Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΟΛΟΜΩΝΤΟΣ 7:25

Και ο Διονύσιος, λοιπόν, έχοντας μάθει αυτό από τους αποστόλους, το έπραξε. Διότι, επειδή εξαπλωνόταν ύπουλα η αίρεση του Σαβελλίου, αναγκάστηκε να γράψει τέτοιου είδους επιστολή, όπως προείπα, και να προτάξει εναντίον τους όσα ειπώθηκαν με ανθρώπινο και ταπεινό τρόπο για τον Σωτήρα, ώστε, αποτρέποντάς τους μέσω των ανθρώπινων χαρακτηριστικών από το να ισχυρίζονται ότι ο Πατέρας είναι ο Υιός, να τους καταστήσει ευκολότερη τη διδασκαλία περί της θεότητας του Υιού, όταν στις άλλες επιστολές του, αντλώντας από τις Γραφές, τον ονομάζει Λόγο, Σοφία, Δύναμη, Ατμίδα και Απαύγασμα του Πατέρα. Στις επιστολές, λοιπόν, της απολογίας του, λέγοντας τέτοια πράγματα, εκφράζεται με παρρησία στην πίστη και στην ευσέβεια προς τον Χριστό. Όπως, λοιπόν, δεν πρέπει να κατακρίνονται οι απόστολοι εξαιτίας των ανθρώπινων εκφράσεων για τον Κύριο (διότι πράγματι ο Κύριος έγινε άνθρωπος), αλλά μάλλον είναι άξιοι θαυμασμού για την οικονομία και την επίκαιρη διδασκαλία τους, έτσι και ο Διονύσιος δεν είναι Αρειανός εξαιτίας της επιστολής του προς τον Ευφράνορα και τον Αμμώνιο κατά του Σαβελλίου. Διότι, έστω κι αν χρησιμοποίησε ταπεινές εκφράσεις και παραδείγματα, ωστόσο και αυτά προέρχονται από τα Ευαγγέλια, και έχει ως δικαιολογία γι' αυτά την ένσαρκη παρουσία του Σωτήρα, εξαιτίας της οποίας γράφτηκαν και αυτά και τα παρόμοια. Διότι, όπως ακριβώς είναι Λόγος του Θεού, έτσι μετέπειτα «ο Λόγος έγινε σάρκα», και ενώ «στην αρχή ήταν ο Λόγος», η Παρθένος στη συντέλεια των αιώνων συνέλαβε στη μήτρα της και ο Κύριος έγινε άνθρωπος.

Διότι, εφόσον το φως υπάρχει πάντοτε, είναι προφανές ότι υπάρχει πάντοτε και το απαύγασμα. «Διότι και το ότι είναι φως κατανοείται από το γεγονός ότι ακτινοβολεί, και είναι αδύνατον να υπάρχει φως που δεν φωτίζει. Ας έλθουμε πάλι στα παραδείγματα. Εάν υπάρχει ήλιος, υπάρχει αυγή, υπάρχει ημέρα· εάν δεν υπάρχει τίποτε από αυτά, τότε απέχει πολύ από το να είναι παρών και ο ήλιος. Εάν, λοιπόν, ο ήλιος ήταν αιώνιος, αδιάκοπη θα ήταν και η ημέρα, αλλά τώρα (επειδή δεν είναι) άρχισε όταν εκείνος άρχισε και παύει όταν εκείνος παύει. Ο Θεός, όμως, είναι φως αιώνιο που ούτε άρχισε ούτε θα λήξει ποτέ. Επομένως, το απαύγασμα προβάλλει αιώνια και συνυπάρχει με αυτόν, άναρχο και αειγενές, προβάλλοντας από αυτόν, το οποίο είναι η Σοφία που λέει: "Εγώ ήμουν εκείνη με την οποία χαιρόταν· και καθημερινά ευφραινόμουν ενώπιόν του σε κάθε καιρό"». Και πάλι, προσθέτει μετά από λίγο, λέγοντας για το ίδιο θέμα: «Εφόσον λοιπόν ο Πατέρας είναι αιώνιος, αιώνιος είναι και ο Υιός, όντας φως εκ φωτός· διότι εφόσον υπάρχει γονέας, υπάρχει και τέκνο. Και αν δεν υπήρχε τέκνο, πώς και τίνος θα μπορούσε να είναι γονέας; Αλλά υπάρχουν και οι δύο, και υπάρχουν πάντοτε». Έπειτα προσθέτει πάλι τα εξής: «Εφόσον, λοιπόν, ο Θεός είναι φως, ο Χριστός είναι το απαύγασμα. Και εφόσον είναι πνεύμα ("διότι πνεύμα", λέει, "είναι ο Θεός"), αναλόγως πάλι ο Χριστός ονομάζεται ατμίδα· "διότι είναι", λέει, "ατμίδα της δυνάμεως του Θεού"». Και πάλι λέει: «Μόνος δε ο Υιός, ο οποίος συνυπάρχει πάντοτε με τον Πατέρα και πληρούται από τον Όντα, είναι και αυτός ων, προερχόμενος εκ του Πατρός».

Διότι, όταν μία ευωδία προέρχεται από κάποια υποκείμενη ουσία, αρμόζει να ομολογούμε ότι διαχέεται προς όλους μία και η αυτή γλυκιά οσμή, και όχι διαφορετικές και πολλές. Επομένως, εφόσον το πρώτο και μόνο αγαθό, που είναι ο παμβασιλεύς Θεός, έδωσε υπόσταση σε μία ένθεη και ζωτική ευωδία, η οποία είναι αντιληπτή με τον νου και τη διάνοια, είναι θεμιτό να νοούμε ότι αυτή είναι μία και όχι περισσότερες. Διότι τι άλλο θα μπορούσε να υπάρξει εκτός από αυτήν, η οποία έχει εξομοιωθεί κατά πάντα με τον Πατέρα, παρά μόνο ίσως κάτι υποδεέστερο και κατώτερο; Αυτό όμως σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να το παρεισαγάγουμε στη θεολογία περί του Υιού. «Διότι είναι ατμίδα της δυνάμεως του Θεού και ειλικρινής απόρροια της δόξης του Παντοκράτορος». Βεβαίως, από ένα ευώδες σώμα, ας πούμε από κάποιο μύρο ή και από τα άνθη και τα αρώματα που βλαστάνουν από τη γη, αναδίδεται κάποια ευώδης πνοή από το αρχικό υποκείμενο προς όλο τον εξωτερικό περιβάλλοντα χώρο και γεμίζει τον αέρα απλωνόμενη σε πλάτος, χωρίς όμως αυτό να γίνεται με στέρηση ή μείωση ή τομή ή διαίρεση του προϋποκειμένου. Διότι, ενώ αυτό παραμένει στον οικείο του χώρο και διατηρεί την ταυτότητά του με τον εαυτό του και γεννά την ευώδη δύναμη, το παραγόμενο ευώδες δεν είναι σε τίποτα κατώτερο του προηγουμένου, έχοντας τη δική του υπόσταση, ώστε να απομιμείται στον μέγιστο βαθμό, μέσω των δικών του γνωρισμάτων, την απόλυτη ομοιότητα προς τη φύση εκείνου που το γέννησε. Πλην όμως, αυτά εξακολουθούν να είναι γεώδη και θνητά και μέρη της κατώτερης, φθοροποιού και γεώδους φύσεως.

Και ο γιος του και συνάμα διάδοχός του, ο Σολομών, παρουσιάζοντας το ίδιο νόημα με διαφορετική προσωνυμία, λέγοντας «σοφία» αντί για «Λόγο», εκθέτει τα εξής ωσάν από το δικό της πρόσωπο: «Εγώ, η σοφία, εγκαταστάθηκα στη βουλή, και εγώ επικαλέσθηκα τη γνώση και την έννοια». Έπειτα στη συνέχεια προσθέτει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του· προ του αιώνος με εθεμελίωσε, στην αρχή προτού ποιήσει τη γη, προτού εδραιωθούν τα όρη· και προ πάντων των βουνών με γεννά. Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του». Στον ίδιο πάλι ανήκουν και τα εξής: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση». Ακόμη, λέγεται ότι είναι δικά του και τα εξής: «Όσα είναι κρυφά και φανερά τα γνώρισα· διότι με δίδαξε η σοφία, η τεχνίτρια των πάντων». Έπειτα προσθέτει: «Το τι είναι όμως η σοφία και πώς δημιουργήθηκε, θα το αναγγείλω και δεν θα σας αποκρύψω μυστήρια, αλλά θα την εξιχνιάσω από την αρχή της γένεσής της». Και στη συνέχεια διασαφηνίζει τα εξής: «Διότι αυτή είναι πνεύμα νοερό, άγιο, μονογενές, πολυμερές, λεπτό, ευκίνητο, τρανό, αμόλυντο, παντοδύναμο, παντεπόπτη, που διεισδύει μέσα από όλα τα νοερά, καθαρά και λεπτότατα πνεύματα. Διότι η σοφία είναι πιο κινητική από κάθε κίνηση. Διέρχεται δε και εισχωρεί μέσα από τα πάντα εξαιτίας της καθαρότητάς της. Επειδή είναι ατμίδα της δυνάμεως του Θεού και καθαρή απόρροια της δόξας του Παντοκράτορος. Για τον λόγο αυτόν, τίποτε το μολυσμένο δεν παρεισφρέει μέσα της».

Και ο μεν θείος Ιεζεκιήλ λέγει: «Με ανέλαβε το Πνεύμα και με οδήγησε στη γη των Χαλδαίων σε όραμα, εν Πνεύματι Θεού». Ο δε ενδέκατος από τους προφήτες, ο Ζαχαρίας, λέει: «Και τους λόγους σου εξαπέστειλε ο Κύριος ο Παντοκράτωρ με το Πνεύμα Του». Και ο Μιχαίας: «Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου». Ο δε Αγγαίος: «Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ, και το Πνεύμα μου βρίσκεται ανάμεσά σας». Και στον Ιώβ έχει γραφτεί: «Το Πνεύμα του Κυρίου είναι που με δημιούργησε, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι που με διδάσκει». Ενώ στη Σοφία: «Διότι υπάρχει σε αυτήν Πνεύμα άγιο νοερό, απαύγασμα αιώνιου φωτός». Και πάλι: «Διότι το άφθαρτο Πνεύμα σου υπάρχει στα πάντα». Και στους Κριτές: «Ήλθε σε αυτόν το Πνεύμα του Κυρίου και έκρινε τον Ισραήλ». Και: «Ήλθε στον Ιεφθάε το Πνεύμα του Κυρίου». Και: «Όρμησε το Πνεύμα του Κυρίου πάνω στον Σαμψών». Στους δε Αριθμούς: «Θα πάρω από το Πνεύμα που είναι πάνω σου και θα το θέσω πάνω σε αυτούς»· και: «Είθε να γινόταν όλος ο λαός του Κυρίου προφήτες, όταν δώσει ο Κύριος το Πνεύμα Του σε αυτούς». Ενώ στη Γένεση: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες». Αλλά μέχρι πότε θα προσπαθούμε να αριθμήσουμε τα αναρίθμητα;

Γι' αυτό και ο μεν Παύλος ονόμασε τον Υιό «απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρα της υποστάσεως» του Πατρός, ο δε σοφός Σολομών, κηρύττοντας από παλιά το Άγιο Πνεύμα και τη σοφία του Θεού, δηλαδή τον Χριστό, διακήρυττε ξεκάθαρα: «Υπάρχει», λέει, «σε αυτήν Πνεύμα νοερό, άγιο, απαύγασμα αιώνιου φωτός και εικόνα της αγαθότητας» του Θεού.

Διαπερνά δε και χωρεί μέσα σε όλα λόγω της καθαρότητάς της· διότι είναι ατμίδα της δυνάμεως του Θεού και καθαρή απόρροια της δόξας του Παντοκράτορα». Πρόσεξε συνετά, άνθρωπε, τα γνωρίσματα του πνεύματος της σοφίας του Θεού και μην τα προσπερνάς, ούτε να θέλεις να ακούς επιφανειακά αυτά τα εξαίσια και ουρανομήκη γνωρίσματα του Αγίου Πνεύματος· διότι, λέγοντας ότι «υπάρχει σε αυτήν πνεύμα νοερό, άγιο», απαρίθμησε με σαφήνεια και τα θεία γνωρίσματά του.

Μονογενές, λέει, δηλαδή ασύγχυτο· πολυμερές, δηλαδή που δεν έχει αρχή ή τέλος ημερών· λεπτό, δηλαδή ασώματο· ευκίνητο, δηλαδή αυτοκίνητο και απολύτως εύτακτο, τρανό, δηλαδή ακατάληπτο και που γεμίζει τα πάντα· αμόλυντο, δηλαδή που δεν επιδέχεται κανέναν ρύπο· σαφές, δηλαδή γνωστό σε όλη την κτίση ότι είναι Θεός· απήμαντο, δηλαδή αβλαβές, επειδή ο Θεός είναι απαθής· φιλάγαθο, επειδή κάθε τι αγαθό είναι φίλιο στον Θεό· οξύ, επειδή εποπτεύει τα πάντα· ακώλυτο, επειδή είναι απολύτως βασιλικό και παντουργό, ασώματο και αυτεξούσιο· ευεργετικό, επειδή είναι πλουσιοπάροχο, ως θείο και φιλάνθρωπο, ως πλάστης των ανθρώπων και συγκρατητής· βέβαιο, αναμφίβολο, επειδή είναι Θεός, ίσος με τον Πατέρα και τον Υιό, χωρίς να υπολείπεται σε τίποτα· αμέριστο, δηλαδή αχώριστο από τη θεία ουσία και από τον Υιό· παντοδύναμο, επειδή στον Θεό όλα είναι δυνατά και τα σύμπαντα είναι δούλα Του· παντεπίσκοπο, επειδή ο Θεός επιβλέπει τα πάντα και χωρεί μέσα από όλους τους ανθρώπους, επειδή δεσπόζει και στους ανθρώπους και σε όλα τα κτίσματά Του· νοερό, καθαρό, λεπτότατο, δηλαδή ασώματο, άχραντο, ακατάληπτο. «Διήκει δε και χωρεί μέσα από όλα λόγω της καθαρότητάς του», δηλαδή γεμίζει τα πάντα και συγκρατεί τα πάντα ως απολύτως καθαρό· «διότι είναι ατμίδα της δυνάμεως του Θεού και καθαρή απόρροια της δόξας του Παντοκράτορος».

Διότι η ατμίδα και η απόρροια της δυνάμεως του παντοκράτορος Θεού προέρχεται οπωσδήποτε από τη θεία ουσία και όχι από αλλού, όπως ακριβώς και η ατμίδα του πυρός προέρχεται από το πυρ και δεν είναι επείσακτη, και η απόρροια του ύδατος εκπορεύεται από το αβυσσαίο ύδωρ.

Και αυτά μεν τα γνωρίσματα του Αγίου Πνεύματος τα αποσαφήνισε εδώ σαφώς ο σοφός, σε άλλο σημείο όμως όχι αυτά, αλλά τα εξής: «Υπάρχει», λέει, «μέσα της πνεύμα νοερό, άγιο, απαύγασμα αΐδιου φωτός και εικόνα της αγαθότητας του Θεού».