Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΟΛΟΜΩΝΤΟΣ 7:26

Και ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Κύριε, έγινες καταφυγή σε εμάς από γενεά σε γενεά. Πριν να δημιουργηθούν τα όρη και να πλαστεί η γη και η οικουμένη, από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις»· στο δε βιβλίο του Δανιήλ: «Φώναξε με μεγάλη φωνή η Σουσάννα και είπε: Ο Θεός ο αιώνιος, ο γνώστης των κρυπτών, ο οποίος γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους». Άρα, το «δεν υπήρχε κάποτε», και το «πριν δημιουργηθεί», και το «όταν», και όσες τέτοιου είδους εκφράσεις υπάρχουν, αρμόζει να λέγονται για τα γενητά και τα κτίσματα, για εκείνα δηλαδή που έγιναν εκ του μη όντος, είναι όμως ξένα προς τον Λόγο. Εάν λοιπόν αυτά λέγονται από τις Γραφές για τα γενητά, ενώ για τον Υιό χρησιμοποιείται το «πάντοτε», τότε, ω θεομάχοι, ο Υιός δεν δημιουργήθηκε εκ του μη όντος, ούτε ανήκει καθόλου στα γενητά, αλλά είναι εικόνα του Πατρός και Λόγος αΐδιος, και ποτέ δεν υπήρξε στιγμή που να μην υπήρχε, αλλά πάντοτε υπάρχει, ως αΐδιο απαύγασμα του αϊδίου φωτός.

Ορθόδοξος: Εάν γνώριζες τη δωρεά του Θεού και ποιος είναι αυτός που έδωσε την εντολή να βαπτίζονται όλα τα έθνη στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, δεν θα επιχειρούσες να παραποιήσεις μάταια το όνομα του Πατρός και του Υιού από εθελοθρησκεία, υπερηφανευόμενος εναντίον εκείνου που δίδαξε την καλή ομολογία. Επειδή όμως, νομίζοντας ότι είσαι σοφός, δεν θέλεις ο Πατέρας να είναι Πατέρας, για να μη θεωρηθείς συνετός στα μάτια σου, άκουσε από εμάς ότι ο Υιός ήταν, είναι και θα είναι τέλειος μέσα στον Πατέρα. «Εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος· αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό», έστω και αν δεν το θέλεις, Αέτιε. Και ούτε υπήρχε προηγουμένως και έπειτα γεννήθηκε, ούτε γεννήθηκε χωρίς να υπάρχει προηγουμένως, αλλά είναι συναΐδιο γέννημα ως απαύγασμα αιώνιου φωτός. Η γεννητή φύση και η αγέννητη φύση δεν έχουν τη διαφορά τους στη φύση καθαυτήν, αλλά στο γεγονός ότι η μία έχει γεννηθεί και η άλλη δεν έχει γεννηθεί. Διότι, ιδού, και ο Αδάμ δεν έχει γεννηθεί από γυναίκα, ενώ εμείς έχουμε γεννηθεί, και δεν διαφέρουμε ως προς τη φύση, αλλά ως προς το ότι εμείς έχουμε γεννηθεί από γυναίκα ενώ εκείνος δεν έχει γεννηθεί.

Και ο Διονύσιος, λοιπόν, έχοντας μάθει αυτό από τους αποστόλους, το έπραξε. Διότι, επειδή εξαπλωνόταν ύπουλα η αίρεση του Σαβελλίου, αναγκάστηκε να γράψει τέτοιου είδους επιστολή, όπως προείπα, και να προτάξει εναντίον τους όσα ειπώθηκαν με ανθρώπινο και ταπεινό τρόπο για τον Σωτήρα, ώστε, αποτρέποντάς τους μέσω των ανθρώπινων χαρακτηριστικών από το να ισχυρίζονται ότι ο Πατέρας είναι ο Υιός, να τους καταστήσει ευκολότερη τη διδασκαλία περί της θεότητας του Υιού, όταν στις άλλες επιστολές του, αντλώντας από τις Γραφές, τον ονομάζει Λόγο, Σοφία, Δύναμη, Ατμίδα και Απαύγασμα του Πατέρα. Στις επιστολές, λοιπόν, της απολογίας του, λέγοντας τέτοια πράγματα, εκφράζεται με παρρησία στην πίστη και στην ευσέβεια προς τον Χριστό. Όπως, λοιπόν, δεν πρέπει να κατακρίνονται οι απόστολοι εξαιτίας των ανθρώπινων εκφράσεων για τον Κύριο (διότι πράγματι ο Κύριος έγινε άνθρωπος), αλλά μάλλον είναι άξιοι θαυμασμού για την οικονομία και την επίκαιρη διδασκαλία τους, έτσι και ο Διονύσιος δεν είναι Αρειανός εξαιτίας της επιστολής του προς τον Ευφράνορα και τον Αμμώνιο κατά του Σαβελλίου. Διότι, έστω κι αν χρησιμοποίησε ταπεινές εκφράσεις και παραδείγματα, ωστόσο και αυτά προέρχονται από τα Ευαγγέλια, και έχει ως δικαιολογία γι' αυτά την ένσαρκη παρουσία του Σωτήρα, εξαιτίας της οποίας γράφτηκαν και αυτά και τα παρόμοια. Διότι, όπως ακριβώς είναι Λόγος του Θεού, έτσι μετέπειτα «ο Λόγος έγινε σάρκα», και ενώ «στην αρχή ήταν ο Λόγος», η Παρθένος στη συντέλεια των αιώνων συνέλαβε στη μήτρα της και ο Κύριος έγινε άνθρωπος.

Διότι, αν θεωρεί αυτούς που κατηγόρησαν τον Παύλο σαν να κατηγόρησαν τον ίδιο, δεν αποδεικνύει τίποτε άλλο παρά ότι έγραψε κατ' αυτόν τον τρόπο έχοντας το ίδιο φρόνημα με τον Παύλο. Εξάλλου, απαντώντας σε καθένα από τα λεγόμενα των κατηγόρων, ανασκευάζει όλα όσα εκείνοι προβάλλουν, και τον μεν Σαβέλλιο τον ανατρέπει σε εκείνα, σε τούτα δε αποδεικνύει την ολοκληρωμένη και ευσεβή δική του πίστη. Εφόσον, λοιπόν, εκείνοι ισχυρίζονταν ότι ο Διονύσιος πιστεύει πως «ο Θεός δεν ήταν πάντοτε Πατέρας, δεν υπήρχε πάντοτε ο Υιός, αλλά ο μεν Θεός ήταν χωρίς τον Λόγο, ο δε Υιός δεν υπήρχε πριν γεννηθεί, αλλά υπήρξε εποχή που δεν υπήρχε, διότι δεν είναι αΐδιος, αλλά προήλθε μεταγενέστερα», δες πώς αποκρίνεται. Παραλείποντας, λοιπόν, τα περισσότερα από τα λόγια του, με τα οποία είτε ερευνώντας εξετάζει, είτε συλλογιζόμενος συνάγει συμπεράσματα, είτε ερωτώντας ελέγχει, είτε μέμφεται αυτούς που τον κατηγόρησαν, εξαιτίας της έκτασης των λόγων του, παραθέτω μόνο τα απολύτως αναγκαία για την κατηγορία. Απολογούμενος, λοιπόν, ως προς εκείνα, γράφει με αυτές ακριβώς τις λέξεις στο πρώτο βιβλίο που επιγράφεται «Έλεγχος και απολογία», μετά από άλλα, τα εξής: «Διότι δεν υπήρξε ποτέ εποχή που ο Θεός δεν ήταν Πατέρας». Και αυτό το αναγνωρίζει στα επόμενα: «ότι ο Χριστός υπάρχει πάντοτε, όντας Λόγος και Σοφία και Δύναμη, διότι βεβαίως ο Θεός δεν απέκτησε Υιό αργότερα, όντας προηγουμένως άγονος από αυτά, αλλά ότι ο Υιός δεν έχει το είναι από τον εαυτό του, αλλά από τον Πατέρα». Και μετά από λίγο πάλι λέει περί του ιδίου: «Όντας δε απαύγασμα αϊδίου φωτός, εξάπαντος και ο ίδιος είναι αΐδιος».

Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που λέει μόνο το «ομοιούσιον» δεν αναγνωρίζει πάντοτε και το εκ της ουσίας, έτσι και εκείνος που λέει το «ομοούσιον» φανερώνει το νόημα και των δύο, δηλαδή και του ομοιοουσίου και του εκ της ουσίας. Και αυτοί, λοιπόν, όταν αντιτάσσονται πάλι σε εκείνους που υποστηρίζουν ότι ο Λόγος είναι κτίσμα και δεν θέλουν να είναι Αυτός γνήσιος Υιός, έχουν αντλήσει τις εναντίον τους αποδείξεις από τα ανθρώπινα παραδείγματα του υιού και του πατέρα, με την εξαίρεση αυτού του σημείου, ότι δηλαδή ο Θεός δεν είναι σαν τον άνθρωπο ούτε η γέννηση του Υιού είναι όμοια με την ανθρώπινη τεκνογονία, αλλά είναι όπως ταιριάζει στον Θεό και όπως αρμόζει σε εμάς να την κατανοούμε. Διότι έχουν ονομάσει τον Πατέρα πηγή της σοφίας και της ζωής, ενώ τον Υιό απαύγασμα του αϊδίου φωτός και ότι ο Ίδιος είναι το γέννημα από την πηγή, το οποίο λέει: «Εγώ είμαι η ζωή» και «Εγώ είμαι η σοφία, που κατέστησα κατοικία μου τη βουλή». Αλλά το απαύγασμα εκ του φωτός, το γέννημα εκ της πηγής και τον Υιό εκ του Πατρός, πώς αλλιώς θα μπορούσε κάποιος να τα ονομάσει πιο ταιριαστά παρά «ομοούσιον»; Μήπως, λοιπόν, επειδή τα ανθρώπινα γεννήματα είναι ομοούσια, πρέπει να φοβόμαστε μήπως ο Υιός, ονομαζόμενος ομοούσιος, θεωρηθεί και Αυτός ως ανθρώπινο γέννημα; Μη γένοιτο· δεν έχουν έτσι τα πράγματα. Αλλά αυτό επιδέχεται και άμεση λύση· διότι ο Υιός είναι Λόγος και Σοφία του Πατρός, από τα οποία γίνεται γνωστό το απαθές και το αμέριστο της γεννήσεώς Του από τον Πατέρα.

ΑΛΛΟ. Εάν στο καθ' ημάς φως το απαύγασμά του είναι ομοούσιο, και ο Υιός είναι απαύγασμα του αιώνιου φωτός, τότε είναι και αυτός ομοούσιος με το φως, του οποίου είναι απαύγασμα, εφόσον τα παραδείγματα παραβάλλονται προς το όμοιο κατά ένα μέρος της οικείας τους φύσης.

Ο Σολομών: Διότι είναι απαύγασμα φωτός αϊδίου, και ακηλίδωτο κάτοπτρο της ενέργειας του Θεού, και εικόνα της αγαθότητάς Του. Στη Γένεση: Και ευλόγησε τον Ιακώβ αυτός που πάλευε μαζί του εκεί, και ο Ιακώβ ονόμασε τον τόπο εκείνο [Είδος Θεού]. Διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου.

Και τώρα θέλω, αδελφοί μου, με την παραγγελία μου να σας προτρέψω και να σας στηρίξω σταθερά, ώστε μετά την αναχώρησή μου να με μνημονεύετε, όπως συνηθίζετε, στις προσευχές σας. Πλησιάστε, λοιπόν, τώρα και κλείστε μου τα μάτια, βάζοντας τα χέρια σας πάνω στα βλέφαρά μου. Διότι λιγοστεύει η πνοή μέσα μου, καθώς ήδη σβήνω, και ο επίγειος βίος μου φτάνει στο τέλος του, και το πέρασμα είναι αληθινό. Διότι αναλογιστείτε τη δική σας ζωή ενωμένη με τη δική μου, και τη δική μου ανάμεσά σας. Το κρεβάτι, στο οποίο έχω καθηλωθεί, δεν πρόκειται να το εγκαταλείψω. Διότι έχω εξαντληθεί από παντού και δεν μπορώ να αντέξω άλλο, και οι πόνοι με κυριεύουν. Όμως αφήνω σε όλους σας την ανάμνησή μου ως αψεγάδιαστο καθρέφτη, ώστε κοιτάζοντας σε αυτήν ακούραστα για τα πάντα και καταβάλλοντας κάθε προσπάθεια, να αγωνίζεστε πάντοτε φιλόπονα να της μοιάζετε.

Γι' αυτό και ο Σωτήρας διατύπωσε ορισμό για τον Πατέρα, λέγοντας: Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνον ένας, ο Θεός. Και αν εξετάσεις τα περί του Υιού, θα μάθεις ότι είναι και αυτός αγαθός· επειδή είναι απαύγασμα αϊδίου φωτός και ακηλίδωτο κάτοπτρο της ενέργειας του Πατέρα, και εικόνα της αγαθότητάς Του.

Εφόσον δε ο Πατέρας είναι ένας, πρέπει και ο Υιός να είναι ένας και όχι πολλοί, και ένας τέλειος, ο μόνος γεννητός Θεός εκ Θεού, και όχι περισσότεροι. Διότι στους περισσότερους θα υπάρχει ετερότητα και διαφορά και εισαγωγή του κατώτερου. Γι' αυτό ακριβώς ένας Θεός είναι Πατέρας ενός τέλειου και μονογενούς Υιού, και όχι πολλών θεών ούτε πολλών υιών· επειδή, καθώς και η ουσία του φωτός είναι μία, είναι απόλυτη ανάγκη να δεχτούμε ότι και η τέλεια αυγή που γεννιέται από αυτό είναι μία. Διότι, τι άλλο γέννημα του φωτός θα ήταν δυνατόν να επινοήσει κανείς; Μήπως όχι μόνο την ακτίνα που προέρχεται από αυτό, η οποία γεμίζει και καταυγάζει τα πάντα; Επειδή καθετί που είναι ξένο προς αυτήν θα ήταν «σκοτάδι και όχι φως». Κατά συνέπεια, καθώς και ο ανώτατος Πατέρας όλων είναι άρρητο φως, κανένα παράδειγμα δεν θα μπορούσε να είναι παρόμοιο ούτε οικείο προς αυτόν, παρά μόνο ακριβώς αυτό, το οποίο είναι δυνατόν να ειπωθεί για τον Υιό: «διότι είναι απαύγασμα αΐδιου φωτός, και αψεγάδιαστο έσοπτρο της ενέργειας του Θεού, και εικόνα της αγαθότητάς του». Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του». Αλλά, ενώ η αυγή είναι αχώριστη από το αισθητό φως, ο Υιός υφίσταται ιδιαιτέρως καθ' εαυτόν παρά τον Πατέρα· και ενώ η αυγή του φωτός επέχει θέση ενέργειας, ο Υιός είναι κάτι διαφορετικό από το να υφίσταται ως ενέργεια, όντας ουσιωμένος καθ' εαυτόν.

Γι' αυτό τα πάντα, ορατά και αόρατα, σώματα και ασώματα, λογικά και άλογα, αφού μετείχαν στη δική του κένωση, καταξιώθηκαν αναλόγως της ... μετουσίας, και έλαβαν μέρος στην κοινωνία του θείου Λόγου. Την αντίληψη, βέβαια, αυτής της ένθεης πνοής, ολόκληρος ο κόσμος την προσφέρει σε όσους δεν έχουν τυφλωμένες τις λογικές τους αισθήσεις, έτσι ώστε τα εκ φύσεως γεώδη και φθαρτά σώματα να αποπνέουν την άυλη και ακήρατη ευωδία, η οποία πηγάζει άνωθεν από τον Θεό των όλων, ο οποίος, όντας Πατέρας του μονογενούς του Λόγου, είναι ο ίδιος το πρώτο, το κύριο και το μόνο αληθινά αγαθό, το οποίο γεννά το αγαθό. Ο Υιός έπεται και επιχορηγείται, τρόπον τινά, από την πρώτη και ηγέτιδα ουσία, και έχει διακηρυχθεί σε εμάς ως η μόνη ευωδία της πατρικής 〈ουσίας〉, καθώς υπακούμε στο αγιογραφικό λόγιο που μας διδάσκει γι' αυτόν, ότι δηλαδή «είναι ατμίδα της δυνάμεως του Θεού, και καθαρή απόρροια της δόξας του Παντοκράτορα, και απαύγασμα αϊδίου φωτός, και ακηλίδωτο κάτοπτρο της ενέργειας του Θεού, και εικόνα της αγαθότητάς του».

«Διότι είναι απαύγασμα αιωνίου φωτός και ακηλίδωτο έσοπτρο της ενέργειας του Θεού και εικόνα της αγαθότητάς Του. Εκτείνεται δε από άκρη σε άκρη με δύναμη και διοικεί τα πάντα με αγαθότητα». Αυτά μεν αναφέρει η Γραφή. Τη δε έννοια του δόγματος ο Φίλων ο Εβραίος, ερμηνεύοντάς την σαφέστερα, την παρουσιάζει με τον εξής τρόπο:

Διότι πώς ο γεννηθείς Κύριος και Θεός, όπως ο ίδιος προηγουμένως ανέφερε, είναι δυνατόν να είναι εικόνα του Θεού; Επειδή άλλο πράγμα είναι η εικόνα του Θεού και άλλο ο Θεός. Ώστε, εάν μεν είναι εικόνα, δεν είναι Κύριος ούτε Θεός, αλλά εικόνα του Κυρίου και του Θεού· εάν δε είναι όντως Κύριος και Θεός, δεν είναι δυνατόν πλέον ο Κύριος και Θεός να είναι εικόνα του Κυρίου και του Θεού. Και αυτά τα είπε δείχνοντας μεγάλη τυφλότητα, χωρίς να κατανοήσει ότι και ο Υιός δύναται να ονομαστεί έμψυχη εικόνα του δικού Του Πατέρα, εφόσον είναι απολύτως όμοιος με τον Πατέρα. Αυτό εξάλλου διδάσκει και η Γραφή λέγοντας: «Έζησε δε ο Αδάμ διακόσια τριάντα έτη και εγέννησε υιό κατά την ιδέα αυτού και κατά την εικόνα αυτού, και του έδωσε το όνομα Σηθ». Και περί της θεότητος του Υιού, ο Απόστολος διδάσκει λέγοντας: «ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του», και πάλι: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του». Και σε άλλα σημεία έχει λεχθεί: «διότι είναι απαύγασμα αϊδίου φωτός, και έσοπτρο ακηλίδωτο της ενέργειας του Θεού, και εικόνα της αγαθότητός Του». Και πάλι ο Απόστολος, όταν λέει «αφού απεκδυθείτε τον παλαιό άνθρωπο, και ενδυθείτε τον νέο, ο οποίος ανακαινίζεται σε επίγνωση κατά την εικόνα Εκείνου που τον έκτισε», είναι φανερό ότι διδάσκει πως η εικόνα του Θεού δεν αναφέρεται στη σάρκα.

Όταν δε εισάγει τη θεολογία για αυτόν, τον διαχωρίζει από όλα τα υπόλοιπα και τον αναγνωρίζει ως Κύριο, Δεσπότη, Δημιουργό, Θεό και Σωτήρα των πάντων· αποφαίνεται ότι αυτός μόνος και κανένας άλλος είναι ο μονογενής Υιός του Θεού, και μόνο αυτόν αποκαλεί Σοφία, Λόγο, Ζωή και Φως, «εικόνα του αοράτου Θεού» και «απαύγασμα αιωνίου φωτός», και διδάσκει να πρεσβεύουμε για αυτόν μύρια άλλα παρόμοια, επιδεικνύοντας έτσι την ιδιαίτερη σχέση της πατρικής θεότητας μόνο με αυτόν, ως προς μονογενή Υιό. Γι' αυτό και στα ρείθρα του Ιορδάνη η πατρική φωνή μόνο αυτόν ανακήρυξε αγαπητό Υιό, μαρτυρώντας με δυνατή φωνή: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευδόκησα». Και επαναλαμβάνει τη μαρτυρία και κατά τη Μεταμόρφωση στο όρος, επισφραγίζοντας τον ίδιο λόγο.

Επαρκεί λοιπόν σε εμάς η πίστη για τη σωτηρία, η οποία μας παρέχει τη δυνατότητα να γνωρίζουμε τον Θεό Πατέρα Παντοκράτορα, και να αναγνωρίζουμε τον μονογενή Του Υιό ως σωτήρα, ο οποίος βέβαια, εκτός από τα άλλα, παρέδωσε και τα εξής λέγοντας: «ό,τι έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα, και ό,τι έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα». «Πνεύμα» δε είναι «ο Θεός». Επομένως, συνάγεται το συμπέρασμα πως και ό,τι έχει γεννηθεί από τον Θεό θα είναι Θεός. Όσο δε ο Θεός, που βρίσκεται επέκεινα των πάντων, είναι ξένος και αποχωρισμένος ως προς τη φύση από τη γεώδη σάρκα, τόσο πρέπει να κατανοήσουμε ότι και ο τρόπος με τον οποίο ο Πατέρας γέννησε τον Υιό είναι εντελώς ξένος προς τη γένεση των σαρκών. Διότι Του έδωσε υπόσταση χωρίς να εκπέμψει κάτι, ούτε να αλλοιωθεί, ούτε βέβαια να κινηθεί παθητικά, ούτε γενικώς να υποστεί κάτι από όσα είναι γνωστά σε εμάς. Διότι δεν ήταν σώμα, ώστε να σκεφτεί κανείς για Αυτόν κάποια απορροή ή μείωση ή έκταση ή μεταβολή ή τροπή ή ροή ή μέρος ή πάθος. Αντιθέτως, όντας εκτός όλων αυτών, πραγματοποίησε τη γέννηση με τρόπο άρρητο και αδιανόητο για εμάς, ή μάλλον ανεξερεύνητο και ανεξιχνίαστο για κάθε κτιστή φύση. Γεννά βεβαίως και ο ήλιος την αυγή του, και ο Υιός ονομάζεται «απαύγασμα αΐδιου φωτός» και «απαύγασμα της δόξης», όχι όμως σύμφωνα με την αισθητή εικόνα του φωτός· διότι πέρα από κάθε παράδειγμα, Του έδωσε υπόσταση με λόγους άρρητους και ακατάληπτους, και μάλιστα τον έναν και μονογενή.

Γι' αυτό ακριβώς αρμόζει και σε εμάς να σεβόμαστε με θεϊκή τιμή μόνο τον Υιό και κανέναν άλλον, όπως ακριβώς τιμούμε τον Πατέρα, και με αυτόν τον τρόπο ο Πατέρας τιμάται διά του Υιού· πράγμα το οποίο και ο Ίδιος διδάσκει λέγοντας: «εκείνος που τιμά τον Υιό τιμά τον Πατέρα που Τον έστειλε». Διότι, όπως ακριβώς τιμώντας την εικόνα ενός βασιλιά που έχει αποσταλεί θα τιμούσαμε το πρωτότυπο της εικόνας, δηλαδή τον ίδιο τον βασιλιά, με τον ίδιο τρόπο ο Πατέρας θα τιμούνταν διά του Υιού, καθώς και οράται διά μέσου Αυτού. Διότι «εκείνος που είδε» τον Υιό, «είδε τον Πατέρα», βλέποντας την αγέννητη θεότητα να αποτυπώνεται στον Υιό, σαν σε εικόνα και κάτοπτρο· «διότι είναι απαύγασμα του αϊδίου φωτός, και αμόλυντο κάτοπτρο της ενέργειας του Θεού, και εικόνα της αγαθότητάς Του». Όλα δε αυτά τα έλαβε από τον Πατέρα, και έχοντας λάβει τη δόξα της θεότητας από Αυτόν, την κατέχει ως Υιός γνήσιος και μονογενής. Αντιθέτως, ο Πατέρας δεν τα έλαβε από κανέναν, αλλά όντας ο Ίδιος αρχή, πηγή και ρίζα όλων των αγαθών, ευλόγως αναγορεύεται ως ο ένας και μόνος Θεός. Όμως, ευρισκόμενος σε άγνοια όλων αυτών, ο Μάρκελλος δεν δέχεται ότι ο Υιός γεννήθηκε αληθώς από τον Πατέρα, ως Υιός ζωντανός και ενυπόστατος, αλλά ισχυρίζεται ότι προήλθε από τον Θεό σαν ένας λόγος που δηλώνει κάτι ή εκφράζει προσταγή.

Ζʹ. Διότι τίποτε δεν μου φαινόταν τόσο σπουδαίο όσο το να κλείσει κανείς τις αισθήσεις του, να βγει έξω από τη σάρκα και τον κόσμο, να συστραφεί στον εαυτό του, να μην έρχεται σε επαφή με κανένα από τα ανθρώπινα, παρά μόνο από απόλυτη ανάγκη, να συνομιλεί με τον εαυτό του και με τον Θεό, να ζει πάνω από τα ορατά και να φέρει μέσα του πάντοτε καθαρές τις θείες ελλάμψεις, αμιγείς από τους γήινους και απατηλούς χαρακτήρες, όντας και γινόμενος διαρκώς πραγματικά ένας ακηλίδωτος καθρέφτης του Θεού και των θείων πραγμάτων, προσλαμβάνοντας φως στο φως, και προσθέτοντας στο αμυδρότερο ένα λαμπρότερο, απολαμβάνοντας ήδη με την ελπίδα το αγαθό του μέλλοντος αιώνος, και να συμπορεύεται με τους αγγέλους, εγκαταλείποντας τη γη ενώ βρίσκεται ακόμη πάνω σε αυτήν, και ανυψούμενος στα άνω από το Πνεύμα. Αν κάποιος από εσάς διακατέχεται από αυτόν τον θείο έρωτα, γνωρίζει τι λέω και θα δείξει συγκατάβαση στο πάθος μου εκείνης της εποχής. Διότι τους πολλούς ίσως δεν θα μπορούσα να τους πείσω με τα λόγια μου, όσους δηλαδή θεωρούν το ζήτημα αυτό άξιο γέλωτος, έχοντας κακή προδιάθεση είτε εξαιτίας της δικής τους ανοησίας είτε εξαιτίας όσων αποδείχθηκαν ανάξιοι της αποστολής τους. Αυτοί προσέδωσαν κακό όνομα σε ένα καλό πράγμα, ταυτίζοντας τη φιλοσοφία με την κενοδοξία, παίρνοντας ως συνεργό τους τον φθόνο και την κακία των πολλών, η οποία είναι πάντοτε πιο πρόθυμη προς το χειρότερο, ώστε με κάθε τρόπο να διαπράττεται από αυτούς τουλάχιστον ένα αμάρτημα: είτε να ενεργείται το κακό, είτε να μην γίνεται πιστευτό το καλό.

ΛΟΓΟΣ Κ΄. Περί δόγματος και καταστάσεως επισκόπων. Α΄. Όταν βλέπω τη σημερινή γλωσσαλγία, τους αυθημερόν αναδεικνυόμενους σοφούς και τους χειροτονητούς θεολόγους, στους οποίους αρκεί μόνο να το θελήσουν για να γίνουν σοφοί, ποθώ την ανώτατη φιλοσοφία και αναζητώ ένα έσχατο κατάλυμα, κατά τον προφήτη Ιερεμία, και επιθυμώ να μείνω μόνος με τον εαυτό μου. Διότι τίποτα δεν μου φαίνεται τόσο σπουδαίο όσο το να κλείσει κανείς τις αισθήσεις του, να βγει έξω από τη σάρκα και τον κόσμο, να μην έρχεται σε επαφή με τίποτα το ανθρώπινο, παρά μόνο από απόλυτη ανάγκη, και συνομιλώντας με τον εαυτό του και με τον Θεό, να ζει πάνω από τα ορατά. Και να φέρει πάντοτε μέσα του καθαρές τις θείες ελλάμψεις, αμιγείς από τις γήινες και απατηλές παραστάσεις, όντας και γινόμενος διαρκώς σαν ένας ακηλίδωτος καθρέφτης του Θεού και των θείων πραγμάτων, προσλαμβάνοντας φως στο φως, και μάλιστα ένα πιο ξεκάθαρο πάνω στο πιο αμυδρό, μέχρι να φτάσουμε στην πηγή αυτών των επίγειων απαυγασμάτων και να επιτύχουμε τον μακάριο σκοπό, όταν πλέον τα κάτοπτρα θα έχουν καταργηθεί από την ίδια την αλήθεια. Διότι δύσκολα μπορεί κάποιος να κυριαρχήσει επί της ύλης που τον σύρει προς τα κάτω, εάν δεν διαπαιδαγωγήσει τον εαυτό του με μακροχρόνια άσκηση και δεν αποκόψει σιγά-σιγά το ευγενές και φωτεινό στοιχείο της ψυχής από το ταπεινό και συνδεδεμένο με το σκοτάδι, ή εάν δεν βρει τον Θεό σπλαχνικό, ή και τα δύο αυτά μαζί, φροντίζοντας με κάθε τρόπο να προσηλώνει το βλέμμα του προς τα άνω.

Διότι εμείς, από τις μεγάλες και υψηλές ονομασίες, και έχουμε κατανοήσει και κηρύσσουμε τη θεότητα του Υιού. Ποιες είναι αυτές; Η ονομασία «Θεός», «Λόγος», «Αυτός που ήταν στην αρχή», «Αυτός που είναι μαζί με την αρχή», η «Αρχή»· «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος»· και, «Μαζί σου είναι η αρχή»· και, «Εκείνος που την ονομάζει αρχή από γενεών». Επειδή είναι Υιός μονογενής: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε». «Οδός», «αλήθεια», «ζωή», «φως»: «Εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια και η ζωή»· και, «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». «Σοφία», «δύναμη»: «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία». «Απαύγασμα», «χαρακτήρας», «εικόνα», «σφραγίδα»: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του»· και, «Εικόνα της αγαθότητας»· και, «Διότι αυτόν σφράγισε ο Πατέρας, ο Θεός». «Κύριος», «βασιλιάς», «ο Ων», «ο Παντοκράτορας»: «Έβρεξε ο Κύριος φωτιά από τον Κύριο»· και, «Ράβδος ευθύτητας είναι η ράβδος της βασιλείας σου»· και, «Ο Ων και ο Ην και ο Ερχόμενος και ο Παντοκράτορας». Αυτά λέγονται με σαφήνεια για τον Υιό, καθώς και όσα έχουν την ίδια σημασία με αυτά, από τα οποία κανένα δεν είναι επίκτητο, ούτε προστέθηκε αργότερα στον Υιό, ή στο Πνεύμα, όπως ακριβώς δεν προστέθηκε ούτε στον ίδιο τον Πατέρα. Διότι το τέλειο δεν προέρχεται από προσθήκη. Επειδή δεν υπήρξε ποτέ εποχή που να ήταν χωρίς Λόγο, ούτε υπήρξε εποχή που να μην ήταν Πατέρας, ούτε υπήρξε εποχή που να μην ήταν αληθινός, ή να ήταν χωρίς σοφία, ή αδύναμος, ή στερημένος από ζωή, ή από λαμπρότητα, ή από αγαθότητα.

Εάν λοιπόν πρέπει με κάθε τρόπο να ομολογείται το άναρχο του Πατρός, ας μην αναζητείται περίεργα κάποιο καθορισμένο σημείο στη ζωή του Υιού, από το οποίο, αρχίζοντας να υπάρχει, να αποκόπτεται από τη ζωή που βρίσκεται πέρα από αυτό το σημείο. Αντιθέτως, αρκεί να νοούμε τον Πατέρα πριν από τον Υιό μόνο ως προς τον λόγο της αιτίας, και να μην θεωρούμε ποτέ τη ζωή του Πατρός χωρισμένη και απομονωμένη πριν από τη γέννηση του Υιού, προκειμένου να μην εισέλθει μαζί με αυτήν την αντίληψη κάποια έννοια χρονικού διαστήματος πριν από την ανάδειξη του Υιού, η οποία θα μετράται παράλληλα με τη ζωή του Γεννήτορος. Σε κάτι τέτοιο κατ' ανάγκην θα επακολουθήσει το να υποθέσουμε και για τον Πατέρα κάποια αρχή της ζωής, σύμφωνα με την οποία το χρονικό διάστημα που πλάστηκε στη φαντασία πριν από τον Υιό, προχωρώντας προς τα πίσω, θα σταματήσει, περικλείοντας μέσα του την αρχή της ζωής του Πατρός την οποία προηγουμένως επινοήσαμε. Αλλά πρέπει, ομολογώντας το «εξ αυτού», ακόμη και αν φαίνεται κάπως τολμηρό, να μην αρνούμαστε και το «συν αυτώ», καθοδηγούμενοι προς αυτήν την έννοια από τη Γραφή μέσα από τις διδαχές της. Διότι, αφού ακούσαμε από τη Σοφία για «απαύγασμα αΐδιου φωτός», συνθεωρούμε το απαύγασμα μαζί με την αϊδιότητα του πρωτοτύπου φωτός, και ενώ εννοούμε το αίτιο του απαυγάσματος, δεν αποδεχόμαστε ότι αυτό είναι χρονικά πρεσβύτερο. Και με αυτόν τον τρόπο θα διασωθεί για εμάς ο λόγος της ευσέβειας, χωρίς ούτε η ζωή του Υιού να ελλείπει προς τα πίσω, ούτε η αϊδιότητα του Πατρός να ακρωτηριάζεται με το να υποθέτει κανείς μια καθορισμένη αρχή για τον Υιό.

Διότι η κτίση ούτε «εν αρχή» υπήρχε, ούτε ήταν «προς τον Θεόν», ούτε ήταν Θεός, ούτε ζωή, ούτε φως, ούτε ανάσταση, ούτε έφερε τα υπόλοιπα θεοπρεπή ονόματα, όπως αλήθεια, δικαιοσύνη, αγιασμός, δίκαιος κριτής, δημιουργός των πάντων, αυτός που υπάρχει προ των αιώνων, που βασιλεύει εις τον αιώνα και στους αιώνες των αιώνων. Η κτίση δεν είναι απαύγασμα της δόξας, ούτε χαρακτήρας της υποστάσεως, ούτε εικόνα της αγαθότητας, ούτε χάρη, ούτε δύναμη, ούτε αλήθεια, ούτε σωτηρία, ούτε απολύτρωση, ούτε απολύτως τίποτε παρόμοιο από όσα αναφέρονται από τη Γραφή προς δόξαν του Μονογενούς δεν υπάρχει ούτε λέγεται για την κτίση, για να παραλείψουμε τις υψηλότερες ρήσεις, το «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα», το «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και το «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας». Εάν, λοιπόν, ο λόγος μπορούσε να αποδώσει στην κτίση τέτοιες και τόσο μεγάλες ιδιότητες, ορθώς θα πίστευε κανείς ότι αυτά που παρατηρούνται σε αυτήν θα έπρεπε να εφαρμόζονται και στις αντιλήψεις περί του Μονογενούς, εφόσον η σύγκριση θα γινόταν μεταξύ ομοφύλων και συγγενικών όντων. Εάν, όμως, όλα αυτά τα νοήματα και τα ονόματα έχουν μεν κοινωνία με τον Πατέρα, αλλά υπερβαίνουν κάθε έννοια σχετικά με την κτίση, άραγε δεν θα βυθιστεί στην ντροπή ο κατά τα άλλα σοφός και οξύνους, ο οποίος, μέσω των όσων παρατηρούνται στην κτίση, επιχειρεί να ερμηνεύσει τη φύση του Κυρίου της κτίσεως, μη έχοντας ακόμη κατανοήσει ότι άλλα είναι τα γνωρίσματα της θείας φύσεως και άλλα της κτίσεως;

Αυτός δε που σας κόμισε εκείνους τους λόγους σχετικά με αυτά, ο Ιωσήφ, ο οποίος είναι σε όλα καλός και αγαθός και με βίο εξαιρετικά θεοφιλή και γι' αυτό αγαπητός σε εμάς, επειδή βιαζόταν να επιστρέψει, τους άρπαξε από εμάς σχεδόν αυτοσχέδιους, σαν νεογέννητα βρέφη, που δεν έτυχαν της προσήκουσας φροντίδας. Αλλά επειδή έχουν παραχθεί για την απόδειξη της αλήθειας, και όχι για την επίδειξη κάλλους, γι' αυτό νομίζω επαινούνται και από τη δική σου σοφία. Εκείνο βέβαια πρέπει να βάλεις στον νου σου, ότι εμείς, έχοντας ποθήσει από παλιά την ανώτατη σοφία, ή μάλλον έχοντας ελκυστεί προς τον πόθο της από την ανώτατη φιλανθρωπία, εγκαταλείποντας κάθε είδος λόγων και τη μελέτη τους, είμαστε προσηλωμένοι σε αυτήν διά βίου, και υπάρχουν πολλοί που το γνωρίζουν αυτό μαζί με εμάς και θα το μαρτυρήσουν ενώπιόν σας· αλλά και εσύ ο ίδιος δεν το αγνοείς, όπως τουλάχιστον πείθω τον εαυτό μου. Όλα τα άλλα τα έχουμε εγκαταλείψει αναγκαστικά, επειδή ακριβώς στην αποξένωση από όλα τα πράγματα και στη λήθη των πάντων έχει ως φυσικό ιδίωμα να συνίσταται εκείνη η σοφία, όπως και στην αφαίρεση των πάντων νοείται το θείο μέσα σε κάποια υπεροχή. Όμως ο σκοπός της σοφίας εκείνης δεν είναι ίσο με αυτό· διότι από εδώ ο νους διανοείται τα όσα δεν αρμόζουν στον Θεό, ενώ εκεί με έργο ο νους δέχεται νοερά τις θείες ελλάμψεις, όντας και καθιστάμενος διαρκώς ακηλίδωτο κάτοπτρο του Θεού.

Ήταν, λοιπόν, ένας νεαρός τρυφερός, πολύ ωραίος στην όψη, όχι μόνο ως προς τον εξωτερικό και αντιληπτό με τις αισθήσεις άνθρωπο, αλλά πολύ περισσότερο ως προς τον εσωτερικό και αόρατο. Βλέποντάς τον ο Θεός, που ερευνά τις καρδιές, τόσο πολύ ελκύστηκε από το νοερό και αθέατο κάλλος του, ώστε ευδόκησε να κατοικήσει μέσα του, να γίνει ένα πνεύμα μαζί του και να τον καταστήσει εξ ολοκλήρου θείο. Διότι τον μεν Δαβίδ τον βρήκε ως ώριμο άνδρα, τον Δημήτριο όμως, που δεν είχε καν φτάσει ακόμη στην ανδρική ηλικία και ήταν εντελώς νέος, τον βρήκε εργάτη ανεπαίσχυντο σύμφωνα με την καρδιά Του, τηρητή των ενταλμάτων Του· τον βρήκε σκεύος εκλογής, κατά τον Παύλο, για να βαστάσει το όνομά Του ενώπιον εθνών και βασιλέων· τον βρήκε «έσοπτρο ακηλίδωτο», ικανό να δεχθεί και να αναδείξει την υπερκόσμια και άρρητη ωραιότητα. Εγώ μάλιστα ακούω μυστικά να απευθύνεται σε αυτόν εκείνη η φωνή: «Ιδού ο παίδας μου, τον οποίο εξέλεξα, στον οποίο ευδόκησε η ψυχή μου· θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του, και θα αναγγείλει κρίση στα έθνη». Και άλλους μεν θα μεταπλάσει και θα τους καταστήσει άξιους από ανάξιους που ήταν, ώστε να γίνει ο ίδιος «ως στόμα εμόν», άλλους δε θα ελέγξει, θα καταισχύνει και θα αποδείξει ότι είναι προετοιμασμένοι για την απώλεια. Διότι, αν και αυτά έχουν γραφτεί για τον Χριστό, ωστόσο μέσω Εκείνου θα χαριστούν και σε όσους ζουν με ακρίβεια σύμφωνα με το θέλημά Του.

ΟΜΙΛΙΑ ΠΟΥ ΕΚΦΩΝΗΘΗΚΕ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΙΣΟΔΟ ΣΤΑ ΑΓΙΑ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΤΗΣ ΠΑΝΑΧΡΑΝΤΟΥ ΔΕΣΠΟΙΝΑΣ ΗΜΩΝ ΘΕΟΤΟΚΟΥ Αν το δέντρο γνωρίζεται από τον καρπό, και το καλό δέντρο παράγει και καλό καρπό, η μητέρα της ίδιας της αγαθότητας, η γεννήτρια της αιώνιας ωραιότητας, πώς να μην υπερέχει ασυγκρίτως στην καλοκαγαθία από κάθε αγαθό εγκόσμιο και υπερκόσμιο; Διότι η δύναμη που καλλιέργησε τα πάντα, η συναΐδια και απαράλλακτη εικόνα της αγαθότητας, ο προαιώνιος και υπερούσιος και υπεράγαθος Λόγος του ανωτάτου Πατρός, επειδή θέλησε να περιβληθεί τη δική μας εικόνα από άφατη φιλανθρωπία και ευσπλαχνία προς εμάς, για να ανακαλέσει τη φύση που είχε κατασυρθεί στα βάθη του άδη και να ανακαινίσει αυτήν που είχε παλαιωθεί και να την αναβιβάσει προς το υπερουράνιο ύψος της δικής του βασιλείας και θεότητας, αφού ενώθηκε με αυτήν καθ' υπόστασιν, επειδή είχε ανάγκη από πρόσληψη σάρκας, και μάλιστα σάρκας καινής και ταυτόχρονα δικής μας, ώστε από εμάς να αναδημιουργήσει εμάς, και επιπλέον είχε ανάγκη από κυοφορία και γέννηση όμοια με τη δική μας και από τροφή μετά τον τοκετό και από κατάλληλη ανατροφή, αφού έγινε τα πάντα όπως εμείς για εμάς, βρίσκει υπηρέτρια ταιριαστή για όλα και χορηγό αμόλυντης φύσεως από μόνη της αυτήν την αειπάρθενο που εμείς υμνούμε, της οποίας την παράδοξη είσοδο στα Άγια των Αγίων εορτάζουμε σήμερα.

Επιστολή του μακαρίου Ιωάννου, μοναχού και πρεσβυτέρου, η οποία γράφτηκε προς τον αρχιμανδρίτη Ιορδάνη σχετικά με τον τρισάγιο ύμνο. Προς τον θεοτίμητο και κοσμημένο με θείο ζήλο κύριο Ιορδάνη, τον αρχιμανδρίτη, ο Ιωάννης. Ο απέραντος πόθος μου προς εσένα, άριστε των πατέρων, δεν αντλεί τις αφορμές του από κάποια ασταθή πρόφαση, αλλά από τη θεία αγάπη, η οποία από τη φύση της ποτέ δεν εκπίπτει. Διότι γνωρίζουμε την ορθοδοξία της πίστης σου και την ορθή διδασκαλία του λόγου της αληθείας, τον φλογερό σου ζήλο, την αγνότητα της προς τον Θεό αγάπης σου, από την οποία και εξαιτίας της οποίας είσαι φυσικά δεμένος με τον πλησίον· διότι η μεν πρώτη αποτελεί την πρωταρχική πηγή, ενώ η δεύτερη είναι σύμβολο της πρώτης. Επειδή η αγάπη προς τον πλησίον γνωρίζει να φανερώνει τον έρωτα προς τον Θεό. Γνωρίζουμε τη σφοδρή επιθυμία και την εντρύφησή σου στους λόγους του Θεού, την οποία θεωρείς γλυκύτερη και από το μέλι· διότι ενατένισες νοερά το θείο κάλλος και προς αυτό ανυψώθηκες φτερωτός, και έγινες ακηλίδωτος καθρέφτης του Θεού και των θείων ελλάμψεων, έχοντας ως ωραιότητα την αρετή και, με τις πιο ακριβείς γραμμές της, έχοντας καταστεί αψευδές εκμαγείο του θείου κάλλους, το οποίο είναι το αρχέτυπο κάθε αγαθού. Γι' αυτό, ποθώντας εσένα, ποθούμε την αρετή και τον Θεό, από τον Οποίο πηγάζουν σε σένα τα προτερήματα της αρετής.

Και ο μεν θείος Ιεζεκιήλ λέγει: «Με ανέλαβε το Πνεύμα και με οδήγησε στη γη των Χαλδαίων σε όραμα, εν Πνεύματι Θεού». Ο δε ενδέκατος από τους προφήτες, ο Ζαχαρίας, λέει: «Και τους λόγους σου εξαπέστειλε ο Κύριος ο Παντοκράτωρ με το Πνεύμα Του». Και ο Μιχαίας: «Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου». Ο δε Αγγαίος: «Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ, και το Πνεύμα μου βρίσκεται ανάμεσά σας». Και στον Ιώβ έχει γραφτεί: «Το Πνεύμα του Κυρίου είναι που με δημιούργησε, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι που με διδάσκει». Ενώ στη Σοφία: «Διότι υπάρχει σε αυτήν Πνεύμα άγιο νοερό, απαύγασμα αιώνιου φωτός». Και πάλι: «Διότι το άφθαρτο Πνεύμα σου υπάρχει στα πάντα». Και στους Κριτές: «Ήλθε σε αυτόν το Πνεύμα του Κυρίου και έκρινε τον Ισραήλ». Και: «Ήλθε στον Ιεφθάε το Πνεύμα του Κυρίου». Και: «Όρμησε το Πνεύμα του Κυρίου πάνω στον Σαμψών». Στους δε Αριθμούς: «Θα πάρω από το Πνεύμα που είναι πάνω σου και θα το θέσω πάνω σε αυτούς»· και: «Είθε να γινόταν όλος ο λαός του Κυρίου προφήτες, όταν δώσει ο Κύριος το Πνεύμα Του σε αυτούς». Ενώ στη Γένεση: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες». Αλλά μέχρι πότε θα προσπαθούμε να αριθμήσουμε τα αναρίθμητα;

Γι' αυτό και ο μεν Παύλος ονόμασε τον Υιό «απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρα της υποστάσεως» του Πατρός, ο δε σοφός Σολομών, κηρύττοντας από παλιά το Άγιο Πνεύμα και τη σοφία του Θεού, δηλαδή τον Χριστό, διακήρυττε ξεκάθαρα: «Υπάρχει», λέει, «σε αυτήν Πνεύμα νοερό, άγιο, απαύγασμα αιώνιου φωτός και εικόνα της αγαθότητας» του Θεού.

Και αυτά μεν τα γνωρίσματα του Αγίου Πνεύματος τα αποσαφήνισε εδώ σαφώς ο σοφός, σε άλλο σημείο όμως όχι αυτά, αλλά τα εξής: «Υπάρχει», λέει, «μέσα της πνεύμα νοερό, άγιο, απαύγασμα αΐδιου φωτός και εικόνα της αγαθότητας του Θεού».

Διότι και τα δύο υπερβαίνουν και νικούν και τη φύση και τη λογική. Ας αναφωνήσουμε μαζί με τον Προφήτη: Στους αγίους που βρίσκονται στη γη του, εθαυμάστωσε ο Κύριος· όλα τα θελήματά του είναι σε αυτούς· επειδή και αυτός είναι θαυμαστός ανάμεσά τους, διότι, αφού υψώθηκαν πάνω από όλη την κτίση, ενώθηκαν μόνο με τον Κτίστη και Δημιουργό· έτσι λοιπόν έγιναν καθρέφτες του Θεού ακηλίδωτοι, καθαρότατοι και διαυγέστατοι· και δεχόμενοι καθαρά τη θεία ακτίνα στις πεντακάθαρες ψυχές τους, απέκτησαν το θεομίμητο· και ό,τι είναι ο Θεός κατά φύση, αυτό οι ίδιοι το αποκόμισαν κατά μέθεξη και κατά χάρη, και έγιναν κατοικητήρια του Θεού, και ναοί ένθεοι και λαμπροί, σύμφωνα με την προφητική ρήση που λέει: Θα κατοικήσω μέσα τους και θα περπατήσω ανάμεσά τους· και αυτοί θα είναι λαός μου, και εγώ θα είμαι Θεός τους.