν Πέτρος λέγει: «με την αφθαρσία του πράου και ησύχιου Πνεύματος»· και πάλι στη Σοφία: «Διότι το άφθαρτό σου Πνεύμα υπάρχει μέσα σε όλα»· και εφόσον «κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού, παρά μόνον το Πνεύμα του Θεού που είναι μέσα Του»· δεν υπάρχει δε στον Θεό, όπως είπε ο Ιάκωβος, «παραλλαγή ή σκιά μεταβολής»· όντας το Άγιο Πνεύμα μέσα στον Θεό, εύλογα είναι άτρεπτο, απαράλλακτο και άφθαρτο. Η φύση, όμως, των δημιουργημάτων και των κτισμάτων είναι τρεπτή, επειδή ακριβώς βρίσκεται έξω από την ουσία του Θεού και έλαβε υπόσταση εκ του μη όντος· διότι «κάθε άνθρωπος», λέγει, «είναι ψεύστης». Και «όλοι αμάρτησαν και στερούνται τη δόξα του Θεού. Ακόμη, τους αγγέλους που δεν διατήρησαν το αρχικό τους αξίωμα, αλλά εγκατέλειψαν το δικό τους οικητήριο, τους έχει φυλάξει κάτω από το ζόφο με αιώνια δεσμά για την κρίση της μεγάλης ημέρας». Στο δε βιβλίο του Ιώβ αναφέρεται: «Αν δεν έχει εμπιστοσύνη στους αγίους αγγέλους Του, και στους αγγέλους Του διέκρινε κάποιο ελάττωμα· και τα άστρα δεν είναι καθαρά ενώπιόν Του»· ο δε Παύλος γράφει: «Δεν γνωρίζετε ότι θα κρίνουμε αγγέλους, πόσο μάλλον τα βιωτικά ζητήματα;»

Το ότι, πάλι, το Πνεύμα βρίσκεται πάνω από την κτίση, και ότι είναι διαφορετικό από τη φύση των δημιουργημάτων αλλά αποτελεί ίδιον της θεότητας, μπορεί κανείς να το κατανοήσει και από το εξής. Το άγιο Πνεύμα είναι άτρεπτο και αναλλοίωτο· διότι λέει: «Το άγιο Πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς». Και ο μεν Πέτρος λέει: «Με την αφθαρσία του πράου και ήσυχου Πνεύματος»· και πάλι στη Σοφία του Σολομώντα αναφέρεται: «Διότι το άφθαρτο Πνεύμα σου υπάρχει μέσα σε όλα»· και αν «κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού που είναι μέσα Του»· και επειδή στον Θεό δεν υπάρχει, όπως είπε ο Ιάκωβος, «παραλλαγή ή σκιά μεταβολής»· εφόσον το άγιο Πνεύμα βρίσκεται μέσα στον Θεό, εύλογα είναι άτρεπτο, απαράλλακτο και άφθαρτο. Αντιθέτως, η φύση των γενητών και των κτισμάτων είναι τρεπτή, επειδή ακριβώς βρίσκεται έξω από την ουσία του Θεού και έλαβε υπόσταση εκ του μη όντος· διότι, λέει, «κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης». Και, «όλοι αμάρτησαν και στερούνται της δόξης του Θεού. Τους δε αγγέλους, που δεν διατήρησαν το αρχικό τους αξίωμα αλλά εγκατέλειψαν το ίδιο τους το οικητήριο, τους έχει φυλάξει με αιώνια δεσμά στο βαθύ σκοτάδι για την κρίση της μεγάλης ημέρας». Επίσης, στο βιβλίο του Ιώβ αναφέρεται: «Αν δεν εμπιστεύεται τους αγίους αγγέλους Του και έχει διαπιστώσει κάτι στρεβλό στους αγγέλους Του· και τα άστρα δεν είναι καθαρά ενώπιόν Του»· και ο Παύλος γράφει: «Δεν γνωρίζετε ότι θα κρίνουμε αγγέλους, πόσο μάλλον τα βιοτικά ζητήματα;»

Διότι πώς γενικά θα δώσει τη μαρτυρία Του ο Θεός σε αυτόν που ορκίζεται, εφόσον δεν έχει την πίστη, στην οποία αποβλέπει ο Κύριος; Μάρτυρας δε γι' αυτό είναι η Σοφία, η οποία λέει: «Διότι το Άγιο Πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς, και δεν θα κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο στις αμαρτίες». Γι' αυτόν τον λόγο και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός απαιτεί πρώτα πίστη από όσους τον επικαλούνται, όπως στην περίπτωση του τυφλού, στον οποίο λέει: «Πιστεύεις ότι μπορώ να σου το κάνω αυτό;» και στην περίπτωση του σεληνιαζόμενου πάλι λέει ότι: «Εάν πιστεύεις, θα γίνει». Απαιτεί δε αυτό ο Σωτήρας, όχι επειδή είχε ανάγκη από τη συνεργασία των άλλων· διότι ο ίδιος είναι και ο Κύριος και ο χορηγός της πίστεως· αλλά για να μη φανεί ότι προσφέρει χάριτες προσωποληπτικά, αλλά ότι συγκατανεύει σε όσους πιστεύουν· και για να μη λάβουν τις ευεργεσίες χωρίς πίστη, και έπειτα τις χάσουν εξαιτίας της απιστίας τους.

Τότε λοιπόν, λέει, όταν αμάρτανα, η καρδιά μου ταράχθηκε, και με εγκατέλειψε η ισχύς μου, και κάτι άλλο δεινό συνέβη σε εμένα. Διότι το φως των οφθαλμών μου (το οποίο ήταν το προφητικό Πνεύμα, που φώτιζε την όραση της ψυχής του), ούτε και αυτό δεν ήταν πλέον μαζί μου, αφού με εγκατέλειψε και αποχώρησε. Επειδή σε κακόβουλη ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα υποδουλωμένο στην αμαρτία. Διότι το Άγιο Πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς. Αναχωρώντας λοιπόν από αυτόν το Άγιο Πνεύμα, τον εγκατέλειψε έρημο, μετά την ταραχή της καρδιάς του και την εξάντληση της ισχύος του. Διότι τότε και το φως των οφθαλμών του τον άφησε έρημο. Αλλά και οι πρότεροι φίλοι του, και οι πλησίον του, εκείνοι που βρίσκονταν διαρκώς μαζί του, τον άφησαν και στάθηκαν από μακριά, μη θέλοντας πλέον να συναναστρέφονται μαζί του, θρηνώντας από μακριά, όπως φαίνεται, τη συμφορά του φίλου τους. Και ποιοι ήταν αυτοί, παρά εκείνοι που χαίρονταν για τα προηγούμενα αγαθά του, δηλαδή οι αγαθοί άγγελοι και οι λειτουργοί του Θεού, που συνηθίζουν να συμμετέχουν στη χαρά για τη σωτηρία των ανθρώπων; Εφόσον βέβαια, για έναν αμαρτωλό που μετανοεί, γίνεται χαρά στους ουρανούς· και θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου ολόγυρα σε εκείνους που Τον φοβούνται.

Στη συνέχεια πρέπει να εξετάσουμε τι λοιπόν μηχανεύεται ως προς αυτό, και πώς φύτεψε μέσα μας τη χάρη ώστε να είναι ασύλητη, ή πώς ρίζωσε πάλι στους ανθρώπους το Πνεύμα, και με ποιον τρόπο η φύση αναμορφώθηκε στην αρχική της κατάσταση. Ο πρώτος άνθρωπος, ο οποίος ήταν χωματένιος και από τη γη, και έχοντας στη δική του εξουσία την επιλογή ανάμεσα στο αγαθό και το φαύλο, όντας δηλαδή κύριος της ροπής του και προς τα δύο, παρασύρθηκε από πικρό δόλο, και κλίνοντας προς την παρακοή, πέφτει στη μητέρα γη από την οποία προήλθε, και κυριευμένος πια από τη φθορά και τον θάνατο, μεταδίδει τη ζημιά σε όλο το γένος. Και καθώς το κακό αυξανόταν και πλήθαινε μέσα μας, και ο νους μας κατέβαινε διαρκώς προς το χειρότερο, βασίλευσε η αμαρτία, και έτσι λοιπόν η φύση του ανθρώπου αποδείχθηκε γυμνή από το Άγιο Πνεύμα που κατοικούσε μέσα της. Διότι το «Άγιο Πνεύμα της σοφίας θα αποφύγει τον δόλο», όπως έχει γραφτεί, και δεν θα κατοικήσει «σε σώμα που είναι υποδουλωμένο στην αμαρτία.» Επειδή λοιπόν ο πρώτος Αδάμ δεν διέσωσε τη χάρη που του δόθηκε από τον Θεό, ο Θεός και Πατέρας επινόησε για εμάς από τον ουρανό τον δεύτερο Αδάμ. Διότι στέλνει σε ομοίωση με εμάς τον δικό Του Υιό, ο οποίος είναι άτρεπτος και αναλλοίωτος κατά τη φύση και αγνοεί παντελώς την αμαρτία, ώστε, όπως ακριβώς μέσω της παρακοής του πρώτου βρεθήκαμε υπό τη θεία οργή, έτσι και μέσω της υπακοής του δεύτερου, να αποφύγουμε την κατάρα και να αδρανοποιηθούν τα κακά που προήλθαν από αυτήν.

Αλλά, όπως μόλις ανέφερα, όσα υποπίπτουν στις αισθήσεις αποτελούν τύπους και εικόνες των νοητών. Πρέπει λοιπόν να καταχώνουμε τις ακαθαρσίες, διότι «ο Κύριος ο Θεός περιπατεί μέσα στο στρατόπεδο». Διότι ο Χριστός κατοικεί και περιπατεί μέσα μας. Και αν δει κάτι άσχημο και χωρίς ωραιότητα μέσα μας, αποχωρεί αμέσως, διότι «το Άγιο Πνεύμα της σοφίας θα αποφύγει τον δόλο, όπως είναι γραμμένο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς». Εάν όμως μας βρει καθαρούς και εξαγνισμένους, και ανώτερους από πάθη και μολυσμούς, θα κατοικήσει μέσα μας πρόθυμα και θα μας απαλλάξει από τα χέρια των εχθρών.

Και επιπλέον αυτού σκέψου, ότι είχε πλαστεί κατ' εικόνα του Δημιουργού, είχε ταχθεί να εξουσιάζει τα επί της γης, και βρισκόταν σαν στα χέρια του Θεού, μέσω της εν αγιασμώ ζωής, και ήταν σχεδόν ένα ολάνθιστο και ευγενέστατο φυτό του παραδείσου. Επειδή όμως, εξαπατημένος από τις πικρίες του όφεως, απομακρύνθηκε από την αρχική του κατάσταση, και, αφού αθέτησε τη θεία εντολή, πιάστηκε επ' αυτοφώρω, τότε ακριβώς, τότε, αποσπώμενος από την πρώτη του θέση και ρίζα, γλίστρησε από το χέρι Εκείνου που τον συγκρατούσε στον αγιασμό, και έπεσε στη γη, δηλαδή από τα ύψη της αρετής, και κατήλθε αδύναμος στο να επιλέξει να φρονεί τα σαρκικά, νοσώντας πλέον από άκρατη πονηρία, και χωρίς να διαφέρει σε τίποτα, νομίζω, από τον όφι. Απογυμνωνόταν έτσι από την αρχική του βασιλεία και δόξα, και εκδιωκόταν από τον παράδεισο και την τρυφή. Ή μήπως δεν μας τα είπε αυτά ο θείος Μωυσής; ΠΑΛΛ. Τα είπε βεβαίως. ΚΥΡ. Βλέποντάς τον λοιπόν ο νομοθέτης να έχει κατέλθει ήδη σε τέτοιο σημείο φαυλότητας, απομακρύνθηκε κατά κάποιον τρόπο, και αποστράφηκε με βδελυγμία την πονηρία που υπήρχε μέσα του. Διότι ο Μωυσής έφυγε, αφήνοντας τον όφι. Είναι δε γεγραμμένο, ότι «το Άγιο Πνεύμα της σοφίας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς». Διότι είναι ασύμβατα μεταξύ τους ο αγιασμός και η ακαθαρσία, το φως και το σκότος, η δικαιοσύνη και η αδικία. ΠΑΛΛ. Αληθές. ΚΥΡ.

Έτσι και ο Ζακχαίος ο τελώνης, όταν κλήθηκε στην αποστολή, δεν υποσχέθηκε μόνο ότι θα ακολουθήσει αυτόν που τον κάλεσε, αλλά και ότι θα επιστρέψει στο τετραπλάσιο όλα όσα είχε πάρει με αδικία. Διότι νομίζω πως είναι αναγκαίο εκείνοι που πρόκειται να κάνουν τον Χριστό ένοικο μέσα τους διά του Πνεύματος, να ξεπλένουν από πριν τους ρύπους και να αποκαθαίρουν τα σφάλματα, και έτσι να παρουσιάζουν σε αυτόν τη δική τους ψυχή λαμπρή και αμόλυντη, όπως ακριβώς και ο θεσπέσιος Μελωδός, έχοντας φτάσει στο ύψος αυτής της αρετής, αναφωνούσε λέγοντας: «Έτοιμη είναι η καρδιά μου, ω Θεέ, έτοιμη είναι η καρδιά μου, θα ψάλω και θα υμνήσω». Διότι, όπως ακριβώς στα καθαρά μαλλιά σταθεροποιούνται οι βαφές, ενώ εάν υπάρχει κάποιο υπόλειμμα ρύπου, το χρώμα που εισχώρησε αποβάλλεται αμέσως και δεν έχει σταθερή βάση σε αυτά, έτσι και η μέθεξη του Χριστού εισδύει μεν στις άγιες και καθαρές ψυχές, ενώ σε εκείνες που δεν βρίσκονται σε αυτήν την κατάσταση, δεν θα μπορούσε καθόλου να εγκατασταθεί. «Διότι το άγιο πνεύμα της σοφίας θα αποφύγει τον δόλο», σύμφωνα με τη Γραφή, «και δεν θα κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο από αμαρτίες». Επομένως, θεραπεύοντας αυτούς που αδικήθηκαν και αποκόπτοντας τις λύπες των αδελφών μας με πράξεις φιλανθρωπίας, θα απαλλάξουμε τους εαυτούς μας από κάθε ενοχή και θα κερδίσουμε την εν Χριστώ άφεση. ΠΑΛΛ. Πολύ ορθά μίλησες. ΚΥΡ.

Και κάτι άλλο, λέει, φοβερό συνέβη σε εμένα: Διότι το φως των οφθαλμών μου (και αυτό ήταν το προφητικό πνεύμα, που φώτιζε την όραση της ψυχής του) ούτε αυτό ήταν μαζί μου, αφού με εγκατέλειψε και αναχώρησε· επειδή σε κακόβουλη ψυχή δεν θα εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο στις αμαρτίες· διότι το άγιο Πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς. Αλλά και οι προηγούμενοι φίλοι του και οι κοντινοί του, αυτοί που βρίσκονταν μαζί του καθ’ όλο τον χρόνο, τον άφησαν και στάθηκαν από μακριά, μη μπορώντας πλέον να είναι μαζί του, θρηνώντας από μακριά για τη συμφορά σαν για δικό τους φίλο. Και ποιοι ήταν αυτοί παρά εκείνοι που χαίρονταν για τα προηγούμενα αγαθά του, δηλαδή οι αγαθοί άγγελοι και λειτουργοί του Θεού, οι οποίοι συνηθίζουν να χαίρονται με τη σωτηρία των ανθρώπων; Όταν αυτοί απομακρύνθηκαν από εμένα, κάποιοι άλλοι που ενεργούσαν την αμαρτία, αφού με πλησίασαν, μου ασκούσαν βία και ενέπαιζαν την ψυχή μου.

Η αγάπη, λοιπόν, και η χαρά, η ειρήνη και η μακροθυμία, και όσα είναι παρόμοια με αυτά, ενυπάρχουν βέβαια και φυσικά, δηλαδή κτιστά, σε όλα τα λογικά όντα, σαν απηχήματα των όντως όντων· γι' αυτό και θα μπορούσε κανείς να τα χρησιμοποιήσει για το κακό, αν προαιρείται να αθετήσει τους θείους νόμους. Υπάρχουν όμως και τα υπερφυή που ανήκουν μόνο στο Πνεύμα, τα οποία ο μέγας Βασίλειος είπε ότι το Πνεύμα τα κατέχει αιώνια. Εκείνοι, λοιπόν, που αξιώθηκαν τη χάρη του Πνεύματος, απολαμβάνουν τους ίδιους τους καρπούς και μετέχουν στο Πνεύμα. Διότι και η σοφία ενυπάρχει μέσα μας εκ φύσεως και προάγεται σε αύξηση με τη μελέτη, ενώ στους αγίους, σύμφωνα με την ευαγγελική επαγγελία, δίδεται η σοφία του Πνεύματος που λαλεί δι' αυτών, η οποία σύμφωνα με το ρητό του Σολομώντα «δεν θα κατοικήσει σε σώμα κατάχρεο στις αμαρτίες»· και αν τυχόν κατοικήσει, εφόσον ο άνθρωπος μεταβληθεί προς το χειρότερο, αναχωρεί· «διότι το άγιο πνεύμα της παιδείας θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς», σύμφωνα πάλι με αυτόν που αξιώθηκε τη σοφία του Θεού και συνέγραψε περί αυτής.

Τι λοιπόν λες, θα πούμε ότι έχουν τη σοφία του Θεού εκείνοι που λένε τόσο ξεκάθαρα τέτοια πράγματα για τον εαυτό τους; Όχι, εφόσον έχουμε σώας τας φρένας και είμαστε υπηρέτες της πραγματικής σοφίας, η οποία δεν εισέρχεται σε ψυχή δόλια και φίλη των δαιμόνων· ακόμη κι αν τυχόν εισέλθει, απομακρύνεται όταν η ψυχή στραφεί προς το χειρότερο. Διότι «το άγιο πνεύμα της παιδείας θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς», σύμφωνα με τον Σολομώντα, ο οποίος αξιώθηκε τη σοφία του Θεού και συνέγραψε περί αυτής. Και τι είναι πιο ασύνετο από εκείνους που υπερηφανεύονται επειδή μυούνται από δαίμονες και αποδίδουν σε αυτούς την παροχή της δικής τους σοφίας;

Το να εισάγει όμως κανείς αυτούσια τη θύραθεν φιλοσοφία για τη γνώση των όντων, ίσως να μην είναι εντελώς ψευδές, διότι υπό μία έννοια θα μπορούσε να είναι αληθές. Αλλά δεν είναι αυτή η γνώση των όντων και η σοφία την οποία ο Θεός έδωσε άμεσα στους προφήτες και τους αποστόλους. Διότι εκείνη είναι Άγιο Πνεύμα. Όμως ότι οι Αιγύπτιοι, οι Χαλδαίοι και οι Έλληνες έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος, δεν το έχουμε ακούσει μέχρι και σήμερα. Και «το Άγιο Πνεύμα της παιδείας» κατοικεί μακριά από ένοχους λογισμούς και πράξεις και «ούτε σε δόλια ψυχή θα εισέλθει», σύμφωνα με το γεγραμμένο, «ούτε θα κατοικήσει σε σώμα υποδουλωμένο στην αμαρτία».

Θέλεις να παραθέσουμε τα ίδια τα λόγια; «Άραγε, λοιπόν, θα πούμε ότι έχουν τη σοφία του Θεού εκείνοι που λένε τέτοια πράγματα για τον εαυτό τους; Όχι, τουλάχιστον όσο είμαστε κύριοι του εαυτού μας και θεράποντες της αληθινής σοφίας, η οποία δεν εισέρχεται σε ψυχή δόλια και φίλη των δαιμόνων· και αν τυχόν προλάβει να εισέλθει, όταν η ψυχή τραπεί προς το χειρότερο, απομακρύνεται· διότι το άγιο Πνεύμα της παιδείας θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς, σύμφωνα με τον Σολομώντα, ο οποίος αξιώθηκε τη σοφία του Θεού και συνέγραψε για αυτήν.

Αυτήν λοιπόν τη σοφία δεν είναι δυνατόν να τη χρησιμοποιήσει κανείς κακώς. Και τι λέω να τη χρησιμοποιήσει; Διότι ούτε καν να την αποκτήσει εξ αρχής είναι δυνατόν, εάν δεν έχει προηγουμένως καθαρθεί μέσω της πράξεως. Και αυτό είναι που λέγεται από τον σοφό Σολομώντα, ότι «σε κακότεχνη ψυχή δεν θα εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο στην αμαρτία». Διότι, ακόμη και αν προφθάσει εξαρχής να κατοικήσει μέσα μας, επειδή χρησιμοποιήσαμε σωστά τις εισαγωγικές αρετές, όταν εμείς μεταβληθούμε προς το χειρότερο, αυτή απομακρύνεται. «Διότι το άγιο πνεύμα της παιδείας θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς», σύμφωνα με τον ίδιο τον Σολομώντα.

Γ΄. Γι' αυτό πρέπει, αφού αποβάλουμε κάθε κακία από την ψυχή, να μην εξυφαίνουμε ποτέ κανέναν δόλο. Διότι, όπως λέει η Γραφή, ο Θεός αποστέλλει σκολιές οδούς προς τους σκολιούς. Και, «το Άγιο Πνεύμα της σοφίας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από τους ασύνετους λογισμούς». Διότι τίποτα δεν καθιστά τους ανθρώπους τόσο μωρούς, όσο η πονηρία. Επειδή, όταν κάποιος είναι ύπουλος, όταν είναι αγνώμων, όταν είναι αχάριστος (και αυτά αποτελούν είδη της πονηρίας), όταν λυπεί τους άλλους χωρίς να έχει αδικηθεί στο παραμικρό, όταν μηχανεύεται δόλους, πώς δεν θα δώσει δείγμα της εσχάτης ανοίας;

«Ο δόλιος δεν θα επιτύχει θήραμα.» «Οι ψυχές των δόλιων πλανώνται στις αμαρτίες, και για τον δόλιο γιο δεν θα υπάρξει κανένα αγαθό.» «Ο διεστραμμένος φέρει την απώλειά του στο ίδιο του το στόμα. Ο διεστραμμένος άνθρωπος διασπείρει κακά και χωρίζει φίλους.» «Στους διεστραμμένους ο Θεός θα αποστείλει διεστραμμένους δρόμους.» «Αγκάθια και παγίδες υπάρχουν στους διεστραμμένους δρόμους, αλλά εκείνος που προφυλάσσει την ψυχή του, θα μείνει μακριά από αυτά.» «Εκείνος που πορεύεται σε διεστραμμένους δρόμους, θα παγιδευτεί.» «Αυτός ο λαός με πλησιάζει με το στόμα του, και με τα χείλη του με τιμά· η καρδιά του, όμως, απέχει πολύ από εμένα.» «Αυτός ο λαός απέκτησε καρδιά ανυπάκουη και απειθή.» «Αυτά λέει ο Κύριος: Εκείνος που ακούει, ας ακούσει, και εκείνος που απειθεί, ας απειθήσει, διότι είναι ένας οίκος που με πικραίνει.» «Και θα είσαι για αυτούς σαν ήχος ψαλτηρίου με γλυκιά φωνή και ωραία αρμονία. Θα ακούσουν τα λόγια, αλλά δεν πρόκειται να τα υπακούσουν.» «Οι διεστραμμένοι λογισμοί χωρίζουν από τον Θεό. Σε δόλια ψυχή δεν θα εισέλθει η σοφία. Διότι το άγιο πνεύμα της σοφίας θα αποφύγει τον δόλο.» Το να είναι κανείς δόλιος, καχύποπτος, άπιστος, κακοήθης, επιβουλευτής και θρασύς, αποτελεί βλάστημα μιας κακής και απορριπτέας πολιτείας και διαγωγής.

Δες ότι το Πνεύμα είναι Θεός, και ότι είναι δημιουργός, και ότι είναι πνοή του Παντοκράτορος, και ότι είναι δάσκαλος. Και αν δεν ήταν Θεός, δεν θα ήταν δημιουργός, και αν δεν ήταν ομοούσιο με τον Θεό, δεν θα ήταν πνοή του Θεού· δεν πρέπει όμως να αντιλαμβανόμαστε με τρόπο υλικό την πνοή όσον αφορά εκείνη την άρρητη και ασώματη φύση. Την ονόμασε δε πνοή ακολουθώντας τη δική μας συνήθεια και γνώση, διότι κάθε πνοή πνέει από την ουσία εκείνου που αναπνέει και όχι από αλλού. Αν όμως επιχειρείς να τα αντικρούσεις αυτά, ω θεομάχε, άκουσε τον Σολομώντα: «το άγιο πνεύμα της παιδείας», λέει, «θα αποφύγει τον δόλο», δηλαδή σε έναν βλάσφημο, δόλιο και άπιστο άνθρωπο δεν θα μεταδώσει ποτέ τη χάρη, την παιδεία και τη σοφία του, αλλά μάλλον θα αποτραβηχτεί από τους λογισμούς των ασύνετων ανθρώπων και θα απομακρυνθεί, επειδή προφανώς τους αποστρέφεται και τους βδελύσσεται. «Διότι το πνεύμα της σοφίας είναι φιλάνθρωπο και δεν θα αθωώσει τον βλάσφημο για τα λόγια των χειλιών του»· διότι, λέει, έστω κι αν είναι φιλάνθρωπο, και μάλιστα πολύ φιλάνθρωπο, ωστόσο τον βλάσφημο δεν θα τον αθωώσει. Αυτό μας έλεγε και ο Κύριος όταν φανερώθηκε σε εμάς, ότι σε αυτόν που βλασφημεί ενάντια στο Άγιο Πνεύμα, «δεν θα του συγχωρεθεί, ούτε στον τωρινό αιώνα ούτε στον μελλοντικό», διότι «ο Θεός είναι μάρτυρας των απόκρυφων διαλογισμών του και αληθινός επόπτης της καρδιάς του και ακροατής της γλώσσας του, επειδή το πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη και αυτό που συγκρατεί τα πάντα έχει γνώση κάθε φωνής».

Και ποιος, λοιπόν, από όσους σκέφτονται ορθά και μετέχουν έστω και λίγο του Πνεύματος, θα αμφέβαλλε ότι το Πνεύμα είναι Θεός, ίσο και ομοφυές με τον Πατέρα και τον Υιό, ακούγοντας γι' αυτό ότι είναι θείο, ότι είναι δημιουργικό, ότι είναι πνοή Θεού και ότι είναι διδακτικό; «Πνεύμα», λέει, «θείο είναι αυτό που με δημιούργησε, και πνοή του Παντοκράτορα αυτή που με διδάσκει». Και ότι είναι «πνεύμα αληθείας», ότι είναι Παράκλητος· και ότι «εκπορεύεται από τον Πατέρα», ότι ως «άγιο Πνεύμα παιδείας θα αποφύγει τον δόλο» και, ως υπέρσοφο, «απομακρύνεται από ασύνετους λογισμούς»· και ότι είναι «φιλάνθρωπο» και ελέγχει τον «βλάσφημο από τα χείλη του» και είναι «μάρτυρας των νεφρών και των χειλέων και αληθινός επίσκοπος»· και ότι «πνεύμα άγιο έχει γεμίσει την οικουμένη»· και ότι «συγκρατεί τα πάντα και έχει γνώση κάθε φωνής»· και ότι είναι «πνεύμα νοερό, άγιο, απαύγασμα του αιώνιου φωτός και εικόνα της αγαθότητας» του Θεού, «μονογενές, πολυμερές, λεπτό, ευκίνητο» και τα εξής· και ότι ήλθε «από τα ύψιστα και» διόρθωσε «τους δρόμους των ανθρώπων επί της γης»· και ότι το πνεύμα «του στόματός του είναι όλη η δύναμή του»· και ότι το πνεύμα είναι ηγεμονικό, αγαθό, καθαρτικό και «πνεύμα σοφίας και συνέσεως και βουλής και ισχύος» και τα εξής· και ότι εκχέεται σε όσους είναι άξιοί του.