Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΟΛΟΜΩΝΤΟΣ 3:1

Και έδωσε η θάλασσα τους νεκρούς που υπήρχαν σε αυτήν, και ο θάνατος και ο άδης έδωσαν τους νεκρούς που υπήρχαν σε αυτούς, και κρίθηκε ο καθένας σύμφωνα με τα έργα του. Το κάθε σώμα, λέει, στα στοιχεία όπου αποσυντίθεται, από αυτά και ανασυνιστάται και αποδίδεται, είτε παραδοθεί στη γη είτε στη θάλασσα. Ο θάνατος και ο άδης δεν είναι έμψυχα όντα, όπως γράφεται από ορισμένους, αλλά ο μεν θάνατος είναι ο χωρισμός της ψυχής από το σώμα, ο δε άδης είναι τόπος «αειδής» (αόρατος) για εμάς, δηλαδή αφανής, ο οποίος δέχεται τις ψυχές που αναχωρούν από αυτόν τον κόσμο. Νεκρές, πάλι, ψυχές είναι εκείνες που φέρουν μαζί τους νεκροποιές πράξεις. «Διότι οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού», όπως έλεγε κάποιος σοφός, «και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο».

Είναι αδύνατον να μην πορευθούμε εκείνη την οδό. Κανείς από τα εδώ δεν θα μας συνοδεύσει για να μας βοηθήσει: ούτε γονείς, ούτε αδελφοί, ούτε φίλοι, ούτε συγγένεια, ούτε πλούτος, ούτε τίποτα παρόμοιο. Ας μην αμελήσουμε λοιπόν τις αγαθές πράξεις, τις οποίες θα βρούμε μπροστά μας στον καιρό της ανάγκης. Ας νήψουμε στον παρόντα αιώνα, ώστε μετά τον χωρισμό να μην μπορέσουν να μας κρατήσουν οι άρχοντες του σκότους. Αυτοί δεν φοβούνται βασιλιά, δεν σέβονται τύραννο, ούτε μικρό ούτε μεγάλο, παρά μόνον αυτόν που έζησε με ευσέβεια, αυτόν που βρέθηκε να κάνει αγαθά έργα. Από το πρόσωπο αυτού θα φοβηθούν και θα υποχωρήσουν έντρομοι, παρέχοντας δίοδο με πολλή σπουδή, όπως είναι γραμμένο: οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Κυρίου, και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο· διότι θα προπορεύεται μπροστά τους η δικαιοσύνη τους. Μακάριος είναι εκείνος που θα βρεθεί ελεύθερος την ώρα του χωρισμού.

Σε λίγο πρόκειται να διασχίσουμε φοβερούς και φρικτούς τόπους, αδελφοί· δεν είναι δυνατόν να μην περάσουμε από εκείνον τον δρόμο. Κανένας από όσους βρίσκονται εδώ δεν θα μας συνοδεύσει για να μας βοηθήσει· ούτε γονείς, ούτε αδελφοί, ούτε φίλοι, ούτε συγγενείς, ούτε πλούτος, ούτε τίποτα παρόμοιο. Ας μην αμελήσουμε λοιπόν τις αγαθές πράξεις, τις οποίες θα βρούμε σε καιρό ανάγκης. Ας αγρυπνούμε στον παρόντα αιώνα, ώστε μετά τον χωρισμό από το σώμα να μην μας κρατήσουν οι άρχοντες του σκότους. Και ποιος θα βοηθήσει και θα μας λυτρώσει από τα χέρια τους; Εάν βρεθούμε γυμνοί εκείνη την ώρα από τη σκέπη του Θεού, οι άρχοντες του σκότους είναι σκληροί και ανελέητοι. Ούτε βασιλιά φοβούνται, ούτε τυράννους σέβονται, ούτε μικρό, ούτε μεγάλο, παρά μόνο εκείνον που έζησε με θεοσέβεια, εκείνον που βρέθηκε με αγαθά έργα· από το πρόσωπό του θα φοβηθούν, υποχωρούν έντρομοι, ανοίγοντας δρόμο με μεγάλη προθυμία· όπως έχει γραφτεί: «ότι υπάρχει χάρη και έλεος στους εκλεκτούς του, και προστασία στους οσίους του». Και πάλι λέει: «οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Κυρίου, και δεν θα τις αγγίξει βάσανο»· διότι η δικαιοσύνη τους προπορεύεται μπροστά τους, και η δόξα του Θεού θα τους περισκεπάσει· τότε θα φωνάξουν, και ο Θεός θα τους εισακούσει· ενώ ακόμη θα μιλούν, θα πει: «ιδού, είμαι παρών»· διότι είναι πιστός αυτός που το υποσχέθηκε. Μακάριος αυτός που θα βρεθεί ελεύθερος την ώρα του χωρισμού.

Εκείνον, λοιπόν, που διατρίβει σε ξένη χώρα και χωρίζεται από εμάς με μεγάλα πελάγη, εάν τον αγαπούμε, τον φέρνουμε καθημερινά στη σκέψη μας, όπως ακριβώς, όταν έχουμε αποστροφή προς κάποιον, πολλές φορές κάνουμε πως δεν τον βλέπουμε, ακόμη και αν στέκεται δίπλα μας. Έτσι, όταν είναι παρούσα η αγάπη, καμία βλάβη δεν προκαλείται από την τοπική απόσταση, ενώ, όταν αυτή απουσιάζει, κανένα όφελος δεν προκύπτει από την εγγύτητα των τόπων. Προχθές, για παράδειγμα, όταν εγκωμιάζαμε τον μακάριο Παύλο, σκιρτήσατε με τέτοιον τρόπο, σαν να τον βλέπατε παρόντα· καίτοι το μεν σώμα του αναπαύεται στη βασιλεύουσα Ρώμη, η δε ψυχή του βρίσκεται στα χέρια του Θεού. Διότι «οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο»· παρ' όλα αυτά, όμως, η δύναμη της αγάπης τον έστησε ενώπιον των οφθαλμών σας. Και επιθυμούσα βεβαίως να υπεισέλθω στο ίδιο θέμα και σήμερα, αλλά ο λόγος μας κατευθύνεται προς άλλα κατεπείγοντα ζητήματα, στα όσα δηλαδή αμαρτήθηκαν σήμερα από ολόκληρη την πόλη.

Διότι, εάν και πριν από αυτό έπρεπε να προστρέχουμε σε αυτούς τους γενναίους αθλητές της ευσέβειας, όταν κείτονταν κάτω από το έδαφος· πολύ περισσότερο πρέπει να το πράττουμε τώρα, όταν τα μαργαριτάρια βρίσκονται ξεχωριστά, όταν τα πρόβατα απαλλάχθηκαν από τους λύκους, όταν οι ζωντανοί αποχωρίστηκαν από τους νεκρούς. Διότι στους ίδιους δεν υπήρχε ούτε πριν από αυτό κάποια βλάβη από την κοινή ταφή· επειδή τα σώματα εκείνων των οποίων τα πνεύματα βρίσκονται στους ουρανούς, δεν υφίσταντο καμία απολύτως βλάβη από τη γειτνίαση· τα λείψανα εκείνων των οποίων η ψυχή βρίσκεται στο χέρι του Θεού, δεν πάθαιναν τίποτα από τη θέση στην οποία βρίσκονταν. Στους ίδιους, λοιπόν, δεν προκαλούνταν καμία βλάβη, ούτε και πριν από αυτό· ο λαός μας, όμως, δεν υπέμενε την τυχούσα ζημία από τους τόπους αυτούς, διότι ενώ προσέτρεχε στα λείψανα των μαρτύρων, έκανε τις προσευχές του με αμφιβολία και δισταγμό, επειδή αγνοούνταν οι θήκες των αγίων και το πού κείντονται οι αληθινοί θησαυροί. Και συνέβαινε το ίδιο, όπως ακριβώς αν κοπάδια καθαρών προβάτων, βιαζόμενα να απολαύσουν τρεχούμενα νερά, έρχονταν μεν στις καθαρές πηγές, αλλά εξαιτίας κάποιας δυσωδίας και βρώμας που αναδυόταν από κάπου εκεί κοντά, αναχαιτίζονταν πάλι προς τα πίσω· έτσι ακριβώς συνέβαινε και με τούτη την ποίμνη.

Λόγος Ζʹ. ☩Του ιδίου, ότι τα λείψανα των αγίων μαρτύρων γίνονται για εμάς πρόξενοι μεγίστης ωφελείας, και ότι πρέπει να παραβλέπουμε όλα τα βιοτικά και να προσκολλώμαστε στα πνευματικά, και πόσο μεγάλο αγαθό είναι η προσευχή και η ελεημοσύνη· και προς τους νεοφωτίστους. Επιδεικνύοντας ο φιλάνθρωπος Θεός πολλή και ποικίλη την πρόνοιά Του για το ανθρώπινο γένος, όχι μόνο δημιούργησε ολόκληρη την κτίση και εξέτεινε τον ουρανό και άπλωσε τη θάλασσα και άναψε τον ήλιο και κατέστησε τη σελήνη να φωτίζει και χάρισε τη γη για κατοικία και παρέσχε όλα τα αγαθά της γης για τη διατροφή και τη συντήρηση των σωμάτων μας, αλλά μας έχει χαρίσει και τα λείψανα των αγίων μαρτύρων. Και ενώ ο Ίδιος παρέλαβε τις ψυχές τους, «διότι οι ψυχές των δικαίων», όπως αναφέρει η Γραφή, «βρίσκονται στο χέρι του Θεού», άφησε σε εμάς προσωρινά τα σώματά τους ως ικανή παρηγοριά και παραμυθία, ώστε, όταν προσερχόμαστε στους τάφους αυτών των αγίων, να διεγειρόμαστε σε ζήλο και μίμηση, και βλέποντάς τα να θυμόμαστε τα κατορθώματά τους και τις αμοιβές που τους έχουν ετοιμαστεί για τα κατορθώματα αυτά.

Κατάρτι ας γίνει για σένα ο σταυρός, άγκυρα η πίστη, σκοινί η ελπίδα, κουπί η προσευχή, πηδάλιο οι ορθοί λογισμοί, πανί ο Χριστός, ούριος άνεμος το Άγιο Πνεύμα, κυβερνήτης ο Πατέρας των όλων. Αν πλέεις με αυτόν τον τρόπο, το τέλος του βίου δεν θα σου είναι αβέβαιο. Διότι, πλέοντας έτσι, ο Νώε διέπλευσε αβλαβώς εκείνο το οικουμενικό πέλαγος· πλέοντας έτσι, ο Αβραάμ παραχωρούσε τα πρωτεία στον Λωτ, και ονόμαζε τον εαυτό του χώμα, και για τον λόγο αυτόν, μαζί με τον Ισαάκ, απέκτησε όσα πόθησε· πλέοντας έτσι, ο Ιακώβ παρέμεινε απλός και απρόσβλητος από τις τρικυμίες, ζητώντας από τον Θεό μόνο άρτο και ένδυμα, και όχι πλούτο· διότι όσοι βιάζονται να πλουτίσουν, πέφτουν σε πειρασμό. Πλέοντας έτσι, ο Ιωσήφ διέφυγε από τη ζάλη της επιβουλής και της ηδονής· πλέοντας έτσι, ο Μωυσής, ο Ιησούς του Ναυή και ο υπόλοιπος χορός των προφητών και των δικαίων, εμπιστεύθηκαν τους εαυτούς τους, όπως ένα σκάφος, στο δεξί χέρι του Δημιουργού σαν σε ακύμαντο λιμάνι· διότι, όπως αναφέρει η Γραφή, οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού, αυτών δηλαδή που αφού έπλευσαν καλώς, έχουν ως λιμάνι τους τη θεία δεξιά, αυτών που συνομιλούν με τον Θεό και αποκαλούν τους εαυτούς τους γη και στάχτη.

Διότι Αυτός νομοθέτησε να αποδίδουν τα τέκνα την οφειλή στους γονείς· «Τίμα», λέει, «τον πατέρα και τη μητέρα σου». Το ότι δε αυτό είναι αληθές, είναι προφανές στον καθένα που είναι έστω και λίγο μυημένος στα θεία λόγια της Αγίας Γραφής. Διότι εάν, όπως λέει η Θεία Γραφή, οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Κυρίου, δεν εναποθέτει πολύ περισσότερο αυτή την ψυχή της στα χέρια του Υιού και Θεού της; Αληθινός είναι ο λόγος και ανώτερος από κάθε αντίλογο.

Ότι λοιπόν «οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού, και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο», αναφέρει η θεία Γραφή· διότι ο θάνατος των αγίων είναι μάλλον ύπνος παρά θάνατος. «Διότι κοπίασαν στον αιώνα και θα ζήσουν έως το τέλος», και: «Πολύτιμος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων Του». Τι λοιπόν είναι πολυτιμότερο από το να βρίσκεται κανείς στο χέρι του Θεού; Διότι ο Θεός είναι ζωή και φως, και όσοι βρίσκονται στο χέρι του Θεού υπάρχουν μέσα στη ζωή και στο φως.

Επειδή δε Εκείνος που εγείρει κέρας σωτηρίας για τον λαό Του με τον βραχίονά Του, ανέστησε από τη ρίζα Του φυτό βασιλείας για την ετοιμασία του θρόνου Του, δηλαδή εσένα, τον μέγα και φερώνυμο της θεοφιλίας άνακτα, με τη δύναμη της σωτηρίας της δεξιάς Του. Βασιλεία κραταιά, ισχυρή και έντιμη παρέδωσε στα χέρια σου ο Δεσπότης και Κύριος των πάντων, θεοστήρικτε δέσποτα. Ατένισε τις αρχαίες γενεές των ευσεβέστατων και πιστών βασιλέων, πώς η δόξα και η ευπρέπειά τους παραμένει ατελεύτητη. Ετάφησαν εν ειρήνη, και οι τάφοι τους και τα οστά τους αναθάλλουν από τον τόπο τους, και βασιλεύει σε αυτούς ο Κύριος, διότι οι ψυχές τους βρίσκονται στο χέρι Του. Μιμήσου τον ευσεβή και φιλόθεο βασιλιά Κωνσταντίνο, τον υιό της μακαρίας Ελένης, ο οποίος επί τριάντα τέσσερα ολόκληρα χρόνια διέπρεψε με κάθε ευσέβεια και σεμνότητα, υποτάσσοντας όλα τα βαρβαρικά φύλα ως υποπόδιο των ποδών του. Σε τέτοιο βαθμό μάλιστα υπήρξε φιλοϊερεύς, φιλομόναχος και θεοφιλής αυτός ο άνδρας, ώστε λένε πως, όταν κάποτε κάποιοι κατήγοροι του παρέδωσαν έγγραφες αναφορές εναντίον τους, ο αοίδιμος βασιλιάς αμέσως τις έκαψε και είπε τα εξής: «Εάν βρω, λέει, ιερέα ή μοναχό σε κάποιο παράπτωμα, εγώ ο ίδιος θα άπλωνα τη χλαμύδα μου και θα τον σκέπαζα». Ποιος άραγε υπήρξε πιο θεοσεβής, ή πιο φιλάγαθος και συμπονετικός ανάμεσα στους βασιλείς από αυτόν τον άγιο;

Είναι λοιπόν δούλος του Χριστού εκείνος που αγαπά τη δικαιοσύνη, και όπως είναι αδύνατον να είναι δίκαιος εκείνος που δεν είναι δούλος του Χριστού, έτσι πάλι είναι αδύνατον να μην είναι δίκαιος εκείνος που είναι δούλος του Χριστού. «Οι δε ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο» και «οι δίκαιοι ζουν αιώνια, και στον Κύριο βρίσκεται η ανταμοιβή τους και η φροντίδα τους προέρχεται από τον Ύψιστο» και «ο δίκαιος, ακόμη και αν πεθάνει, θα βρίσκεται σε ανάπαυση» και «ο δίκαιος θα ανθίσει σαν τον φοίνικα» και τα εξής.

Αποδέχομαι δε και επικαλούμαι τις πρεσβείες και τις προς τον Θεό ικεσίες: πρώτα μεν και εξαιρέτως της πανάγνου και παναμώμου και αειπαρθένου δεσποίνης ημών Θεομήτορος, έπειτα των θείων και ουρανίων δυνάμεων, των αγίων και πανευφήμων αποστόλων, των μακαρίων προφητών, και των ενδόξων και καλλινίκων μαρτύρων, και των θεοφόρων Πατέρων, και πάντων των αγίων που ανέκαθεν ευαρέστησαν τον Κύριο, οι οποίοι ζουν διαπαντός εν Αυτώ, διότι οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Κυρίου, αποκομίζοντας από αυτές τη μέγιστη σωτηρία ψυχής και σώματος.

Και γιατί αμφιβάλλεις ακόμη περί των όρων, επειδή πολλές φορές οι δίκαιοι παραδίδονται σε θανάτους με την κρυφή κρίση του Θεού κατά τρόπο παράδοξο; «Να ξέρεις, οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού», όπως είναι γραμμένο, «και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο ...»

Διότι, όπως ακριβώς στην περίπτωση των ασθενών, εκείνοι που αναζητούν με κάθε τρόπο τη θεραπεία και βλέπουν με ευχαρίστηση τον γιατρό, τυγχάνει να είναι καλύτεροι και πιο ανεκτοί από εκείνους που δεν γνωρίζουν καν ότι νοσούν και αποφεύγουν τα φάρμακα —διότι αυτούς, νομίζω, ο γιατρός θα τους αποκαλέσει ήδη υγιείς, παρόλο που δεν τους έχει θεραπεύσει ακόμη, εφόσον βέβαια δεν θεωρεί ότι η τέχνη του είναι κατώτερη από την αρρώστια—, με αυτόν τον τρόπο και ο Θεός ονόμασε κάποιους δικαίους και φίλους του κατά τους χρόνους εκείνους. Διότι προσέφεραν τα πάντα από την πλευρά τους και έδειξαν όση δικαιοσύνη τους ήταν δυνατή, πράγμα που τους κατέστησε άξιους να λυτρωθούν όταν θα φανερωνόταν εκείνος που μπορούσε να τους λυτρώσει, αλλά δεν τους λύτρωσε καθόλου από μόνο του. Καίτοι, αν αυτό ήταν αληθινή δικαιοσύνη, θα βρίσκονταν και αυτοί «εν ειρήνη» και «στο χέρι του Θεού», όπως είπε ο Σολομών, όταν απέθεταν αυτό το σώμα. Τώρα όμως, όταν αναχωρούσαν από εδώ, τους περίμενε ο Άδης.

Διότι η ζωή κάθε θνητού είναι σκιά· δεν υπάρχει λύτρωση κατά τον θάνατό μου, επειδή αμάρτησα πάρα πολύ. Οι ψυχές των δικαίων όμως βρίσκονται στα χέρια του Θεού, και καμία μάστιγα δεν θα πλησιάσει το σκήνωμά τους· γι' αυτό τώρα θα φωνάξω προς τον Αβραάμ για να εξευμενίσει τον Θεό και να σταλεί ο γνωστός μου, ο Λάζαρος που φώναζε: «Ελέησον Κύριε». Αμέσως με αυτά τα λόγια ο πλούσιος, καθώς κρινόταν, συγκεντρώνει τις δυνάμεις του και ικέτευε τον Αβραάμ κλαίγοντας και φωνάζοντάς του: «—Πάτερ Αβραάμ, δείξε έλεος και σπλαχνίσου με, και στείλε γρήγορα τον Λάζαρο να με δροσίσει».

Για τον λόγο αυτό, ενώ όλες οι άλλες γυναίκες προσκυνούσαν και σηκώνονταν όρθιες με το που αντίκριζαν την αυτουργό, μυσταγωγό και διδάσκαλο αυτών των πραγμάτων, μόνο η δική μας μητέρα δεν καταδεχόταν ούτε το κεφάλι να κλίνει ποτέ, ούτε να προστρέξει σε αυτήν, ούτε πάλι να συμμετάσχει στη μαγγανεία, αν και πολλές φορές δέχθηκε απειλές από τα τελούμενα. Αλλά πράγματι, «οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο» και «αυτός που εμπιστεύεται τον Κύριο είναι σαν το όρος Σιών», όπως αναφέρουν τα ιερά λόγια.

Και η ημέρα είναι απέραντη, η οποία δημιουργείται από εκείνο το απρόσιτο φως για αιώνια ανάπαυση, αφενός μετά την τελική αποκατάσταση, όταν θα αναλάβουμε εν αφθαρσία και τα σώματά μας που τώρα διαλύονται, ώστε να συμμετάσχουν και αυτά στα ίδια αγαθά με εσάς, εφόσον κοπίασαν μαζί· αφετέρου δε και αμέσως μετά την αποβίωση, έστω και όχι τέλεια, επειδή «οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Κυρίου, και δεν πρόκειται να τις αγγίξει θάνατος», όπως είναι γραμμένο. Όπου δε υπάρχει το χέρι του Κυρίου, τι εκεί δεν είναι καλό και αναπαυτικό και θεραπευτικό; Ώστε είναι φανερό ότι, όπως όλοι οι άγιοι και οι δίκαιοι και οι σεσωσμένοι, έτσι και εσείς, που ολοκληρώνετε καλώς τον αγώνα σας, από την ίδια τη στιγμή της απόθεσης του σώματος, έχοντας την αίσθηση των αγαθών που έχουν ετοιμαστεί για εσάς, πρόκειται να βρίσκεστε σε διαρκή χαρά και ευφροσύνη.

Γι' αυτό και, αφού πρώτα κατέπαυσε την τρικυμία της ψυχής τους, έπειτα σταματά και αυτήν της θάλασσας. «Τότε σηκώθηκε, επιτίμησε τους ανέμους και τη θάλασσα, και έγινε μεγάλη γαλήνη. Οι δε άνθρωποι θαύμασαν, λέγοντας: Τι είδους άνθρωπος είναι αυτός, ώστε και οι άνεμοι και η θάλασσα τον υπακούν;» Διότι αυτό που έβλεπαν ήταν ανθρώπου, ενώ τα έργα ήταν του Θεού. «Και όταν ήλθε στην απέναντι όχθη, στη χώρα των Γεργεσηνών, τον συνάντησαν δύο δαιμονισμένοι.» Ενώ όσοι ήταν στο πλοίο δίσταζαν για το ποιος άραγε να είναι αυτός που και οι άνεμοι και η θάλασσα τον υπακούν, έρχονται οι δαίμονες ως κήρυκες. Αν πάλι ο Μάρκος και ο Λουκάς αναφέρουν έναν που είχε τη λεγεώνα, κατάλαβε ότι εκείνος ήταν ο ένας από αυτούς τους δύο, ίσως ο πιο διαβόητος· και ήλθαν από μόνοι τους σε αυτόν, επειδή, καθώς ήταν τόσο φοβεροί, κανείς δεν τολμούσε να τους φέρει κοντά του. «Εξέρχονταν από τα μνήματα, πάρα πολύ άγριοι, ώστε κανείς να μην μπορεί να περάσει από τον δρόμο εκείνο.» Διέμεναν στα μνήματα, επειδή οι δαίμονες ήθελαν να εμφυσήσουν τη δοξασία ότι οι ψυχές των νεκρών γίνονται δαίμονες. Πράγμα που κανείς δεν πρέπει καν να σκέφτεται· διότι η ψυχή, όταν εξέλθει από το σώμα, δεν πλανάται μέσα στον κόσμο· διότι οι μεν ψυχές των δικαίων βρίσκονται στα χέρια του Θεού, οι δε των αμαρτωλών απάγονται και αυτές από εδώ, όπως εκείνη του πλουσίου. «Και ιδού, έκραξαν λέγοντας: Τι κοινό υπάρχει ανάμεσα σε εμάς και σε σένα, Ιησού Υιέ του Θεού; Ήλθες εδώ πριν από τον καιρό για να μας βασανίσεις;»

«Άφρον». Τον ονομάζει λοιπόν άφρονα, επειδή σκέφτηκε εντελώς ανόητα, όπως ακριβώς αποδείξαμε. Διότι άφρων και μάταιος είναι κάθε τέτοιος άνθρωπος, όπως λέει και ο Δαβίδ: «Μάταιος είναι κάθε άνθρωπος»· και η αιτία είναι ότι «θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Διότι πώς να μην είναι άφρων αυτός που δεν κατάλαβε ότι τα όρια της ζωής βρίσκονται μόνο στον Θεό, και ότι δεν ορίζει ο καθένας από μόνος του τη ζωή του; Πρόσεξε και τη λέξη «Απαιτούν». Διότι, σαν κάποιοι σκληροί φοροεισπράκτορες, φοβεροί άγγελοι απαιτούν την ψυχή σου χωρίς τη θέλησή σου, καθώς εξαιτίας της αγάπης για τη ζωή προσκολλάσαι στα επίγεια. Διότι από τον δίκαιο δεν απαιτείται η ψυχή, αλλά αυτός την παραθέτει στον Θεό και Πατέρα των πνευμάτων, χαίροντας και αγαλλόμενος, και ούτε δυσανασχετεί για την απόθεσή της, διότι το σώμα που τον περιβάλλει είναι ελαφρύ φορτίο. Ο αμαρτωλός όμως, επειδή έκανε σαρκική την ψυχή του, την προσκόλλησε στο σώμα και την έκανε γήινη, την έκανε να αποσπάται πολύ δύσκολα, γι' αυτό και λέγεται ότι απαιτείται από αυτόν, σαν κάποιος απειθής οφειλέτης που παραδίδεται σε σκληρούς πράκτορες. Πρόσεξε επίσης πώς δεν είπε: «Απαιτώ την ψυχή σου», αλλά «Απαιτούν»· διότι οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού. Πραγματικά λοιπόν μέσα στη νύχτα απαιτείται η ψυχή ενός τέτοιου ανθρώπου.