Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΟΛΟΜΩΝΤΟΣ 1:7

Διότι ο Γαβριήλ, όταν εστάλη στη Μαρία, δεν βρισκόταν και στον ουρανό; Ορθ. Ως προς την ουσία, όχι· ως προς τη διάνοια, ναι. Μακεδ. Το ίδιο λέω και για το Πνεύμα. Ορθ. Και πώς κατανοείς αυτόν που λέει ότι «το Πνεύμα Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη· και αυτό που συγκρατεί τα πάντα, έχει γνώση κάθε φωνής;» Και τι είναι αυτό που κατέχει τη γνώση του Θεού, παρά μόνο το Πνεύμα, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας;» Μακεδ. Το Πνεύμα είναι αγιαστικό. Ορθ. Δηλαδή ο Πατέρας δεν αγιάζει; Ή μήπως δεν έχει γραφτεί στα Ευαγγέλια: «Πατέρα, αγίασέ τους μέσα στην αλήθεια σου;» Και μέσω του προφήτη λέει: «Εγώ είμαι ο Κύριος που τους αγιάζω». Μακεδ. Ναι, αγιάζει και ο Πατέρας και ο Υιός. Ορθ. Εάν αγιάζει ο Πατέρας και αγιάζει και ο Υιός, και αγιάζει και το Πνεύμα, άρα είναι της ίδιας φύσεως με τον Πατέρα και τον Υιό· διότι όσων η ενέργεια είναι η ίδια, ίδια είναι και η φύση.

Και πάλι, το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη. Διότι έτσι ψάλλει και ο Δαβίδ: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου;» Και πάλι στη Σοφία είναι γραμμένο: «Διότι το άφθαρτό σου Πνεύμα υπάρχει μέσα σε όλα.» Όλα τα κτιστά όμως βρίσκονται σε διαχωρισμένους τόπους, ο μεν ήλιος, η σελήνη και τα άστρα στο στερέωμα, οι δε νεφέλες στον αέρα· και για τους ανθρώπους έθεσε τα όρια των εθνών· και οι άγγελοι αποστέλλονται σε διακονίες· «Και ήλθαν οι άγγελοι για να παραστούν ενώπιον του Κυρίου», όπως είναι γραμμένο στον Ιώβ· και, «είδε σε ενύπνιο ο πατριάρχης Ιακώβ· και ιδού, μία κλίμακα στηριγμένη στη γη, της οποίας η κορυφή έφτανε στον ουρανό, και οι άγγελοι του Θεού ανέβαιναν και κατέβαιναν πάνω σε αυτήν.» Εάν, λοιπόν, το μεν Πνεύμα πληροί τα πάντα, και εν τω Λόγω είναι παρόν ανάμεσα σε όλα, ενώ οι άγγελοι υστερούν ως προς αυτό, και παρίστανται εκεί μόνο όπου αποστέλλονται· δεν υπάρχει καμία αμφιβολία, επομένως, ότι το Πνεύμα ούτε στα κτιστά ανήκει, ούτε είναι διόλου άγγελος, όπως εσείς ισχυρίζεστε, αλλά βρίσκεται υπεράνω της αγγελικής φύσεως.

Διότι τα πάντα συγκρατεί και συνέχει, και είναι γραμμένο ότι «Εν αυτώ συνέστηκαν τα πάντα», είτε ορατά είτε αόρατα, «και αυτός είναι προ πάντων». Τα δε κτίσματα βρίσκονται σε μερισμένους τόπους· ο ήλιος μεν και η σελήνη και οι άλλοι φωστήρες στο στερέωμα, στον ουρανό δε οι άγγελοι, και οι άνθρωποι επί της γης. Εάν δε ο Υιός, μη όντας σε μερισμένους τόπους, αλλά υπάρχοντας μέσα στον Πατέρα, βρίσκεται παντού, και υπάρχοντας έξω από τα πάντα, δεν είναι κτίσμα, ακολούθως δεν θα μπορούσε ούτε το Πνεύμα να είναι κτίσμα, εφόσον δεν βρίσκεται σε μερισμένους τόπους, αλλά πληροί τα πάντα και βρίσκεται έξω από τα πάντα. Διότι έτσι είναι γραμμένο: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη». Και ο Δαβίδ ψάλλει: «Πού να πορευθώ από το Πνεύμα σου;», καθώς αυτό δεν βρίσκεται σε κάποιον τόπο, αλλά είναι μεν έξω από τα πάντα, υπάρχει δε μέσα στον Υιό, όπως ακριβώς και ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, ούτε και το ίδιο είναι κτίσμα, όπως έχει αποδειχθεί.

Και πάλι, το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη. Διότι έτσι ψάλλει και ο Δαβίδ: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου;» Και πάλι στο βιβλίο της Σοφίας είναι γραμμένο: «Διότι το άφθαρτο Πνεύμα σου υπάρχει μέσα σε όλα.» Όλα όμως τα κτιστά δημιουργήματα βρίσκονται σε καθορισμένους τόπους: ο μεν ήλιος, η σελήνη και τα άστρα στο στερέωμα, τα δε σύννεφα στον αέρα· και για τους ανθρώπους έθεσε όρια εθνών· οι δε άγγελοι αποστέλλονται σε διακονίες: «Και ήλθαν οι άγγελοι για να παρασταθούν ενώπιον του Κυρίου», όπως είναι γραμμένο στον Ιώβ· και, «είδε σε όνειρο ο πατριάρχης Ιακώβ· και ιδού, μια σκάλα ήταν στηριγμένη στη γη, της οποίας η κορυφή έφτανε στον ουρανό, και οι άγγελοι του Θεού ανέβαιναν και κατέβαιναν πάνω σε αυτήν.» Εάν λοιπόν το μεν Πνεύμα πληροί τα πάντα, και εν τω Λόγω είναι παρόν ανάμεσα σε όλα, ενώ οι άγγελοι υπολείπονται ως προς αυτό και είναι παρόντες μόνο εκεί όπου αποστέλλονται, δεν υπάρχει επομένως καμία αμφιβολία ότι το Πνεύμα ούτε ανήκει στα κτιστά ούτε είναι διόλου άγγελος, όπως ισχυρίζεστε εσείς, αλλά βρίσκεται υπεράνω της αγγελικής φύσεως.

Διότι τα πάντα τα συγκρατεί και τα συνέχει, και είναι γεγραμμένο ότι «σε αυτόν συνίστανται τα πάντα» είτε ορατά είτε αόρατα, «και αυτός υπάρχει προ πάντων». Τα δε κτίσματα βρίσκονται σε ξεχωριστούς τόπους· ο μεν ήλιος και η σελήνη και οι άλλοι φωστήρες στο στερέωμα, στον δε ουρανό οι άγγελοι, και οι άνθρωποι επάνω στη γη. Εάν όμως ο Υιός, επειδή δεν βρίσκεται σε ξεχωριστούς τόπους, αλλά υπάρχει μέσα στον Πατέρα, είναι πανταχού παρών, και επειδή υπάρχει έξω από τα πάντα δεν είναι κτίσμα, κατά λογική ακολουθία δεν θα μπορούσε να είναι ούτε το Πνεύμα κτίσμα, εφόσον δεν βρίσκεται σε ξεχωριστούς τόπους, αλλά πληροί τα πάντα και υπάρχει έξω από τα πάντα. Διότι έτσι ακριβώς είναι γεγραμμένο: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη». Και ο Δαβίδ ψάλλει: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου», διότι αυτό δεν βρίσκεται σε κάποιον τόπο, αλλά υπάρχει μεν έξω από τα πάντα, βρίσκεται δε μέσα στον Υιό, όπως ακριβώς είναι και ο Υιός μέσα στον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο ούτε και αυτό είναι κτίσμα, όπως έχει αποδειχθεί.

Περί του Πνεύματος. «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον άδη, είσαι παρών.» Άλλο: «Εσείς όμως τον γνωρίζετε, και κοντά σας μένει.» Και ο Ησαΐας: «Αυτός που στερέωσε τον ουρανό και τη γη, και δίνει πνοή στον λαό που βρίσκεται πάνω σε αυτήν, καθώς και πνεύμα σε όσους περπατούν πάνω της·» και, «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη» και, «Το Πνεύμα μου στέκεται ανάμεσά σας.» Βλέπεις πώς το Πνεύμα προτάσσεται του Πατρός;

Έπειτα, εάν αποκαλεί το Άγιο Πνεύμα κτίσμα, εισάγει τη θέση ότι η φύση του είναι πεπερασμένη. Πώς λοιπόν θα ευσταθεί το «το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη» και το «πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου;»; Αλλά, όπως φαίνεται, ούτε καν ως απλό ως προς τη φύση του το ομολογεί. Διότι το ονομάζει ένα ως προς τον αριθμό. Όμως καθετί που είναι ένα αριθμητικά, αυτό δεν είναι απλό, όπως ανέφερα. Εάν δε το Άγιο Πνεύμα δεν είναι απλό, τότε συνίσταται από ουσία και αγιασμό· και κάτι τέτοιο είναι σύνθετο.

Διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη, και αυτό που συγκρατεί τα πάντα έχει γνώση κάθε φωνής. Και ο άγγελος είπε στη Μαρία: Πνεύμα Κυρίου θα επέλθει σε σένα· γι’ αυτό και το γεννώμενο προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα. Το να προέρχεται κάτι από κάποιον σημαίνει ότι προέρχεται από αυτόν είτε δημιουργικά, όπως η φράση «Ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα»· είτε γεννητικά, σύμφωνα με το «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα»· και το «Από τη γαστέρα σε γέννησα πριν από τον αυγερινό». Όχι βέβαια ότι ο Θεός διαθέτει γαστέρα, αλλά επειδή τα γνήσια και όχι τα νόθα γεννήματα εκ φύσεως γεννιούνται από τη γαστέρα των γεννητόρων τους, ο Θεός ανέφερε για τον Εαυτό Του ότι έχει γαστέρα κατά τη γέννηση, προς εντροπή των ασεβών, προκειμένου αυτοί, κατανοώντας έστω τη δική τους φύση, να μάθουν ότι ο Υιός είναι γνήσιος καρπός του Πατέρα, σαν να προέρχεται από τη δική Του γαστέρα. Επομένως, το να προέρχεται κάτι από κάποιον, σημαίνει ότι προέρχεται από αυτόν είτε δημιουργικά, είτε γεννητικά, είτε φυσικά, όπως η δική μας ενέργεια προέρχεται από εμάς, ή όπως το απαύγασμα του ήλιου προέρχεται από τον ήλιο. Εάν λοιπόν το υπερκόσμιο σώμα του Χριστού προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα, δεν είναι όμως δυνατόν να αποτελεί γέννημά Του, διότι «εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα· και εκείνο που έχει γεννηθεί από το πνεύμα είναι πνεύμα».

Διότι το Πνεύμα είναι αυτό που πληροί τα σύμπαντα, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη», λέει ο Σολομών. Γι' αυτό και, επειδή το Πνεύμα γνωρίζεται μέσα από επτά ενέργειες, τις οποίες ανέφερε ο Ησαΐας, επτά οφθαλμούς ονόμασε το Πνεύμα του Κυρίου και ο Ζαχαρίας, λέγοντας τα εξής: «Αυτοί είναι οι οφθαλμοί του Κυρίου που επιβλέπουν τη γη»· και το λεγόμενο: «Τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ, λέγει ο Κύριος», σημαίνει την πλήρωση μέσω του θείου Πνεύματος· όπως ακριβώς λέει ο Θεός και μέσω του Ζαχαρία: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, και το Πνεύμα μου παρίσταται στο μέσο σας». Έχουν προαναφερθεί δε και πολλά άλλα παρόμοια, σχετικά με το ότι το Πνεύμα είναι αυτό που πληροί την κτίση. Ποιος, λοιπόν, δεν αντιλαμβάνεται τη θεϊκή δόξα του Πνεύματος, όταν ακούει το: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμά σου;» και πάλι: «Τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ, λέγει ο Κύριος»; Βλέπω να συμπίπτει σε ένα και το αυτό η λεγόμενη καθολική παρουσία του Θεού και του Πνεύματος στα πάντα. Εσύ όμως, μην μπορώντας σε τέτοιες περιπτώσεις να νοήσεις ή να αποκαλέσεις το Πνεύμα άκτιστο, λες ότι ο ίδιος ο Θεός ονομάζεται πνεύμα.

Διότι το Πνεύμα του Κυρίου επλήρωσε την οικουμένη, και εκείνο που συγκρατεί τα πάντα έχει γνώση του Θεού. Εισλάμπει δε σε όλους τους αξίους. Διότι, όπως ακριβώς οι ακτίνες του ηλίου φωτίζουν ένα σύννεφο και το κάνουν να λάμπει, προσδίδοντάς του χρυσοειδή όψη, έτσι και το Άγιο Πνεύμα, ερχόμενο στο σώμα του ανθρώπου, έδωσε ζωή, έδωσε αθανασία, έδωσε αγιασμό και ήγειρε τον πεσμένο. Αυτό δε που κινήθηκε με αιώνια κίνηση από το Άγιο Πνεύμα, έγινε άγιο ζωντανό πλάσμα. Και απέκτησε ο άνθρωπος, με την ενοίκηση του Πνεύματος, αξία προφήτη, αποστόλου, αγγέλου του Θεού, ενώ πριν από αυτό ήταν χώμα και στάχτη.

Ας προσέλθει με γαλήνια κατάσταση. Γαλήνιο δε ας είναι γι' αυτήν όχι μόνο το σώμα που την περιβάλλει και η ταραχή του σώματος, αλλά και ολόκληρο το περιβάλλον της: ο ουρανός, η γη, η θάλασσα και τα λογικά όντα που βρίσκονται σε αυτά. Και ας νοήσει ότι τα πάντα πληρούνται και ότι το Πνεύμα στέκεται από παντού μέσα σε αυτά, σαν να εισρέει, να διαχέεται, να εισέρχεται και να τα καταυγάζει από παντού· διότι «το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη, και αυτό που συγκρατεί τα πάντα έχει γνώση του Θεού»· καταυγάζει δε όλους όσοι είναι άξιοι. Διότι, όπως ακριβώς οι αχτίδες του ήλιου, όταν φωτίσουν ένα σύννεφο, το κάνουν να λάμπει δίνοντάς του χρυσαφένια όψη, έτσι και το Άγιο Πνεύμα, όταν εισήλθε στο σώμα του ανθρώπου, του χάρισε ζωή, του χάρισε αθανασία, του χάρισε αγιασμό, και τον ανέγειρε ενώ βρισκόταν πεσμένος. Και εκείνο που κινήθηκε με αιώνια κίνηση από το Άγιο Πνεύμα, έγινε ένα άγιο ζωντανό ον· απέκτησε δε ο άνθρωπος την αξία του προφήτη, του αποστόλου, του αγγέλου του Θεού, με την ενοίκηση του Πνεύματος, ενώ πριν από αυτό δεν ήταν παρά χώμα και στάχτη.

Είναι πιστευτό ότι το Πνεύμα ενεργούσε ταυτόχρονα και στον Αββακούμ και στον Δανιήλ στη Βαβυλώνα· και ότι βρισκόταν μαζί με τον Ιερεμία στον λάκκο της φυλακής και μαζί με τον Ιεζεκιήλ στον ποταμό Χοβάρ. «Διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη». Και αλλού: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» Και ο προφήτης λέει: «Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέγει ο Κύριος· και το Πνεύμα μου βρίσκεται ανάμεσά σας.» Αυτό, λοιπόν, που είναι πανταχού παρόν και συμπαρίσταται με τον Θεό, τι είδους φύση αρμόζει να θεωρούμε ότι έχει; Εκείνη που περιέχει τα πάντα, ή εκείνη που περιορίζεται σε συγκεκριμένους τόπους, όπως έδειξε ο λόγος ότι είναι η φύση των αγγέλων; Αλλά κανείς δεν θα ισχυριζόταν το δεύτερο.

«Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών.» Επομένως, εάν δεν υπάρχει κανένας τόπος όπου δεν είναι παρόν το Πνεύμα, και εφόσον το Πνεύμα γεμίζει τα πάντα, αυτός που γεμίζει τα πάντα είναι Θεός, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε ορθά από κάποιον ότι: «Το Πνεύμα του Κυρίου γέμισε την οικουμένη, και αυτό που συγκρατεί τα πάντα έχει γνώση κάθε φωνής»· πώς λοιπόν θα μπορούσε να είναι αόρατο και ασαφές ότι, λόγω της φυσικής του ενώσεως με τον Θεό, το Πνεύμα είναι Θεός; Και αν συγκρατεί τα πάντα, πώς θα μπορούσε να είναι κτιστό ή δημιουργημένο, παρόλο που η λέξη «πάντα» περικλείει μέσα της, τρόπον τινά, κάθε είδος και γένος ουσίας, που προφανώς έχει δημιουργηθεί, και αποδεικνύει ολοφάνερα ότι εκείνο που τα συγκρατεί είναι διαφορετικό από όλα αυτά; Αυτό όμως που δεν συγκαταλέγεται στα πάντα, αλλά βρίσκεται έξω από τα «πάντα», φυσικά βρίσκεται υπεράνω των δημιουργημάτων, και υπερβαίνει τη φύση αυτών που γεμίζουν και συγκρατούνται από αυτό. Όμως, αυτό που είναι πάνω από την κτίση είναι ήδη Θεός· ή μήπως δεν είναι αλήθεια αυτό που λέω; Β. Συμφωνώ· μάθε όμως ότι πάλι θα πουν πως το Πνεύμα είναι κτιστό και δημιουργημένο. Διότι λέει κάπου ο Θεός, όπως ανέφερε κάποιος από τους παλαιότερους: «Εγώ είμαι ο Κύριος που στερεώνει τη βροντή και κτίζει πνεύμα και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του, που κάνει την αυγή και την ομίχλη, και που βαδίζει πάνω στα ύψη της γης.» Α. Και όμως, φίλε μου, αυτό που μόλις αναφέρθηκε δεν θα μπορούσε με κανέναν τρόπο να βλάψει τη δόξα του Αγίου Πνεύματος, εκτός αν κάποιος έχει αδρανή και διεφθαρμένο νου.

Ο Χριστός, λοιπόν, είναι το απολύτως αγαθό σε όλα, και ένα από όλα είναι και η σοφία και η σύνεση, στην οποία νοείται ότι κατέχει τη λαμπρότητα όχι επειδή τη διδάχθηκε, αλλά ως έμφυτη. Και γι' αυτό ο προφήτης Ησαΐας λέει κάπου για αυτόν: «Διότι πριν το παιδί γνωρίσει το καλό ή το κακό, αρνείται την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό». Και βέβαια, δεν θα θεωρήσουμε ανόητα ότι, με τη διάκριση των λογισμών, δηλαδή με την επιλογή του καλύτερου, το θεϊκό και ουράνιο γέννημα αποστρέφεται το φαύλο και προτιμά μάλλον το αγαθό. Αλλά, όπως ακριβώς αν κάποιος έλεγε για τη φωτιά ότι αρνείται το ψυχρό, μη ανεχόμενη να είναι ψυχρή, δεν υποδηλώνει σε αυτήν κάποια επιλογή που προκύπτει από θελήματα, αλλά μάλλον την πιο σταθερή παραμονή της φύσης στο ίδιόν της στοιχείο· έτσι συμβαίνει και στην περίπτωση του Χριστού. Διότι όλα τα αγαθά υπάρχουν εκ φύσεως στον Θεό, και δεν εισέρχονται από έξω. Έτσι υπήρχε σε αυτόν και η σοφία, ή μάλλον ο ίδιος ήταν η πηγή, κυρίως και ειδικώς η ίδια η σοφία, μέσω της οποίας γίνονται σοφά κατά μέθεξη όσα ουράνια και επίγεια λογικά κτίσματα μετέχουν εν μέρει. <Αποκρίθηκε ο Ιησούς και τους είπε: Η διδαχή μου δεν είναι δική μου, αλλά εκείνου που με έστειλε.> Πραγματικά αληθινό θα διαπιστώσουμε ότι είναι αυτό που έχει γραφεί από κάποιον από τους σοφούς: «Ότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη, και το αυτί της ακοής αφουγκράζεται τα πάντα».

Και δέξου πάλι ως τύπο αληθινού γεγονότος αυτό που συντελέστηκε. Διότι το ότι οι εξ Ισραήλ επρόκειτο να βδελύσσονται τους εξ εθνών ως αναθρεμμένους μέσα σε αμαρτίες εξαιτίας της προηγούμενης πλάνης, μπορεί κανείς να το κατανοήσει από όσα είπαν οι Φαρισαίοι σε εκείνον. Τον εκδιώκουν, λοιπόν, επειδή διωγμένοι και απόβλητοι από τους Ιουδαίους είναι όσοι πρεσβεύουν τον λόγο για τον Χριστό. <Άκουσε ο Ιησούς ότι τον έβγαλαν έξω.> Ο θεσπέσιος Ευαγγελιστής αναφέρει ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός άκουσε, όχι οπωσδήποτε ούτε κατ' ανάγκην επειδή κάποιος του ανήγγειλε το γεγονός, αλλά επειδή, όπως ακριβώς είπε κάποιος από τους σοφούς: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη, και αυτί που ακούει, τα ακούει όλα». Διότι ακούει, όπως λέει ο ψαλμωδός: «Αυτός που φύτεψε το αυτί δεν ακούει; Και αυτός που έπλασε το μάτι δεν βλέπει;». Όταν, λοιπόν, υβριζόμαστε εξαιτίας του, ή υπομένουμε κάτι από όσα από τη φύση τους προκαλούν λύπη, από εκείνους που συνηθίζουν να θεομαχούν, είναι φυσικό επακόλουθο να πιστεύουμε ότι ο Θεός οπωσδήποτε θα είναι επόπτης, και ότι ακούει τον πειρασμό που μας συμβαίνει. Διότι η ίδια η φύση του πράγματος και η γνησιότητα εκείνων που ατιμάζονται για χάρη του, ηχούν με μεγάλη βοή στα θεία αυτιά. <Και αφού τον βρήκε, του είπε: Εσύ πιστεύεις στον Υιό του Θεού;> Ο πρώην τυφλός έχει εκδιωχθεί από τους Φαρισαίους, αλλά χωρίς να περάσει πολύς χρόνος στο μεταξύ, ο Χριστός τον αναζητά, και αφού τον βρίσκει, τον μυσταγωγεί.

Διότι, ερευνώντας με ακρίβεια τη δόξα του Κυρίου, μοιάζουμε με εκείνους που θέλουν να μετρήσουν τον ουρανό με τη σπιθαμή. Επομένως, όταν λέγεται κάτι για τον Θεό με ανθρώπινο τρόπο, ας κατανοείται θεοπρεπώς. Επειδή τι θα κάνεις όταν ακούσεις τον Δαβίδ να ψάλλει: «Εσύ που κάθεσαι πάνω στα Χερουβίμ φανερώσου, εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις;». Διότι πώς κάθεται το ασώματο; Και από πού παρακαλεί να έρθει σε εμάς ο Θεός των όλων, Εκείνος που λέει μέσω των προφητών: «Μήπως τον ουρανό και τη γη δεν τα γεμίζω εγώ, λέει ο Κύριος;». Πού λοιπόν θα ερχόταν σε εμάς Εκείνος που τα γεμίζει όλα; Πάλι έχει γραφτεί ότι κάποιοι κατασκεύαζαν έναν πύργο που έφτανε στον ουρανό: «Και κατέβηκε ο Κύριος να δει την πόλη και τον πύργο· και είπε ο Κύριος: Ελάτε, και αφού κατεβούμε ας συγχύσουμε εκεί τις γλώσσες τους». Πού κατέβηκε ο Κύριος; Ή με ποιον τρόπο η αγία Τριάδα προτρέπει τον εαυτό της σε κάθοδο; Και γιατί, πες μου, και ο ίδιος ο Σωτήρας υποσχέθηκε να μας στείλει από τον ουρανό τον Παράκλητο; Διότι πού ή από πού αποστέλλεται αυτό που γεμίζει τα πάντα; «Διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη», όπως έχει γραφτεί.

Διότι, πράγματι, αυτοί που πλανώνται αντιτάσσονται στη δόξα του Θεού με πολλούς τρόπους, προσφέροντας θυσίες στα χωνευτά είδωλα και λέγοντας στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο Θεός μου», και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». Αυτά, λέει, τα κατέκριναν όσοι φοβούνται τον Κύριο. Το έγκλημα πάλι είναι η βλασφημία, και αποτελεί ξεκάθαρη απόδειξη της έσχατης ασθένειας. Διότι τα λόγια αυτά προέρχονται από άρρωστη διάνοια, και το να λέει κανείς κάτι εναντίον του Θεού είναι θεομίσητο απόβρασμα ενός μεθυσμένου νου. Το ότι όμως ακούει τέτοια λόγια όχι επιδερμικά, αλλά με μεγάλη προσοχή, το επιβεβαίωσε λέγοντας: «Και πρόσεξε ο Κύριος και εισάκουσε»· «Διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη, και εκείνο που συγκρατεί τα πάντα έχει γνώση κάθε φωνής». Αν, λοιπόν, ειπωθεί κάποιος λόγος εναντίον της θείας του δόξας, αυτός θα είναι βαρύς και σχεδόν αφόρητος, αν και έχει συνηθίσει να μακροθυμεί υπερβολικά· γι' αυτό ακριβώς και έλεγε: «Κάνατε βαριά τα λόγια σας εναντίον μου».

Αλλά θα άρμοζε να πει κανείς εκείνο, ότι αφού μας αγίασε ανέβηκε πάλι στον ουρανό και δεν είναι μαζί μας, αν και έχει γραφτεί: «Ότι το πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη». Αλλά και ο ίδιος ο Χριστός είπε, όταν επρόκειτο να αναβεί προς τον Πατέρα: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες έως τη συντέλεια του αιώνος». Αν όμως είναι μαζί μας, τότε σίγουρα και τώρα οι ουρανοί είναι κενοί από την, όπως αυτοί ισχυρίζονται, υπόσταση του Υιού, και, εγκαταλείποντας τους κόλπους του Πατρός, προτιμά μάλλον να συγκατοικεί με τους ανθρώπους επί της γης. Διότι αυτές τις ανοησίες φλυαρούν εκείνοι, όπως προείπα. Έπειτα, ποιος θα ανεχθεί τη μωρία τους; Ή ποιος από τους πιο συνετούς δεν θα έχυνε άφθονα δάκρυα γι' αυτούς, οι οποίοι, αγνοώντας τις ιερές και θείες Γραφές, ξεστομίζουν αβασάνιστα ό,τι τους έρθει στο μυαλό, και εκπίπτουν από τα ορθά δόγματα της Εκκλησίας; Τι αποκρίθηκε ο Υιός στον Φίλιππο όταν εκείνος του μιλούσε για τον Πατέρα; «Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατήρ είναι εν εμοί;». Επομένως, είναι αδύνατον να υπάρξει ποτέ ο ένας χωρίς τον άλλον· αλλά όπου νοείται ότι βρίσκεται ο Πατήρ —και βρίσκεται πανταχού— εκεί εξάπαντος βρίσκεται και ο Υιός, και όπου βρίσκεται ο Υιός, εκεί βρίσκεται και ο Πατήρ. Διότι, αν ο Υιός είναι απαύγασμα του Πατρός, και Λόγος Του και σοφία και δύναμη, πώς ενδέχεται να νοηθεί ποτέ ο Πατήρ δίχως τον Λόγο, τη σοφία και τη δύναμή Του;

«διότι το πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη», «το πνεύμα της αληθείας», το πνεύμα του Θεού· διότι ονομάζεται πνεύμα του Κυρίου, [και] «το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα και λαμβάνει από τον Υιό», «και το οποίο χαρίζει ποικιλοτρόπως τα χαρίσματα όπως βούλεται», «το οποίο ερευνά και τα βάθη του Θεού», το οποίο συνυπάρχει με τον Πατέρα και τον Υιό, βαπτίζει, σφραγίζει και τελειοποιεί αυτόν που έχει σφραγιστεί. Και για να μην υποβληθώ σε κόπο εδώ, θα παραθέσω όσα έχω ήδη πει στον μεγάλο λόγο περί πίστεως, ο οποίος γράφτηκε για τα μέρη της Παμφυλίας, προς αντίκρουση μεν εκείνων που βλασφημούν το Άγιο Πνεύμα, προς διδασκαλία δε των αναγνωστών και προς ευφροσύνη εκείνων που αξιώνονται το Άγιο Πνεύμα. Και είναι τα εξής:

Και δείχνει ότι αυτός είναι ο δεσπότης και του θανάτου και της ζωής. Διότι δεν θέλει να χρονοτριβεί στα σκυθρωπά, αλλά, αφού είπε τόσα όσα αρκούν για να προκαλέσει φόβο, επαναφέρει πάλι τον λόγο στα ευάρεστα· και αυτό που έχει ειπωθεί αλλού, ότι δηλαδή αυτός είναι Κύριος και του θανάτου και της ζωής, αυτό ακριβώς δηλώνει εδώ, και λέει ότι εκείνοι που επέστρεψαν στο χώμα δημιουργούνται ξανά από το Πνεύμα, και το γένος των ανθρώπων ανακαινίζεται· διότι η ανάσταση είναι αποκατάσταση στην αρχική κατάσταση. Αποστολή δε του Πνεύματος ονομάζει τη συγκατάβασή του για να ενεργήσει, και όχι τη μετάβαση από τόπο σε τόπο· διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη, και από αυτό ανακαινίζεται το πρόσωπο της γης. Διότι αυτό αποτελεί το κάλλος της οικουμένης: τα ζώα που υπάρχουν σε αυτήν, τα φυτά, το γένος των ανθρώπων. Και για να συγκροτηθούν αυτά, υπάρχει ανάγκη από την πνοή και τη ζωή που δίνεται από αυτόν· την οποία είναι εύκολο για εκείνον και να τη δώσει και να την πάρει πίσω, και όλα τα κάνει με ταχύτητα και ευκολία. Και αυτό προπάντων δείχνει τη δύναμή του. Βλέπεις και στον παρόντα βίο να προμελετάται η ανάσταση στα σπέρματα, στα φυτά, και στο ίδιο το γένος των ανθρώπων. Διότι και τα ζώα και τα φυτά οφείλουν την ύπαρξή τους σε μια έσχατη απήχηση της ζωής, και όταν αυτή αφαιρείται, σύμφωνα με τον λόγο της Γραφής, εκλείπει κάθε ζωή, και όσα έχουν εκλείψει εξαιτίας της αδυναμίας τους να μετέχουν σε αυτήν, επιστρέφοντας πάλι προς το Ένα, γίνονται ξανά ζωντανά.

Πώς όμως θα διασωθεί το ότι ο Θεός διαπερνά τα πάντα και γεμίζει τα πάντα, σύμφωνα με το χωρίο: «Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη;» λέει ο Κύριος, και: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη», εάν το ένα περιγράφει και το άλλο περιγράφεται; Διότι ή θα χωρέσει μέσα στο κενό του σύμπαντος, και έτσι όλα θα εξαφανιστούν για εμάς, προκειμένου να υβριστεί ο Θεός, και με το να γίνει σώμα, και με το να μην έχει πλέον αυτά που δημιούργησε· ή θα είναι σώμα μέσα σε σώματα, πράγμα αδύνατο· ή θα συμπλακεί και θα αντιπαρατεθεί, όπως ακριβώς αναμειγνύονται τα υγρά, και το ένα θα το τέμνει, ενώ από το άλλο θα τέμνεται, πράγμα που είναι πιο παράλογο και γραώδες και από τα άτομα των Επικουρείων. Και έτσι θα καταρρεύσει για εμάς το επιχείρημα περί σώματος, και δεν θα έχει ούτε σώμα, ούτε κάποια συνοχή. Εάν πάλι πούμε ότι είναι άυλος, αν μεν είναι το πέμπτο στοιχείο, όπως φάνηκε σωστό σε κάποιους, και κινείται με κυκλική φορά, ας υποτεθεί ότι είναι κάποιο άυλο και πέμπτο σώμα, ή αν θέλουν, και ασώματο, σύμφωνα με την αυθαίρετη ροπή και επινόηση του συλλογισμού τους· διότι δεν θα διαφωνήσω τώρα γι' αυτό. Αλλά σε ποια κατηγορία από τα κινούμενα και τα φερόμενα θα ανήκει, για να μην αναφέρω την ύβρι, εάν ο Δημιουργός πρόκειται να κινείται το ίδιο με τα δημιουργήματά του, και Αυτός που τα συγκρατεί πρόκειται να φέρεται μαζί με τα φερόμενα, εάν βέβαια παραδεχθούν και αυτό; Και τι είναι πάλι αυτό που τον κινεί; Και τι είναι αυτό που κινεί το σύμπαν; Και εκείνο, τι το κινεί; Και το άλλο πάλι, τι; Και αυτό προχωρά επ' άπειρον. Και πώς δεν θα βρίσκεται οπωσδήποτε σε κάποιον τόπο, εφόσον κινείται;

ΚΒʹ. Περί του Αγίου Πνεύματος. Ο Ησαΐας: «Και τώρα ο Κύριος απέστειλε εμένα, και το Πνεύμα του.» Από την Έξοδο: «Και είπε στον Μωυσή: Ανέβασέ μου εβδομήντα πρεσβυτέρους, και θα λάβω από το Πνεύμα που είναι επάνω σου, και θα το εκχέω σε αυτούς, και θα σε συνδράμω.» Ο Δαβίδ: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και Πνεύμα ευθές εγκαίνισε στα έγκατά μου, και το Πνεύμα σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα, και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με.» Και πάλι: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου;» Ο Ιώβ: «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με δημιούργησε.» Και πάλι: «Υπάρχει πνεύμα στους θνητούς, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει.» Και πάλι: «Ζει ο Κύριος, ο οποίος έτσι με έκρινε, και ο Παντοκράτορας, ο οποίος πίκρανε την ψυχή μου. Θείο δε Πνεύμα είναι αυτό που παραμένει στα ρουθούνια μου.» Ο Ζαχαρίας: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, και το Πνεύμα μου στέκεται στο μέσο σας.» Ο Σολομών: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη.» Ο Ησαΐας: «Παρόξυναν το Άγιο Πνεύμα, και στράφηκε εναντίον τους με έχθρα. — Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου.» Ο Ιωήλ: «Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες, θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα», δηλαδή σε αυτήν που πιστεύει, «και στους γιους σας, και στις θυγατέρες σας», και τα εξής. Ο Ησαΐας: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για τον λόγο αυτό με έχρισε», και, «Θα αναπαυθούν επάνω του επτά πνεύματα.» Και, «Κατέβηκε το Πνεύμα του Κυρίου και τους οδήγησε.»

Τίτλος Βʹ. — Περί του ότι είναι αδύνατον να ξεφύγει κανείς από τον Θεό· και ότι επιβλέπει τα πάντα, και τίποτα δεν του μένει κρυφό. «Δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να διασώσει από τα χέρια μου.» «Είναι θεατής των έργων των χεριών των ανθρώπων· και τίποτα από όσα πράττουν δεν του διαφεύγει.» «Ο Κύριος επιβλέπει τα πάντα, κατανοώντας ανεξιχνίαστα, ένδοξα και εξαίσια, των οποίων δεν υπάρχει αριθμός.» «Ποιος είναι αυτός που μου κρύβει τις βουλές του, και συγκρατώντας λόγια στην καρδιά του, νομίζει ότι μπορεί να κρυφτεί από εμένα;» «Ο Θεός είναι αυτός που ερευνά καρδιές και νεφρούς.» «Υψηλός είναι ο Κύριος, και επιβλέπει τα ταπεινά, και τα υψηλά τα γνωρίζει από μακριά.» «Πού να πορευθώ μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» «Ο άδης και η απώλεια είναι φανερά ενώπιον του Κυρίου· πώς όχι πολύ περισσότερο και οι καρδιές των ανθρώπων;» «Σε κάθε τόπο τα μάτια του Κυρίου παρατηρούν κακούς και αγαθούς.» «Θεός που βρίσκεται κοντά είμαι εγώ, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά. Εάν κάτι κρυφτεί σε κρυφά μέρη, εγώ δεν θα το δω; Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη, λέει ο Κύριος;» «Ο Κύριος αποκαλύπτει τα βαθιά και τα απόκρυφα, γνωρίζοντας αυτά που βρίσκονται στο σκοτάδι, και το φως είναι μαζί του.» «Αυτό που συγκρατεί τα πάντα, έχει γνώση κάθε φωνής· γι' αυτό, κανένας που ξεστομίζει άδικα λόγια δεν πρόκειται να περάσει απαρατήρητος, ούτε πρόκειται να τον προσπεράσει η δίκη που ελέγχει.» «Είναι μάρτυρας των νεφρών του, και αληθινός επόπτης της καρδιάς του, και ακροατής της γλώσσας.» «Είναι αδύνατον να ξεφύγει κανείς από το χέρι σου.» «

Ο δε προφήτης αναφέρει περί του Πνεύματος: «Το Πνεύμα Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη;» και η Εκκλησία των πιστών αυτό ψάλλει κάθε ώρα: «το Πνεύμα της αληθείας, ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών;». Εάν όμως ανεχθούμε να φανταζόμαστε τοπική τάξη ή στάση ως προς τα θεία πρόσωπα, κατ' ανάγκην θα πρέπει να τα θεωρούμε περιγραπτά σε ορισμένους τόπους· δηλαδή, ότι ο μεν Πατέρας είναι υπερουράνιος, όπως άλλωστε προείπα, ο δε Υιός αμέσως μετά από Εκείνον ουράνιος, και το Πνεύμα πιο κοντά στη γη από τους δύο, πράγματα τα οποία είναι ξένα προς την αληθινή θεολογία. Αλλά εμείς τηρούμε εκεί ως τάξη, συν Θεώ ας ειπωθεί, την ακολουθία των θείων ονομάτων που έχει δοθεί σε εμάς από τους αγίους, ή συνθήκη, ή σύνταξη, ή όπως αλλιώς αρέσκεται κανείς να την ονομάζει. Και θεωρούμε πως αποτελεί αταξία, εάν κάποιος τολμήσει να πει ότι η φυσική αγαθότητα του Θεού εκτείνεται από το Πνεύμα διά του Υιού προς τον Πατέρα, και αντίστροφα· και ότι η οδός της θεογνωσίας, και η δική μας προσαγωγή και οικείωση προς τον Θεό, προχωρεί από τον Πατέρα διά του Υιού στο Πνεύμα· ή εάν κάποιος απαριθμεί τόσο άτακτα τα θεία πρόσωπα λέγοντας: Πνεύμα, Πατέρας, Υιός· ή Πατέρας, Πνεύμα, Υιός. Διότι αυτός άλλοτε μεν δίδει την εντύπωση ότι το Πνεύμα νοείται ως αίτιο του Πατέρα και του Υιού, άλλοτε δε ο Υιός ως Υιός του Πνεύματος.

Δες ότι το Πνεύμα είναι Θεός, και ότι είναι δημιουργός, και ότι είναι πνοή του Παντοκράτορος, και ότι είναι δάσκαλος. Και αν δεν ήταν Θεός, δεν θα ήταν δημιουργός, και αν δεν ήταν ομοούσιο με τον Θεό, δεν θα ήταν πνοή του Θεού· δεν πρέπει όμως να αντιλαμβανόμαστε με τρόπο υλικό την πνοή όσον αφορά εκείνη την άρρητη και ασώματη φύση. Την ονόμασε δε πνοή ακολουθώντας τη δική μας συνήθεια και γνώση, διότι κάθε πνοή πνέει από την ουσία εκείνου που αναπνέει και όχι από αλλού. Αν όμως επιχειρείς να τα αντικρούσεις αυτά, ω θεομάχε, άκουσε τον Σολομώντα: «το άγιο πνεύμα της παιδείας», λέει, «θα αποφύγει τον δόλο», δηλαδή σε έναν βλάσφημο, δόλιο και άπιστο άνθρωπο δεν θα μεταδώσει ποτέ τη χάρη, την παιδεία και τη σοφία του, αλλά μάλλον θα αποτραβηχτεί από τους λογισμούς των ασύνετων ανθρώπων και θα απομακρυνθεί, επειδή προφανώς τους αποστρέφεται και τους βδελύσσεται. «Διότι το πνεύμα της σοφίας είναι φιλάνθρωπο και δεν θα αθωώσει τον βλάσφημο για τα λόγια των χειλιών του»· διότι, λέει, έστω κι αν είναι φιλάνθρωπο, και μάλιστα πολύ φιλάνθρωπο, ωστόσο τον βλάσφημο δεν θα τον αθωώσει. Αυτό μας έλεγε και ο Κύριος όταν φανερώθηκε σε εμάς, ότι σε αυτόν που βλασφημεί ενάντια στο Άγιο Πνεύμα, «δεν θα του συγχωρεθεί, ούτε στον τωρινό αιώνα ούτε στον μελλοντικό», διότι «ο Θεός είναι μάρτυρας των απόκρυφων διαλογισμών του και αληθινός επόπτης της καρδιάς του και ακροατής της γλώσσας του, επειδή το πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη και αυτό που συγκρατεί τα πάντα έχει γνώση κάθε φωνής».

Πρόσεξε από εδώ το απερίγραπτο του Πνεύματος: «το πνεύμα του Κυρίου», λέει, «έχει γεμίσει την οικουμένη» και συνέχει τα πάντα, δηλαδή συγκρατεί τα πάντα για τη διατήρηση και τη στερέωσή τους, και «έχει γνώση της φωνής», δηλαδή κάθε είδους φωνής, έναρθρης και άναρθρης, λογικής και άλογης, καθώς ως δημιουργός και συνάμα συνεκτικός δεσμός των κτισμάτων του «έχει γνώση» και κάθε είδους «φωνής». Θέλοντας δε ο σοφός να διδάξει ότι δεν τα λέει αυτά από τον εαυτό του, αλλά ότι η πάνσοφη (παντεχνήμων) σοφία του Θεού τον διδάσκει αυτά, λέει: «διότι η δημιουργός των πάντων, η σοφία, με δίδαξε», δηλαδή ώστε να λέω έπειτα αυτά τα μεγάλα και θαυμαστά: «επειδή υπάρχει μέσα σε αυτήν πνεύμα νοερό, άγιο, μονογενές, πολυμερές, λεπτό, ευκίνητο, τρανό, αμόλυντο, σαφές, αβλαβές, φιλάγαθο, οξύ, ανεμπόδιστο, ευεργετικό, φιλάνθρωπο, βέβαιο, ασφαλές, αμέριστο, παντοδύναμο, παντεπίσκοπο, που διεισδύει μέσα από όλους τους νοερούς, καθαρούς και λεπτότατους ανθρώπους».

Και ποιος, λοιπόν, από όσους σκέφτονται ορθά και μετέχουν έστω και λίγο του Πνεύματος, θα αμφέβαλλε ότι το Πνεύμα είναι Θεός, ίσο και ομοφυές με τον Πατέρα και τον Υιό, ακούγοντας γι' αυτό ότι είναι θείο, ότι είναι δημιουργικό, ότι είναι πνοή Θεού και ότι είναι διδακτικό; «Πνεύμα», λέει, «θείο είναι αυτό που με δημιούργησε, και πνοή του Παντοκράτορα αυτή που με διδάσκει». Και ότι είναι «πνεύμα αληθείας», ότι είναι Παράκλητος· και ότι «εκπορεύεται από τον Πατέρα», ότι ως «άγιο Πνεύμα παιδείας θα αποφύγει τον δόλο» και, ως υπέρσοφο, «απομακρύνεται από ασύνετους λογισμούς»· και ότι είναι «φιλάνθρωπο» και ελέγχει τον «βλάσφημο από τα χείλη του» και είναι «μάρτυρας των νεφρών και των χειλέων και αληθινός επίσκοπος»· και ότι «πνεύμα άγιο έχει γεμίσει την οικουμένη»· και ότι «συγκρατεί τα πάντα και έχει γνώση κάθε φωνής»· και ότι είναι «πνεύμα νοερό, άγιο, απαύγασμα του αιώνιου φωτός και εικόνα της αγαθότητας» του Θεού, «μονογενές, πολυμερές, λεπτό, ευκίνητο» και τα εξής· και ότι ήλθε «από τα ύψιστα και» διόρθωσε «τους δρόμους των ανθρώπων επί της γης»· και ότι το πνεύμα «του στόματός του είναι όλη η δύναμή του»· και ότι το πνεύμα είναι ηγεμονικό, αγαθό, καθαρτικό και «πνεύμα σοφίας και συνέσεως και βουλής και ισχύος» και τα εξής· και ότι εκχέεται σε όσους είναι άξιοί του.

Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός που βρίσκεται μακριά· και: Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη· και: Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Και αυτός μεν είναι παρών στα πάντα, αλλά δεν είναι τα πάντα παρόντα σε αυτόν, λένε οι θεολόγοι. Από όλα αυτά φανερώνεται το ότι παρευρίσκεται στα πάντα με τρόπο θεϊκό· διότι βέβαια δεν ήταν σωματικά παρών παντού όταν εκείνοι ήταν συγκεντρωμένοι, ούτε όταν οι μαθητές έλεγαν: Στο όνομά σου τα δαιμόνια υποτάσσονται σε εμάς. Διότι το σώμα βρισκόταν αλλού, σε κάποιον συγκεκριμένο τόπο. Είναι σαφές, λοιπόν, ότι δεν περιοριζόταν μέσα στο σώμα, αλλά η παντοδύναμη και ακατάληπτη δύναμη του ονόματός του ενεργούσε παντού τα θαύματα.

Τα ίδια θα μπορούσε να πει κανείς και για το Πανάγιο Πνεύμα. Καίτοι η Αγία Γραφή θεολογεί για το Πανάγιο Πνεύμα ακόμη πιο ξεκάθαρα από ό,τι για τον Υιό. Διότι λέει σχετικά μεν με τον Υιό: «Η δεξιά του Κυρίου έκανε δύναμη», και: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, τα οποία ως προς το νόημα συμπίπτουν και συμφωνούν με την έννοια του Υιού, αλλά δεν αποφεύγουν την παραλλαγή ως προς τη λέξη. Δες, όμως, το σαφές και απαράλλακτο της λέξης όταν αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα: «Με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους», και: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη», και: «Το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει σε γη ευθεία», και: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου», και: «Θείο Πνεύμα είναι αυτό που με έπλασε», και: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν», και μύρια άλλα.