Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΟΛΟΜΩΝΤΟΣ 7:18

Ο δικός μας σοφός λέει: Αυτός μου έδωσε αψευδή γνώση των όντων, ώστε να γνωρίζω τη σύσταση του κόσμου και την ενέργεια των στοιχείων, την αρχή, το τέλος και το μέσο των χρόνων, τις αλλαγές των τροπών και τις μεταβολές των εποχών, τους κύκλους των ετών και τις θέσεις των αστέρων.

Ποιος είναι αυτός που λέγει: «Μου έδωσε να γνωρίζω τις θέσεις των άστρων»; Και γιατί από τα πολλά άστρα του ζωδιακού κύκλου, ονόμασε την Πλειάδα; Διότι αυτή ανήκει στον ζωδιακό. Ή από τα βόρεια, τον Αρκτούρο; Και από τους λεγόμενους πλανήτες, οι οποίοι κινούνται από τη δύση προς την ανατολή, ονόμασε μόνο τον Έσπερο. Εάν κάποιος μπορεί, ας ακούσει: ποια είναι η Πλειάδα; Και τίνος οίκος είναι και τίνος περιοχή; Διότι ο Έσπερος έχει ως οίκο του το άστρο των Πλειάδων, και δεν έχουν ληφθεί τυχαία αυτά τα ονόματα: «Εκείνος που δημιουργεί τις Πλειάδες και τον Έσπερο και τον Αρκτούρο και τα Ταμεία του νότου».

Όσοι δε νικήθηκαν από τα πάθη, άλλοι μεν παρέμειναν στη μέθη του πάθους, άλλοι όμως, αφού καθάρισαν τον νου, εμβλέπουν μεν στον κόσμο των ορατών, κατανοούν δε τις υποστάσεις και τις ουσίες των νοητών. Διότι τα μεν ορατά έχουν ανάγκη ενατενίσεως· γι' αυτό λέγει «Εμβλέπουν». Τα δε νοητά χρειάζονται διεξοδικό λόγο· γι' αυτό ελέχθη «Κατανοούν». Πλην όμως, πρέπει πρώτα να εμβλέψει κανείς στα έργα του Κυρίου, και έπειτα να προχωρήσει στο να τα κατανοήσει. Τέτοιος ήταν εκείνος που έλεγε για τον εαυτό του: «Διότι Αυτός μου έδωσε αψευδή γνώση των όντων, ώστε να γνωρίζω τη σύσταση του κόσμου και την ενέργεια των στοιχείων, την αρχή, το τέλος και τη μεσότητα των χρόνων, τις αλλαγές των τροπών και τις μεταβολές των καιρών, τους κύκλους των ετών και τις θέσεις των αστέρων, τις φύσεις των ζώων και τις ορμές των θηρίων, τη βία των πνευμάτων και τους διαλογισμούς των ανθρώπων, τις διαφορές των φυτών και τις δυνάμεις των ριζών».

«Και μίλησε για τα κτήνη και για τα πτηνά και για τα ερπετά και για τα ψάρια· και έρχονταν όλοι οι λαοί για να ακούσουν τη σοφία του Σολομώντα, καθώς και από όλους τους βασιλιάδες της γης, όσοι είχαν ακούσει για τη σοφία του». Ορμώμενος από αυτό, και εκείνος που απέδωσε στο πρόσωπό του την πανάρετη σοφία ανέφερε: «Διότι αυτός μου έδωσε αψευδή γνώση των όντων, ώστε να γνωρίζω τη σύσταση του κόσμου και την ενέργεια των στοιχείων, την αρχή, το τέλος και το μέσο των χρόνων, τις αλλαγές των τροπών και τις μεταβολές των εποχών, τους κύκλους του έτους και τις θέσεις των αστέρων, τις φύσεις των ζώων και την αγριότητα των θηρίων, την ορμή των πνευμάτων και τους διαλογισμούς των ανθρώπων, τις διαφορές των φυτών και τις δυνάμεις των ριζών· όσα είναι κρυφά και αφανή τα γνώρισα. Διότι με δίδαξε η σοφία, η δημιουργός των πάντων». Πάλι δε, ο ίδιος ο Σολομών, εξετάζοντας από φυσικής πλευράς τη ρευστή ουσία των σωμάτων, λέει στον Εκκλησιαστή: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης. Ποιο είναι το όφελος για τον άνθρωπο σε όλο τον μόχθο του, με τον οποίο μοχθεί κάτω από τον ήλιο;» Και προσθέτει: «Τι είναι αυτό που έγινε; Είναι αυτό που πρόκειται να γίνει· και τι είναι αυτό που δημιουργήθηκε; Είναι αυτό που πρόκειται να δημιουργηθεί. Και δεν υπάρχει τίποτε νέο κάτω από τον ήλιο». Διότι αυτά και τα παρόμοια με αυτά είχαν ερευνηθεί από αυτόν σχετικά με τη σωματική ουσία. Προχωρώντας δε, θα μπορούσες να διαπιστώσεις ότι και οι άλλοι σοφοί των Εβραίων δεν στερούνταν παρόμοιας επιστήμης.

Ε΄. Έπειτα, αποδεικνύοντας ότι η υπόσταση του Δημιουργού και Μονογενούς δεν έχει αρχή, όπως τα δημιουργήματα, σύμφωνα με τον ισχυρισμό του Ευνομίου, αλλά είναι άναρχη και αΐδια, και ότι ο Μονογενής δεν έχει καμία κοινωνία με την κτίση ούτε ως προς την ουσία ούτε ως προς τα ονόματα, αλλά συνυπάρχει εξ αϊδίου με τον Πατέρα, όπως λέει η πανάρετη Σοφία, αποτελώντας την αρχή, το τέλος και τη μεσότητα των χρόνων· και αφού μίλησε εκτενώς για τη θεότητα και την αϊδιότητα του Μονογενούς, καθώς και για τις ψυχές, τους αγγέλους, τη ζωή και τον θάνατο, ολοκληρώνει τον λόγο του.

Είναι δε σαφής ο λόγος και σε εκείνον που έχει εξετάσει έστω και μετρίως τη φύση των όντων, ότι για τη θεία και μακάρια ζωή δεν υπάρχει τίποτα που να μετριέται παράλληλα με αυτήν. Διότι εκείνη δεν βρίσκεται μέσα στον χρόνο, αλλά από εκείνη προέρχεται ο χρόνος· ενώ η κτίση, ξεκινώντας πάντως από κάποια ομολογούμενη αρχή, πορεύεται και φέρεται προς τον δικό της σκοπό μέσα από τα χρονικά διαστήματα, έτσι ώστε να είναι δυνατόν για αυτήν, όπως λέει κάπου ο Σολομών, να διακρίνει κανείς αρχή, τέλος και μέση, επισημαίνοντας την ακολουθία των γεγονότων της μέσα από τα χρονικά τμήματα. Η δε υπερκείμενη και μακάρια ζωή, επειδή κανένα διάστημα δεν συμπορεύεται με αυτήν, δεν έχει κάτι που να τη διαμετρά και να την περικλείει. Διότι όλα τα δημιουργήματα, όντας οριοθετημένα με τα δικά τους μέτρα σύμφωνα με ό,τι έδοξε στη σοφία του Κτίστη, εμπερικλείονται σαν από κάποιο όριο από το κατάλληλο μέτρο, αποβλέποντας στην αρμονία του σύμπαντος. Και για τον λόγο αυτό, έστω κι αν λόγω της ασθένειας των ανθρώπινων λογισμών είναι ανέφικτη η διερευνητική προσέγγιση όσων κατανοούνται μέσα στην κτίση, ωστόσο δεν αμφισβητείται το ότι τα πάντα έχουν λάβει πέρας από τη δύναμη του Δημιουργού και βρίσκονται εντός των ορίων της κτίσης· ενώ η δημιουργική δύναμη των όντων, η οποία περικλείει μέσα της τη φύση των δημιουργημάτων, δεν έχει η ίδια κάτι που να την περιέχει, εγκλείοντας εντός της κάθε νόημα που σπεύδει να ανέλθει προς την αρχή της θείας ζωής, και διαφεύγοντας από κάθε περιέργεια και ερευνητική διάθεση που φιλονικεί να φτάσει στο πέρας του απείρου.

Διότι η ανώτατη διαίρεση όλων των όντων συνίσταται στον διαχωρισμό μεταξύ κτιστού και άκτιστου, όπου το μεν αποτελεί την αιτία αυτού που δημιουργήθηκε, ενώ το δε είναι αυτό που προήλθε από εκείνη. Εφόσον, λοιπόν, η κτιστή φύση και η θεία ουσία είναι διαχωρισμένες και δεν έχουν καμία απολύτως ανάμειξη ως προς τις αναγνωριστικές τους ιδιότητες, είναι απόλυτη ανάγκη να μην κατανοούμε την καθεμία μέσω παρόμοιων εννοιών, ούτε να αναζητούμε τα ίδια γνωρίσματα σε όσα διαφέρουν ριζικά ως προς τον λόγο της φύσεώς τους. Επομένως, καθώς η φύση μέσα στην κτίση, όπως αναφέρει κάπου ο λόγος της πανάρετης Σοφίας, φανερώνει από μόνη της αρχή, τέλος και ενδιάμεσο χρόνο, και συμπαρεκτείνεται με όλα τα χρονικά διαστήματα, εκλαμβάνουμε αυτή την ιδιότητα ως ένα είδος χαρακτηριστικού γνωρίσματος του υποκειμένου, θεωρώντας οπωσδήποτε σε αυτό κάποια αρχή της συστάσεώς του, ατενίζοντας το μέσο, και συμπαρεκτεινόμενοι με τις προσδοκίες μας προς το τέλος. Διότι έχουμε διδαχθεί ότι ούτε ο ουρανός και η γη υπήρχαν προαιωνίως ούτε θα υπάρξουν αιώνια· εξ αυτού καθίσταται σαφές ότι και τα όντα ξεκίνησαν από κάποια αρχή και οπωσδήποτε θα καταλήξουν σε κάποιο πέρας. Η θεία φύση, αντίθετα, μην έχοντας όριο σε κανένα σημείο, αλλά υπερβαίνοντας πανταχόθεν κάθε πέρας μέσα στο απεριόριστο, απέχει μακράν από τα γνωρίσματα που συναντώνται στην κτίση.

Εάν δε εκείνος, που έφτασε μέχρι τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα, εξέφρασε τέτοια λόγια, ποιος από όσους είναι σαν εμένα θα μπορούσε έστω και λίγο να αντικρίσει κατάματα τις αβύσσους τόσο μεγάλων μυστηρίων, και θα μπορέσει να πει κάτι με ορθή κρίση ή να σκεφτεί κάτι αντάξιο των όσων λέγονται, εάν δεν το παραχωρήσει ο ίδιος ο χορηγός της σοφίας, ο διορθωτής των ασόφων; Διότι στο χέρι του βρισκόμαστε και εμείς και τα λόγια μας, καθώς και κάθε φρόνηση και σύνεση προέρχεται από αυτόν, όπως και η βαθιά γνώση της συνέσεως. Και αυτός μας έδωσε την αψευδή γνώση των όντων, για να γνωρίζουμε τη σύσταση του κόσμου και την ενέργεια των στοιχείων, την αρχή, το τέλος και το μέσο των χρόνων, τις εναλλαγές των τροπών και τις μεταβολές των εποχών, και ότι διέταξε τα πάντα με μέτρο και σταθμό. Διότι η μεγάλη ισχύς ανήκει πάντοτε σε αυτόν, και στο κράτος του βραχίονά του ποιος θα αντισταθεί; Επειδή ολόκληρος ο κόσμος ενώπιόν του είναι σαν τη μικρή κλίση της ζυγαριάς και σαν τη σταγόνα της πρωινής δροσιάς που πέφτει στη γη. Ελεεί δε τους πάντες, επειδή τα πάντα μπορεί, και παραβλέπει τα αμαρτήματα των ανθρώπων καλώντας τους προς μετάνοια. Διότι δεν βδελύσσεται τίποτα, ούτε αποστρέφεται όσους προστρέχουν σε αυτόν, ο μόνος αγαθός και φιλόψυχος Δεσπότης. Ας είναι ευλογημένο το άγιο όνομα της δόξας του, το υπερύμνητο και υπερυψωμένο στους αιώνες. Αμήν.

Όλα αυτά, λοιπόν, όσα συμπεριέλαβε ο λόγος και όσα ανθρώπινα επιτηδεύματα παρέλειψε, από τον Αδάμ μέχρι και τους τελευταίους ανθρώπους, κανείς δεν βρήκε τίποτα χωρίς τον Θεό· διότι κάθε φρόνηση, κατά τη σοφή παροιμία, και επιστήμη των εργασιών, τα δίδαξε η σοφία που είναι η φρόνηση των πάντων. Όταν όμως η άπειρη σοφία και δύναμη του Θεού και Πατρός ευδόκησε να έρθει σε εμάς, γενόμενη σαν κι εμάς, με την ευδοκία του Πατρός και τη συνεργία του Παναγίου Πνεύματος, δίδαξε σε όλους έμπρακτα μία τέχνη των τεχνών και επιστήμη των επιστημών, η οποία ονομάζεται οδός σωτηρίας που εισάγει στη βασιλεία, της οποίας η αρχή αποτελεί υπόθεση ειλικρινούς μετανοίας.