Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΟΛΟΜΩΝΤΟΣ 2:23

Γιατί, τι ορισμό δίνετε για την αμαρτία όταν λέτε αυτά τα πράγματα, υποστηρίζοντας ότι η αμαρτία είναι κάτι το φυσικό, σύμφωνα με τον ασεβέστατο Μανιχαίο; Με το να έχετε τέτοια φρονήματα, γίνεστε κατήγοροι του δημιουργού της φύσεως. Όταν εξαρχής ο Θεός έπλασε τον Αδάμ, μήπως του έδωσε την αμαρτία ως κάτι σύμφυτο; Ποια ανάγκη θα υπήρχε λοιπόν πλέον για την εντολή; Και πώς τον καταδίκασε αφού αμάρτησε; Πώς επίσης πριν από την παρακοή ο Αδάμ δεν γνώριζε το καλό και το κακό; Αυτόν που έπλασε ο Θεός με προορισμό την αφθαρσία και ως εικόνα της δικής Του αϊδιότητας, τον εποίησε με φύση αναμάρτητη και με θέληση αυτεξούσια. Από φθόνο όμως του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο, αφού εκείνος επινόησε την παράβαση. Και έτσι, εξαιτίας της παρακοής στην εντολή του Θεού, ο άνθρωπος έγινε δεκτικός στην επισπορά του εχθρού. Και έκτοτε η αμαρτία ενεργούσε μέσα στη φύση του ανθρώπου ωθώντας τον προς κάθε επιθυμία· όχι βέβαια επειδή ο διάβολος δημιούργησε κάποια νέα φύση μέσα του, μη γένοιτο! Διότι ο διάβολος δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι δημιουργός φύσεως, όπως πρεσβεύει η ασέβεια των Μανιχαίων· απεναντίας, προκάλεσε την εκτροπή της φύσεως μέσα από την παράβαση, και έτσι βασίλευσε ο θάνατος σε όλους τους ανθρώπους. Γι' αυτό λοιπόν, λέει, ήλθε ο Υιός του Θεού, για να καταλύσει τα έργα του διαβόλου.

Διότι, χάρη στον Λόγο που συνυπήρχε με αυτούς, η φυσική φθορά δεν τους άγγιζε, όπως λέει και η Σοφία: «Ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο για την αφθαρσία, και ως εικόνα της δικής Του αιωνιότητας· από φθόνο όμως του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Όταν λοιπόν συνέβη αυτό, οι μεν άνθρωποι πέθαιναν, η δε φθορά πλέον κυριαρχούσε εναντίον τους, αποκτώντας πάνω σε ολόκληρο το γένος ισχύ μεγαλύτερη από τη φυσική της, στον βαθμό που είχε προλάβει να επισύρει εναντίον τους και την απειλή του Θεού εξαιτίας της παράβασης της εντολής.

Άλλη ευχή ασπασμού. Θεέ μεγάλε και αιώνιε, που έπλασες τον άνθρωπο στην αφθαρσία, και τον θάνατο που εισήλθε στον κόσμο από τον φθόνο του διαβόλου τον κατέλυσες δια της ζωοποιού παρουσίας του μονογενούς σου Υιού, και γέμισες τη γη με την ουράνια ειρήνη, για την οποία σε δόξασαν οι στρατιές των αγγέλων λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία»· γέμισε τις καρδιές μας με την ευδοκία της ειρήνης σου. Χάρισέ μας την κάθαρση από κάθε μόλυσμα, από κάθε δόλο και κάθε κακία, και από τη θανατηφόρα μνησικακία, και αξίωσέ μας να ασπαστούμε ο ένας τον άλλον με άγιο φίλημα, ώστε να μετάσχουμε ακατάκριτα στην αθάνατη και επουράνια δωρεά σου, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, δια του οποίου και με τον οποίο ανήκει σε σένα η δόξα και η τιμή, κ.τ.λ.

Διότι δεν πρέπει να τιμωρηθούν τώρα, με το να αποχωρήσει από αυτούς η θεία χάρη σαν τον ήλιο. Αλλά όπως ακριβώς το φως της ημέρας δεν εκλείπει εάν δεν συμπληρωθεί το δωδεκάωρο, έτσι ούτε και ο δικός μου φωτισμός αποσύρεται πριν την ώρα του, αλλά μέχρι να σταυρωθώ παραμένω μαζί με τους Ιουδαίους, ενσταλάζοντάς τους τη σύνεση ως φως της θεογνωσίας. Επειδή λοιπόν οι Ιουδαίοι, όντας στο σκοτάδι της απιστίας, σκοντάφτουν πάνω μου σαν σε λίθο, πρέπει να πάω προς αυτούς και να τους φωτίσω, ώστε να παύσουν τη θεομάχο μανία τους. <Αυτά είπε, και μετά από αυτό τους λέει: Ο Λάζαρος ο φίλος μας έχει κοιμηθεί· αλλά πηγαίνω για να τον ξυπνήσω.> Μια αξιόλογη αφορμή με ελκύει στα Ιεροσόλυμα· διότι το «Ο φίλος μας έχει κοιμηθεί», αυτό σημαίνει· και εάν τον παραβλέψουμε, θα θεωρηθούμε άσπλαχνοι. Γι' αυτό πρέπει να σπλαχνιστούμε γι' αυτό το γεγονός και να σπεύσουμε για τη σωτηρία του φίλου, παραβλέποντας τις επιβουλές των Ιουδαίων. Δείχνοντας δε τη θεοπρεπή του δύναμη, ονομάζει ύπνο την έξοδο της ανθρώπινης ψυχής από το σώμα, και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα· διότι δεν καταδέχθηκε να τον ονομάσει θάνατο αυτός που έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία, σύμφωνα με τις γραφές, και ανέδειξε σωτήριες τις δημιουργίες του κόσμου. Εξάλλου ο λόγος του είναι και αληθινός· διότι πραγματικά για τον Θεό ο πρόσκαιρος θάνατος του σώματός μας είναι ύπνος και τίποτα άλλο, ο οποίος καταργείται με ένα απλό και μόνο νεύμα της κατά φύσιν ζωής, δηλαδή του Χριστού.

Έπειτα ας αναζητήσουμε, όσο είναι δυνατόν, ποιο είναι το νόημα του δικού μας μυστηρίου. Έκτισε λοιπόν ο Θεός των όλων τα πάντα για την αφθαρσία, και οι δημιουργίες του κόσμου είναι σωτήριες. Με τον φθόνο όμως του διαβόλου ο θάνατος εισήλθε στον κόσμο, διότι παρέσυρε τον πρώτο άνθρωπο σε παράβαση και παρακοή, και για αυτή την αιτία βρέθηκε κάτω από τη θεϊκή κατάρα. Διότι ειπώθηκε προς αυτόν: «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις». Αλλά η πραότητα του Δημιουργού υπερπήδησε τη βλάβη από την κακοτροπία εκείνου και βοήθησε τους ανθρώπους πάνω στη γη. Διότι από τη φύση του ο Θεός και Πατέρας είναι ζωή. Και όντας ο μόνος που έχει αυτή την ιδιότητα, εξέλαμψε τον Χριστό, ο οποίος είναι και ο ίδιος ζωή, διότι δεν ήταν δυνατόν να είναι διαφορετικός ο Λόγος που ουσιωδώς προήλθε από τη ζωή. Τα πάντα λοιπόν ο Θεός και Πατέρας τα ζωογονεί δια του Υιού, εν Αγίω Πνεύματι. Πώς λοιπόν έπρεπε ο επίγειος άνθρωπος, που ήταν κρατούμενος από τον θάνατο, να ανυψωθεί προς την αφθαρσία; Έπρεπε η θνήσκουσα σάρκα να γίνει μέτοχος της ζωοποιού δυνάμεως που προέρχεται από τον Θεό. Και ζωοποιός δύναμη του Θεού και Πατρός είναι ο μονογενής Λόγος. Αυτόν έστειλε σε εμάς ως σωτήρα και λυτρωτή, και έγινε σάρκα, χωρίς να υποστεί τροπή ή αλλοίωση σε αυτό που δεν ήταν, ούτε φυσικά αποβάλλοντας την ιδιότητα του Λόγου, αλλά μάλλον γεννήθηκε κατά σάρκα από γυναίκα και οικειοποιήθηκε το σώμα από αυτήν, για να εμφυτεύσει τον εαυτό του σε εμάς με αδιάσπαστη ένωση, και να μας αναδείξει ανώτερους από τον θάνατο και τη φθορά.

Διότι τότε, καθώς βρίσκεται σαν σε θαλασσοταραχή κοσμικών ηδονών, διατρέχει δεινό κίνδυνο· επειδή, όταν η αρετή μέσα μας ατονεί, επικρατεί οπωσδήποτε η ηδονή, συγκλονίζοντάς μας προς τη φαυλότητα. Το ότι βέβαια τα οστά μπορούν να νοηθούν μεταφορικά ως οι νοερές δυνάμεις της ψυχής, σύμφωνα με τις οποίες έχει τη σύσταση και τη διαμονή της στο αγαθό, το ερμηνεύει ο ίδιος ο Δαβίδ λύνοντας το αίνιγμα του λόγου, με όσα πρόσθεσε στα προηγούμενα: ότι «Η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα». <«Ότι ταράχθηκαν τα οστά μου.»> (A φ. 35 β.) Νομίζω δε ότι υποδηλώνεται και κάτι άλλο με το να λέει ο Ψαλμωδός ότι τα οστά του υπέστησαν ταραχή. Διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία· επειδή όμως ο προπάτορας Αδάμ καταπάτησε τη δοσμένη εντολή και ολίσθησε στην παράβαση, έγινε αμέσως καταραμένος. Διότι του ειπώθηκε: «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Νομίζω, λοιπόν, ότι με αυτόν τον τρόπο έχουν ταραχθεί τα οστά όλων, εφόσον η σάρκα έχει καταδικαστεί σε διάλυση μέσω του θανάτου· διότι εισέβαλαν και στην ίδια την ψυχή θόρυβοι και τρόμοι, καθώς και η τυραννία των παθών. Διότι, από τη στιγμή που το σώμα έγινε φθαρτό, βλάστησαν μέσα του τα πάθη της φθοράς, και εισχώρησε ο νόμος της αμαρτίας, αυτός που βρίσκεται στα μέλη της σάρκας, ο οποίος αντιστρατεύεται και αιχμαλωτίζει τον νου σε κάθε λογής ατοπήματα.

Διότι, σαν να έχουν ήδη φωτιστεί και ανανήψει, και αφού έχουν καταδικάσει την απάτη των δαιμόνων, και έχοντας αποκτήσει επίγνωση της επιβουλής τους, ώστε να θεωρούν πλέον ως εχθρούς αυτούς που παλαιότερα προσκυνούσαν, παρακαλούν να τύχουν της άνωθεν βοήθειας, και λένε ότι έχουν ταπεινωθεί, όχι από τη δική τους φύση (διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία και για καλά έργα), αλλά εξαιτίας της επιβουλής των εχθρών. Διότι με τον φθόνο του διαβόλου, ο θάνατος εισήλθε στον κόσμο. Αλλά, Δέσποτα, λέει, ελέησέ με· διότι εσύ είσαι αυτός που μπορεί να υψώσει από τις πύλες του θανάτου εκείνους που έχουν αιχμαλωτιστεί σε αυτές. Και πύλες του θανάτου είναι οι πονηρές δυνάμεις, οι οποίες καταβιβάζουν στον πυθμένα του θανάτου όσους έχουν υποταχθεί σε αυτές, καθώς και οι πολυειδείς αμαρτίες, από τις οποίες ο Θεός ελευθερώνει όσους έχουν παγιδευτεί. Ως θυγατέρα δε της Σιών ονομάζουν την επί γης Εκκλησία, σε σχέση με την επουράνια, δηλαδή την Εκκλησία των πρωτοτόκων· διότι έχει δημιουργηθεί σύμφωνα με εκείνη. «Διότι πρόσεξε», λέει η Γραφή, «να τα φτιάξεις όλα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος»· διότι η σκηνή ήταν τύπος της Εκκλησίας. Ευρισκόμενος λοιπόν μέσα σε αυτή τη Σιών, λέει, θα σε υμνήσω, θα αναγγείλω τους αίνους και μάλιστα όλους ανεξαιρέτως, ώστε να μην παραλειφθεί κανένας τρόπος δοξολογίας. Φαίνεται δε ότι με αυτό δηλώνουν πως η δοξολογία δεν αρμόζει σε όσους βρίσκονται έξω από τις Εκκλησίες, αλλά σε εκείνους που εισέρχονται σε αυτές μέσω της πίστεως· «Διότι δεν είναι ωραίος ο αίνος στο στόμα του αμαρτωλού».

Και λοιπόν, αν οι δημιουργοί των χειροποίητων έργων ενεργούν κατ' αυτόν τον τρόπο, ο Θεός, ο άριστος τεχνίτης, ο οποίος δύναται τα πάντα και δημιουργεί εξ ουκ όντων, δεν κατασκεύασε πολύ περισσότερο με κάθε αναγκαιότητα το δικό του λογικό άγαλμα, τον άνθρωπο, ώστε να είναι απολύτως ανώλεθρος και αθάνατος; Ή μήπως επέτρεψε να διαλύεται τόσο ατιμωτικά και να παραδίδεται στον όλεθρο και στη φθορά αυτός, τον οποίο κατ' εξοχήν καταδέχτηκε να πλάσει με τα ίδια του τα χέρια, μορφοποιώντας τον κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του, το κόσμημα του κόσμου, για τον οποίο δημιουργήθηκε και ο κόσμος; Δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί κάτι τέτοιο. Διότι θα κατέληγε σε αφροσύνη όποιος, επαιρόμενος, σκεφτόταν κάτι τέτοιο. 28. Αλλά ίσως, Αγλαοφών, αν δεν προσέξετε όσα ειπώθηκαν τώρα, θα πείτε: «Και πώς, εάν το έμβιο ον ήταν σύμφωνα με εσάς αθάνατο εκ γενέσεως, έγινε θνητό, από τη στιγμή που το αθάνατο πρέπει να παραμένει αμετάβλητα αυτό που είναι, χωρίς να μεταπίπτει ή να εκτρέπεται στην πιο αισχρή και θνητή φύση; Διότι αυτό είναι αδύνατον, επειδή αλλιώς δεν είναι αθάνατο». Επειδή, θα σας απαντήσω, ενώ δημιουργήθηκε με αυτεξούσιο για την επιλογή του καλού και είχε λάβει αυτόν τον νόμο, ο μισόκαλος (διάβολος) εμφανίστηκε και το βάσκανε από φθόνο. «Διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία και τον έκανε εικόνα της δικής του αϊδιότητας». Και πράγματι «ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζώντων»· «με τον φθόνο δε του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο», όπως ακριβώς μαρτυρεί και η Σοφία μέσω του Σολομώντα. Από πού προήλθε λοιπόν ο θάνατος;

Επομένως, θέλοντας εξ αρχής ο άνθρωπος να είναι άνθρωπος, τον έπλασε. Και εφόσον το θέλει (και θέλει το αγαθό, και ο άνθρωπος είναι αγαθό, και ως άνθρωπος ορίζεται το σύνθετο από ψυχή και σώμα), άρα ο άνθρωπος δεν θα υπάρξει χωρίς σώμα, αλλά μαζί με το σώμα, για να μη γίνει ο άνθρωπος κάτι άλλο παρά άνθρωπος. Διότι κατά τον Θεό πρέπει να διασώζονται όλα τα αθάνατα γένη. Και ο άνθρωπος είναι αθάνατος. «Διότι», όπως λέει η Σοφία, «ο Θεός έκτισε τον άνθρωπο για την αφθαρσία και τον έκανε εικόνα της δικής Του αϊδιότητας». Άρα, το σώμα δεν χάνεται· διότι ο άνθρωπος αποτελείται από ψυχή και σώμα. 43. Γι' αυτό, πρόσεξε ότι, επειδή και ο Κύριος ήθελε να διδάξει ακριβώς αυτά, ενώ οι Σαδδουκαίοι δεν πίστευαν στην ανάσταση της σαρκός —διότι αυτό ήταν δόγμα των Σαδδουκαίων· εξού και αφού κατασκεύασαν την παραβολή για τη γυναίκα και τους επτά αδελφούς, προκειμένου να αποκηρύξουν τη διδασκαλία περί της αναστάσεως της σαρκός, Τον πλησίασαν· μάλιστα ο ίδιος ο ευαγγελιστής το επεσήμανε, λέγοντας, «προσήλθαν σε αυτόν και οι Σαδδουκαίοι, που λένε ότι δεν υπάρχει ανάσταση»— ο Χριστός λοιπόν, αν δεν υπήρχε ανάσταση της σαρκός, αλλά σωζόταν μόνο η ψυχή, θα συμφωνούσε μαζί τους, θεωρώντας ότι σκέφτονται σωστά και ορθά.

Φυγή από τον θάνατο είναι το δέντρο του σταυρού· διότι από εκεί ανέβλυσε η αθάνατη ζωή. Από τον σταυρό στον παράδεισο μετέβη ο ληστής, ανταλλάσσοντας τον θάνατο με τη ζωή. Καρπός του φθόνου υπήρξε η βρώση από το φυτό στον παράδεισο· και αναίρεση του φθόνου είναι η μετάληψη από τον καρπό του σταυρού. Αν ο Αδάμ είχε νηστεύσει, δεν θα είχε καταδικαστεί σε θάνατο, δεν θα είχε εξοριστεί από την άμοχθη τρυφή, δεν θα είχε υποβληθεί στη φθορά. Διότι λέει η θεία Γραφή ότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο για την αφθαρσία· αλλά με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο. Ήλθε όμως ο Χριστός, η ειρήνη μας, και αφού κατέλυσε το μεσότοιχο του φραγμού, δηλαδή την έχθρα, μέσα στη σάρκα Του, κάρφωσε το χρεόγραφο της αμαρτίας στον σταυρό, ακυρώνοντας το εναντίον μας χειρόγραφο του θανάτου. Και βροντοφωνάζει ο Παύλος: Ο Χριστός μάς εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος κατάρα για χάρη μας. Ας ανταποδώσουμε λοιπόν κατά δύναμη στον Ευεργέτη, αγαπητοί· με λίγους οβολούς ας περιποιηθούμε Εκείνον που είναι πλούσιος σε έλεος. Ο Δεσπότης μας σταυρώθηκε για εμάς· εμείς ας θρέψουμε τον φτωχό που πλάστηκε κατ' εικόνα Του· Εκείνος γεύτηκε τον θάνατο, για να μας ελευθερώσει από τον θάνατο· εμείς, για χάρη Του, ας διασώσουμε με λίγους οβολούς τους συνανθρώπους μας από τον θανατηφόρο λιμό. Διότι Αυτός, Αυτός είναι που δέχεται μέσω των φτωχών ό,τι τους προσφέρεται.

Ενανθρώπησε δε ο Υιός του Θεού, ώστε να του χαρίσει και πάλι εκείνο για το οποίο δημιούργησε τον άνθρωπο· διότι τον δημιούργησε κατ' εικόνα δική Του, νοερό και αυτεξούσιο, και καθ' ομοίωσιν, δηλαδή τέλειο στις αρετές στο μέτρο που αυτό είναι εφικτό για την ανθρώπινη φύση· διότι αυτές αποτελούν τρόπον τινά τα χαρακτηριστικά της θείας φύσεως: το αμέριμνο, το απερίσπαστο και το ακέραιο, το αγαθό, το σοφό, το δίκαιο, το ελεύθερο από κάθε κακία. Καθιστώντας, λοιπόν, τον άνθρωπο σε κοινωνία με τον Εαυτό Του («διότι τον δημιούργησε για την αφθαρσία»), μέσω της κοινωνίας αυτής τον ανύψωσε προς το άφθαρτο. Επειδή όμως με την παράβαση της εντολής σκοτίσαμε και συγχύσαμε τα χαρακτηριστικά της θείας εικόνας, και, περιπίπτοντας στην κακία, απογυμνωθήκαμε από τη θεία κοινωνία («διότι ποια μετοχή μπορεί να έχει το φως με το σκότος;»)

«Θυμήσου ότι με έπλασες από πηλό, και στη γη με επιστρέφεις πάλι.» «Εντούτοις τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος· πράγματι ο άνθρωπος πορεύεται ως εικόνα, όμως μάταια ταράζεται.» «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν.» «Τα πάντα προήλθαν από το χώμα, και τα πάντα θα επιστρέψουν στη γη.» «Ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία, και τον έφτιαξε κατ' εικόνα της δικής Του αιωνιότητας.» «Εσύ που δημιούργησες τα πάντα με τον λόγο Σου και με τη σοφία Σου κατασκεύασες τον άνθρωπο, για να κυριαρχεί στα κτίσματα που δημιουργήθηκαν από Εσένα, και να κυβερνά τον κόσμο με οσιότητα και δικαιοσύνη, και να κρίνει με ευθύτητα.» «Είμαι και εγώ θνητός άνθρωπος, ίσος προς όλους και απόγονος του χωματένιου πρωτοπλάστου, και στην κοιλιά της μητέρας μου διαπλάστηκα ως σάρκα, συμπηγνυόμενος στο αίμα σε διάστημα δέκα μηνών, από σπέρμα ανδρός και από ηδονή που συνόδευσε τον ύπνο.»

Και αυτά μας διδάσκουν οι δικοί μας δάσκαλοι· διότι είπε κάπου ο θείος Απόστολος: «Γι' αυτό, όπως δι' ενός ανθρώπου η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο, και δια της αμαρτίας ο θάνατος, και έτσι σε όλους τους ανθρώπους διήλθε ο θάνατος». Αυτά περιέχουν και κάποιες σοφές ρήσεις των αρχαίων, σύμφωνα με τις οποίες έχει γραφτεί ότι: «Ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο, αλλά έκτισε τα πάντα για να υπάρχουν, και οι δημιουργίες του κόσμου είναι σωτήριες, και δεν υπάρχει σε αυτές φάρμακο ολέθρου»· και ότι: «Ο Θεός έκτισε τον άνθρωπο για την αφθαρσία, και με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Σε συμφωνία με αυτά διακηρύσσουν και οι φωνές των ιερομυστών Πατέρων. Εκείνο, λοιπόν, που είχε ανάγκη από την ανώτερη βοήθεια, αυτό και την τυγχάνει· διότι δεν έπρεπε το σώμα να γίνει ασώματο, για να είναι και απερίγραπτο, εφόσον ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε χωρίς σώμα, ούτε προστέθηκε το σώμα σε αυτόν αργότερα εξαιτίας της αμαρτίας· διότι αλλιώς δεν θα υπήρχε ούτε άνθρωπος, ούτε παράβαση. Σε τι, άλλωστε, θα είχαν διαπραχθεί εν γένει τα έργα της αμαρτίας; Αντίθετα, εκείνα που είχαν ανάγκη σωτηρίας ήταν όσα αφορούσαν το σώμα, τα οποία είχαν ήδη εισχωρήσει εξαιτίας της αμαρτίας που του προστέθηκε.