Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΟΛΟΜΩΝΤΟΣ 9:14

Ότι, έχοντας γνωρίσει το μέγεθος της σοφίας, παρακάλεσα τον Κύριο, ώστε να μου δοθεί το Άγιο Πνεύμα, το οποίο με φωτίζει σχετικά με αυτήν, και εστάλη για να κοπιάσει μαζί μου. Διότι οι λογισμοί των θνητών είναι δειλοί. Περί των έργων της σοφίας. Πώς διαφύλαξε τον πρωτόπλαστον, από πόσα κακά σώζει ο Θεός αυτούς που πιστεύουν σε Αυτόν, και πόσα αγαθά παρέχει· όπως στον Νώε, τον Αβραάμ, τον Λωτ, τον Ιακώβ, τον Ιωσήφ, τους Ισραηλίτες, τους οποίους έσωσε από τα χέρια των Αιγυπτίων δια του Μωυσή, και τους δόθηκε νερό από ακρότομη πέτρα. Πώς απέστειλε σφήκες στα επτά έθνη. Δείχνοντας όμως μακροθυμία, έδινε και σε αυτούς τόπο μετανοίας, εκπαιδεύοντας μέσα από αυτά τον λαό να είναι φιλάνθρωπος. Κατά των στοιχειολατρών, των βατράχων, των σκνιπών, των ποντικών, των ακρίδων, των σφηκών, των όφεων. Κατά των ειδωλολατρών, των ειδώλων που είναι κατασκευασμένα από χρυσό, και άργυρο, ή λίθους, ή ξύλα.

Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του. Περιλαμβάνει διδασκαλία παραστατική της μεγαλουργίας του Θεού. Διότι, επειδή το αφανές και αόρατο της ασώματης, αγένητης και θεϊκής ουσίας δεν γίνεται αντιληπτό με τα σαρκικά μάτια, όσοι έχουν τυφλωμένα τα μάτια της ψυχής το απέβαλαν από την ύπαρξη των όντων, διακηρύσσοντας με άθεα στόματα ότι δεν υπάρχει Θεός, ούτε υπάρχει κάτι ανώτερο από όσα βλέπουμε στα σώματα· και ότι ολόκληρος ο κόσμος έλαβε υπόσταση από αυτόματη και άλογη σύμπτωση, στην τύχη και μάταια, χωρίς καμία αιτία· κατ' ανάγκην ο παρών λόγος μέσω της ψαλμωδίας παρουσιάζει τη θεολογία κατά τρόπο αποδεικτικό και σε συνάρτηση με τη δημιουργική δύναμη των πάντων, αναπτύσσοντας τον εξής περίπου συλλογισμό: Η μεν φύση των θνητών τυγχάνει μικρή και ασθενής· οι συλλογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί, και επισφαλείς οι σκέψεις μας· γι' αυτό, υπολειπόμαστε πάρα πολύ από την επάξια δοξολογία του Θεού. Διότι ποτέ δεν πρέπει να νομίζει κανείς ότι είναι δυνατόν να αποδοθεί επάξιος λόγος για τον Θεό με ανθρώπινες φωνές, ούτε με σαρκική γλώσσα και χείλη.

Βλέπεις σε πόσες φωνές του Πνεύματος αντιλέγεις, ή μάλλον σε ποιες; Διότι από τις πολλές κατορθώσαμε να συγκεντρώσουμε λίγες. Έλα λοιπόν κάποτε στον εαυτό σου· αναγνώρισε το δικό σου μέτρο. Άνθρωπος είσαι, και οι συλλογισμοί των θνητών είναι επισφαλείς. Μην εμπιστεύεσαι λοιπόν τα θεία σε αυτούς· διότι αποτελεί όλεθρο της ψυχής να σφάλλεις ως προς αυτά. Κρατήσου, επομένως, γερά από την ασφάλεια του Πνεύματος και πίστευε σε εκείνους που μιλούν μέσω αυτού, για να γνωρίσεις ότι δεν είναι αδύνατον στον Θεό να ενθέσει στα λογικά κτίσματα την αγία Του μετάδοση.

Και πώς δεν αποτελεί αυτό δείγμα έσχατης ανοησίας; Διότι, αν βέβαια ο Θεός είναι στο ίδιο επίπεδο με εμάς, τότε απαίτησε να μάθεις τον λόγο για όσα έχουν δημιουργηθεί. Μάλλον, όμως, ούτε και έτσι μπορείς· διότι για πολλά από όσα κατασκευάζονται με την ανθρώπινη τέχνη δεν είμαστε σε θέση να πούμε πώς ακριβώς γίνονται. Για παράδειγμα, πώς από το χώμα των μεταλλείων προκύπτει η φύση του χρυσού, ή πώς η άμμος μεταβάλλεται στην καθαρότητα του γυαλιού. Και είναι δυνατόν να αναφέρουμε ακόμη περισσότερα από αυτά, τα οποία μεν γίνονται με την ανθρώπινη τέχνη, αλλά εμείς αγνοούμε τον τρόπο τους. Επομένως, αν μεν ο Θεός είναι σαν κι εμάς, ζήτα εξήγηση· αν όμως απέχει από εμάς απείρως και υπερέχει ασυγκρίτως, πώς δεν θα συνιστούσε έσχατη παραφροσύνη το να ομολογούμε ότι η σοφία και η δύναμή Του είναι άπειρη, θεία και ακατάληπτη, και ταυτόχρονα να του ζητάμε εξηγήσεις για το κάθε τι που γίνεται, σαν να επρόκειτο για κάποια ανθρώπινη τέχνη; Ας αφήσουμε, λοιπόν, τους συλλογισμούς και ας επανέλθουμε στην άρρηκτη πέτρα: «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν». Στάσου πάνω σε αυτό το θεμέλιο. Μην επιτρέψεις σε κανέναν να σε παρασύρει στην ταραχή των ανθρώπινων συλλογισμών. Διότι οι συλλογισμοί των θνητών είναι δειλοί και οι σκέψεις τους επισφαλείς. Μην αφήσεις, συνεπώς, το στερεό για να εμπιστευθείς τη σωτηρία της ψυχής σου στο σαθρό και το επισφαλές, αλλά μένε σε εκείνα που έμαθες και για τα οποία βεβαιώθηκες, και λέγε: «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν».

Στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη. Παρατήρησε, αγαπητέ, και σε αυτό το σημείο το εξαίρετο γνώρισμα αυτού του θαυμαστού προφήτη. Διότι όλοι μεν οι άλλοι προφήτες μίλησαν είτε για εκείνα που επρόκειτο να γίνουν μετά από πολύ χρόνο, είτε για όσα έμελλε να συμβούν στη δική τους εποχή. Αυτός όμως ο μακάριος, μολονότι γεννήθηκε μετά από πολλές γενεές, καθοδηγούμενος από την άνωθεν δεξιά του Θεού, αξιώθηκε να μιλήσει για εκείνα που δημιουργήθηκαν από τον Δεσπότη των πάντων πριν από τη δική του γέννηση. Γι' αυτόν τον λόγο άρχισε λέγοντας έτσι: «Στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη»· σαν να φωνάζει προς όλους εμάς με λαμπρή φωνή και να λέει: Μήπως τάχα προφέρω αυτά τα λόγια διδαγμένος από άνθρωπο; Εκείνος που τα παρήγαγε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, Αυτός παρακίνησε και τη δική μου γλώσσα για να τα εξηγήσει. Επομένως, ας μην τα ακούμε πλέον ως προερχόμενα από τον Μωυσή, αλλά από τον ίδιο τον Θεό των όλων, ο οποίος ομιλεί μέσω της γλώσσας του Μωυσή. Έτσι, σας παρακαλώ, ας προσέχουμε τα λεγόμενα, αφήνοντας εντελώς κατά μέρος τους δικούς μας λογισμούς. Διότι, όπως λέει η Γραφή: «Οι λογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί και οι επινοήσεις τους επισφαλείς».

Αυτό ακριβώς παθαίνουν και αυτοί, καθώς παρασύρονται από τους ανθρώπινους λογισμούς και δεν ακούν ότι ο Κύριος δίνει σοφία, και από το πρόσωπό του προέρχεται η γνώση και η σύνεση. Δεν ακούν τον Παύλο που λέει, «Μέσω του Πνεύματος τα απεκάλυψε σε εμάς», και ο οποίος απορρίπτει τους λογισμούς; «Ανατρέπουμε», λέει, «τους λογισμούς και κάθε οχύρωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού». Και ένας άλλος σοφός λέει: «Οι λογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί, και επισφαλείς οι επινοήσεις τους». Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν; Αναλογίσου εκείνο το άπειρο μέγεθος· μάλλον όμως, ούτε λέγοντας αυτό, δεν εκφράζομαι επαξίως του Θεού· αλλά δεν ξέρω πώς να μιλήσω· διότι και όταν μιλάμε για μέγεθος αναφορικά με τον Θεό, δεν κυριολεκτούμε· επειδή όμως δεν είναι δυνατόν να εκφραστούμε διαφορετικά, χρησιμοποιώ τις διαθέσιμες λέξεις. Επειδή, και όταν τον ονομάζω Ύψιστο, δεν τον περιορίζω τοπικά, αλλά δηλώνω το ύψος και το μεγαλείο της φύσεώς του, και ότι απέχει και είναι απόλυτα διαχωρισμένος από τα πάντα. Γι' αυτό ακριβώς έλεγε: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;». Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, και τον έπλασε ταπεινό και του χάρισε μεγάλα δώρα, για να μην υπερηφανευτεί, έχοντας την ευτέλεια που πηγάζει από τη φύση του ως τη μέγιστη αναγκαιότητα για να παραμένει μετριόφρων.

Για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, το παιδί κατατρόπωσε τον νεαρό πολεμιστή, ο άοπλος υπερίσχυσε του οπλισμένου, ο βοσκός κατέβαλε τον στρατιώτη· η φύση της ποιμενικής πέτρας συνέτριψε και κατέστρεψε τη φύση του πολεμικού χαλκού. Επομένως, ας χρησιμοποιήσουμε και εμείς εκείνον τον λίθο, τον ακρογωνιαίο εννοώ, τον νοητό. Διότι, αν επιτρέπεται στον Παύλο να θεολογεί περί της πέτρας στην έρημο, οπωσδήποτε κανείς δεν θα μας κατακρίνει που εκλαμβάνουμε τον λίθο αυτόν με τον ίδιο τρόπο. Διότι, όπως ακριβώς στην περίπτωση των Ιουδαίων δεν ήταν η φύση της ορατής πέτρας, αλλά η δύναμη της νοούμενης που ανέβλυζε εκείνα τα ποτάμια των υδάτων· έτσι ακριβώς και στην περίπτωση του Δαβίδ δεν ήταν ο αισθητός, αλλά ο νοητός λίθος που γκρέμισε εκείνη τη βαρβαρική κεφαλή· έτσι σας υποσχεθήκαμε και τότε να μην πούμε τίποτα προερχόμενο από ανθρώπινους συλλογισμούς. Διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, αλλά πνευματικά, τα οποία καθαιρούν τους συλλογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού. Προσταζόμαστε, λοιπόν, να τους καθαιρούμε και όχι να τους εξυψώνουμε· διαταχθήκαμε να τους καταλύουμε, όχι να οπλιζόμαστε με αυτούς· διότι, λέει η Γραφή, «οι συλλογισμοί των θνητών είναι δειλοί». Τι σημαίνει «δειλοί»; Ο δειλός, ακόμη και αν βαδίζει σε ασφαλές έδαφος, ποτέ δεν έχει θάρρος, αλλά φοβάται και τρέμει· έτσι και αυτό που γίνεται αποδεκτό μέσω συλλογισμών, ακόμη και αν είναι αληθινό, δεν παρέχει πλήρη βεβαιότητα στην ψυχή ούτε ικανή πίστη. Επειδή, λοιπόν, είναι τόσο μεγάλη η ασθένεια των συλλογισμών, εμπρός ας ξεκινήσουμε τη μάχη εναντίον των αντιπάλων ορμώμενοι από τις Γραφές.

Διότι, βέβαια, και όταν ομιλεί περί της γυναίκας που βρίσκεται σε χηρεία, λέγει: «Πιο μακάρια είναι, εάν μείνει έτσι, κατά τη δική μου γνώμη». Έπειτα, για να μη νομίσεις, ακούγοντας το «κατά τη δική μου γνώμη», ότι ο συλλογισμός είναι ανθρώπινος, απέκοψε την υποψία με την προσθήκη, λέγοντας: «Νομίζω δε ότι και εγώ έχω Πνεύμα Θεού». Όπως, λοιπόν, ενώ φθέγγεται τα λόγια του Πνεύματος, λέγει ότι είναι δική του γνώμη και δεν θα πούμε εξαιτίας αυτού ότι η απόφαση είναι ανθρώπινη, έτσι και τώρα, όταν λέγει: «Εγώ λέγω, όχι ο Κύριος», μη νομίσεις εξαιτίας αυτού ότι ο λόγος είναι του Παύλου. Διότι είχε τον Χριστό να ομιλεί μέσα του και δεν θα τολμούσε να θεσπίσει με απόφασή του ένα τόσο σπουδαίο δόγμα, εάν δεν μας έφερνε τον νόμο από εκεί. Διότι θα μπορούσε να του πει κάποιος: «Δεν ανέχομαι, ενώ εγώ είμαι πιστός, να συνυπάρχω με την άπιστη, ο καθαρός με την ακάθαρτη. Εσύ ο ίδιος προτρέχοντας είπες ότι αυτά τα λες εσύ και όχι ο Κύριος. Από πού, λοιπόν, αντλώ εγώ την ασφάλεια και τη βεβαιότητα;». Αλλά ο Παύλος θα του έλεγε: «Μη φοβάσαι· διότι γι' αυτόν τον λόγο είπα ότι έχω τον Χριστό να ομιλεί μέσα μου και ότι “Νομίζω ότι έχω Πνεύμα Θεού”, για να μην υποπτευθείς ότι οτιδήποτε από όσα λέγονται είναι ανθρώπινο. Διότι εάν δεν συνέβαινε αυτό, δεν θα έδινα τόσο μεγάλη εξουσία στους δικούς μου συλλογισμούς. Επειδή οι συλλογισμοί των θνητών είναι δειλοί και οι επινοήσεις τους επισφαλείς».

Διότι οι λογισμοί των θνητών είναι δειλοί. Περί των έργων της σοφίας. Πώς διαφύλαξε τον πρωτόπλαστον, από πόσα κακά σώζει ο Θεός αυτούς που πιστεύουν σε Αυτόν, και πόσα αγαθά παρέχει. Όπως τον Νώε, τον Αβραάμ, τον Λωτ, τον Ιακώβ, τον Ιωσήφ, τους Ισραηλίτες, τους οποίους ελευθέρωσε από τα χέρια των Αιγυπτίων διά του Μωυσέως, και στους οποίους δόθηκε νερό από ακρότομο βράχο. Πώς έστειλε σφήκες στα επτά έθνη, επιδεικνύοντας όμως μακροθυμία, έδινε και σε αυτούς τόπο μετανοίας, παιδαγωγώντας μέσω αυτών τον λαό να είναι φιλάνθρωπος. Κατά των στοιχειολατρών, των βατράχων, των σφηκών, των ποντικιών, των ακρίδων, των σκνιπών, των φιδιών. Κατά των ειδωλολατρών, των ειδώλων που έχουν κατασκευαστεί από χρυσό και άργυρο, ή από λίθους, ή από ξύλα.

Διότι, ποιον τόπο θα καταλάβει κανείς, στον οποίο να μην είναι ο Θεός; Διότι ο Θεός υπάρχει πριν από κάθε τι κτιστό και βρίσκεται παντού. Παράνομος και διεφθαρμένος είναι καθένας που νομίζει ότι ο οφθαλμός του Θεού παραβλέπει το παραμικρό. Τίτλος Γ΄. — Περί του ότι είναι ακατάληπτος ο Θεός, καθώς και τα έργα Του· και ότι δεν πρέπει εμείς να αναζητούμε τα κρυφά, ούτε να τα περιεργαζόμαστε. «Είπε ο Θεός προς τον Μωυσή: Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν υπάρχει περίπτωση να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και να παραμείνει ζωντανός.» «Θαυμαστή στάθηκε η γνώση Σου για εμένα· έγινε κραταιά, και δεν μπορώ να την φτάσω.» «Εκείνος που προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο.» «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, ή με ποιο ομοίωμα Τον συγκρίνατε; Μήπως κατασκεύασε εικόνα Του κάποιος τεχνίτης, ή ο χρυσοχόος χωνεύοντας χρυσάφι Τον περιέντυσε με χρυσό, ή κατασκεύασε κάποιο ομοίωμα για Αυτόν;» «Μωράνθηκε κάθε άνθρωπος από τη γνώση του.» «Οι συλλογισμοί των θνητών είναι δειλοί, και οι επινοήσεις μας επισφαλείς· διότι με δυσκολία εικάζουμε τα επίγεια, και όσα βρίσκονται στα χέρια μας τα ανακαλύπτουμε με κόπο· ποιος, λοιπόν, εξιχνίασε τα επουράνια;» «Μην αναζητάς τα πιο δύσκολα από εσένα, και μην περιεργάζεσαι τα πιο υψηλά από εσένα· όσα σου προστάχθηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι.»

ΤΙΤΛΟΣ Βʹ. — Περί της βουλής του Θεού· και ότι είναι αμετάβλητη και ακατάληπτη στους ανθρώπους. «Ο Κύριος ματαιώνει τις βουλές των εθνών, και ακυρώνει τους λογισμούς των λαών.» «Πόσο φοβερός είναι στις βουλές του πάνω από τους υιούς των ανθρώπων.» «Πολλοί λογισμοί υπάρχουν στην καρδιά του ανθρώπου· η βουλή όμως του Θεού παραμένει στον αιώνα.» «Αυτά που έχει βουληθεί ο άγιος Θεός, ποιος θα τα ματαιώσει; Και το υψωμένο του χέρι ποιος θα το αποστρέψει;» «Αυτά λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: Όπως έχω πει, έτσι θα γίνει, και όπως έχω βουληθεί, έτσι θα παραμείνει.» —«Πού είναι οι σοφοί σου; Ας σου αναγγείλουν τι έχει βουληθεί ο Κύριος Σαβαώθ.» «Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, ή ποιος έγινε σύμβουλός του, για να τον καθοδηγήσει; Ή με ποιον συνεβουλεύθη, και τον δίδαξε; Ο αιώνιος Θεός, που κατασκεύασε τα άκρα της γης. Δεν θα πεινάσει, ούτε θα κοπιάσει, ούτε είναι δυνατόν να εξιχνιαστεί η φρόνησή του.» «Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα. Όλη η βουλή μου θα σταθεί, και όλα όσα έχω βουληθεί, θα τα πράξω· μίλησα, και τα έφερα εις πέρας· έκτισα και το έπραξα.» «Ο λόγος μου, ο οποίος θα εξέλθει από το στόμα μου, δεν θα επιστρέψει σε εμένα κενός, μέχρις ότου συντελέσει όλα όσα θέλησα.» «Ποιος από τους ανθρώπους θα γνωρίσει τη βουλή του Θεού; Ή ποιος θα αναλογιστεί τι θέλει ο Κύριος; Διότι οι λογισμοί των θνητών είναι δειλοί, και επισφαλείς οι επινοήσεις τους.»

Εάν λοιπόν αυτά και τα παρόμοια είναι αδύνατον να αποδειχθούν με συλλογισμούς, πράγματι οι συλλογισμοί των ανθρώπων είναι ασθενείς και οι επινοήσεις τους επισφαλείς· συνεπώς, εύλογα εμείς δεν στηρίζουμε το δόγμα μας σε συλλογισμούς.

Εκείνα που δεν γνώριζαν οι άγγελοι, αυτά μας τα δίδαξε αυτή, ενώ η εξωτερική (σοφία) έκανε ακριβώς το αντίθετο: όχι μόνο δεν μας δίδαξε, αλλά και μας εμπόδισε και ύψωσε τείχος ανάμεσά μας». Και πάλι λέγει: «Πιστεύω εις έναν Θεόν Πατέρα Παντοκράτορα»· «πιστεύω, δεν ερευνώ· πιστεύω, δεν καταδιώκω τον ακατάληπτο· πιστεύω, δεν μετρώ τον αμέτρητο· αν πιστέψω, φωτίζομαι στην ψυχή· αν περιεργαστώ, σκοτίζομαι στους λογισμούς· αν πιστέψω ορθά, ανυψώνομαι προς τον ουρανό· αν αναζητήσω με περιέργεια, καταποντίζομαι στον βυθό». Και επιπλέον, «σας υποσχόμαστε ότι δεν θα πούμε τίποτα στηριζόμενοι σε λογισμούς· διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, αλλά πνευματικά, τα οποία καθαιρούν λογισμούς, και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού· έχουμε λοιπόν την εντολή να τους καθαιρούμε (τους λογισμούς), όχι να τους υψώνουμε· προσταχθήκαμε να τους καταλύουμε, όχι να οπλιζόμαστε με αυτούς. Διότι, λέει, οι λογισμοί των θνητών είναι δειλοί· τι σημαίνει δειλός; Ο δειλός, ακόμη κι αν βαδίζει σε ασφαλές έδαφος, ποτέ δεν έχει θάρρος, αλλά φοβάται και τρέμει. Έτσι και αυτό που εισάγεται μέσω των λογισμών, ακόμη κι αν είναι αληθές, δεν παρέχει ποτέ βεβαιότητα στην ψυχή ούτε επαρκή πίστη».

Εάν πάλι κάποιος απαιτεί εξήγηση σύμφωνα με τον νόμο της φύσης, πρώτον μεν κανείς λογικός άνθρωπος δεν προσπαθεί να αποδείξει με φυσικούς νόμους τα υπέρ φύσιν, και με τη λογική όσα υπερβαίνουν την ανθρώπινη κατανόηση. Έπειτα, από ένα πράγμα θα μπορούσαν να προέλθουν δύο, και τρία, και διπλάσια και τριπλάσια, με πολλούς διάφορους τρόπους. Όμως από δύο ή περισσότερα, δεν είναι δυνατόν να προέλθει την ίδια στιγμή ένα, το οποίο να είναι ομοούσιο με εκείνα από τα οποία προέρχεται. Γι' αυτό και ορθά έχει ειπωθεί από κάποιους, ότι το να γεννηθεί ένα παιδί ταυτόχρονα από δύο πατέρες συγκαταλέγεται στα αδύνατα. Άλλωστε, δεν πρέπει όσοι επιλέγουν να ορθοδοξούν, να αποδέχονται αυθαιρέτως, για να το πω έτσι, κάθε νόημα που επινοούν και το οποίο τους φαίνεται εύλογο ως δόγμα που κατέχει την αλήθεια, εάν δεν τυγχάνει να έχει διατυπωθεί ρητώς από τους αγίους. Διότι «οι συλλογισμοί των θνητών είναι δειλοί και οι επινοήσεις τους επισφαλείς».

Με πόθο λοιπόν, όπως ανέφερα, έχοντας αναμείξει κι εγώ τον φόβο προς τον δεσπότη μου, αυτόν τον νόμο της αγάπης καθιέρωσα μέχρι σήμερα: από τη μία να εμποδίζομαι από σεβασμό να γράψω, ώστε να μη δοθεί τόπος στην περιφρόνηση, και από την άλλη να ωθούμαι από αγαθή διάθεση στο να γράψω, ώστε να μη θεωρηθεί μίσος η ολοκληρωτική αποχή από το γράψιμο. Γράφω, λοιπόν, λαμβάνοντας την εντολή να το πράξω, όχι όσα εγώ διαλογίζομαι —διότι οι λογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί σύμφωνα με τη Γραφή—, αλλά όσα θέλει ο Θεός και όσα χορηγεί κατά χάριν για την επίτευξη του πνευματικού συμφέροντος. Διότι «η βουλή του Κυρίου», λέει ο Δαβίδ, «μένει εις τον αιώνα, οι λογισμοί της καρδίας αυτού εις γενεάν και γενεάν», ονομάζοντας ίσως «βουλή» του Θεού και Πατρός την άρρητη κένωση του μονογενούς Υιού για τη θέωση της δικής μας φύσης, μέσα στην οποία περικλείεται το τέλος όλων των αιώνων, και «λογισμούς της καρδίας αυτού» τους λόγους της πρόνοιας και της κρίσης, σύμφωνα με τους οποίους κατευθύνει σοφά τόσο την παρούσα όσο και τη μέλλουσα ζωή μας σαν να επρόκειτο για διαφορετικές γενεές, απονέμοντας καταλλήλως στην καθεμία τον πρέποντα τρόπο ενέργειας.

Πότε; Αλλά προσπέρασε το ερώτημα. Μην αναζητήσεις το πώς· διότι η απάντηση είναι αδύνατη. Διότι το μεν «πότε» είναι χρονικό· το δε «πώς» προκαλεί ολίσθηση προς τους σωματικούς τρόπους. Και αυτά μεν είναι τα λόγια του θείου πατρός ημών, και μάλιστα κατ' αυτόν τον τρόπο· η δε φιλομαθέστατη αγία βασιλεία σου, έχοντας διαπιστώσει με ακρίβεια, ως αναθρεμμένη με τα θεία λόγια, ότι το να εξετάζει κανείς τέτοια ζητήματα είναι υπερβολικά τολμηρό, και το να εκφέρει αφ' εαυτού αποφάνσεις περί αυτών είναι πολύ πιο τολμηρό, εφόσον βεβαίως είναι επισφαλείς, όπως λέει ο Σολομών, οι επινοήσεις των ανθρώπων.

Ο αυτοκράτορας, αφού εισήλθε στην πόλη και εντυπωσιάστηκε από την ακρόπολη, θεωρώντας ότι ήταν εντελώς αδύνατον να αλωθεί με τα όπλα, εγκατέστησε σε αυτήν αυστηρότατη φρουρά από Γερμανούς. Αναχωρώντας από εκεί με όλο τον στρατό που διέθετε, μεταστρατοπέδευσε στον Αυλώνα. Εκεί, αφού παρέμεινε για αρκετές ημέρες, επικύρωσε την απόφαση για τη διάβαση στη Σικελία, εκφράζοντας την άποψη ότι αυτός που μάχεται παραμένει ήρεμος, ότι ο πόλεμος είναι ο πρύτανης της ειρήνης, και ότι ευημερούν εκείνες οι πόλεις οι οποίες δεν οχυρώνονται με τείχη, αλλά με λόγχες. Διότι υποστήριζε πως όσοι αποφεύγουν τον πόλεμο στο όνομα της ειρήνης, προφανώς ξεγελούν τον εαυτό τους, επειδή εξαιτίας αυτού φυτρώνουν περισσότεροι εχθροί, όπως ακριβώς από ένα εύφορο χωράφι, με αποτέλεσμα να ακρωτηριάζουν την εξουσία που κατέχουν και να μην απολαμβάνουν επ' ουδενί μια σταθερή ειρήνη. Αλλά, όπως λέει ο Δαβίδ, «δειλοί είναι οι διαλογισμοί των ανθρώπων και αβέβαιες οι επινοήσεις τους, ενώ η βουλή του Κυρίου είναι σταθερή και αμετάβλητη, και δεν υπάρχει απολύτως κανείς που να μπορέσει να την ανατρέψει».

Και αν κάποιοι λογισμοί φαίνονται σοφοί και πειστικοί, δεν είναι καθόλου παράξενο· διότι αυτός που τους υποβάλλει είναι σοφός στο να κάνει το κακό, όπως ακριβώς στο να κάνει το καλό είναι αδύναμος και ανόητος. Εσύ όμως να τηρείς με ακρίβεια τους νόμους του Θεού και, εξαρτώντας όλα τα δικά σου από αυτούς, να μην επιτρέπεις τίποτα στους λογισμούς· διότι είναι δειλοί και επισφαλείς, όπως λέει ο Σολομών.

Διότι μεριμνούν είτε εκείνοι από τους φτωχούς οι οποίοι, επιθυμώντας την πολυτέλεια, αναζητούν για τη ζωή τους εφόδια μεγαλύτερα από τα υπάρχοντά τους, είτε εκείνοι από τους πλουσίους για τους οποίους τίποτα δεν είναι ανώτερο από τα χρήματα, οι οποίοι, όσο τα χρήματα παραμένουν σε αυτούς, τρέμουν μήπως τους ξεφύγουν χωρίς να το καταλάβουν, και όταν αυτά ξοδεύονται, θλίβονται, ακόμη κι αν τα δαπανούν για τα απολύτως αναγκαία του σώματος. Κυρίως βέβαια επειδή τα αγαπούν παράλογα, ώστε θα προτιμούσαν να τα κρατούν διαρκώς φυλαγμένα μέσα, χωρίς να ωφελούνται καθόλου από αυτά, παρά να δαπανούν όσα πρέπει και να αποκομίζουν κέρδος από τους θησαυρούς, και έπειτα επειδή φοβούνται μήπως η δαπάνη τους αποβεί μάταιη, καθώς ελάχιστα μπορούν να έχουν θάρρος για την κατάληξη των κόπων τους. Διότι δεν εξάρτησαν τις ελπίδες τους από το χέρι του Θεού, το οποίο αποτελεί σταθερό και βέβαιο στήριγμα, αλλά σε όσα πράττουν εμπιστεύονται τα πάντα στον εαυτό τους και στους δικούς τους λογισμούς, οι οποίοι «είναι δειλοί και επισφαλείς», όπως λέει ο Σολομών.

η οποία δεν προέρχεται από τον Θεό. Εάν δεν επιζητείς να επιβάλεις τη δική σου δικαιοσύνη, αλλά αποδεχόμενος ευμενώς τον λόγο, όχι ως προερχόμενο από εμάς –διότι τίποτα από όσα έχουν λεχθεί δεν είναι δικό μας–, αλλά ως προερχόμενο από τους αγίους Πατέρες και το Πνεύμα που μίλησε μέσα από αυτούς και επικύρωσε την Ορθοδοξία, εγκαταλείψεις το κακεντρεχές θέλημα της ιδιορρυθμίας σου και αποστείς από την άκαιρη και περιττή ένσταση, εάν δεν ταραχθείς από τον έλεγχο αλλά αγαπήσεις, ως πραγματικά σοφός, αυτόν που σε ελέγχει, και λαμβάνοντας αφορμή γίνεις σοφότερος, έλα λοιπόν να συμφιλιωθούμε μεταξύ μας και σε παρακαλώ ας δώσουμε συγχώρεση. Ας μη θέλουμε μόνο να ονομαζόμαστε διδάσκαλοι· ας αποδεχθούμε τη μαθητεία του Πνεύματος. Ας μη θέλουμε πάντοτε να νικούμε· ας μην ντρεπόμαστε να ομολογούμε την ήττα μας, εάν κάποτε είναι καιρός για να ηττηθεί κανείς καλώς. Ας αποβάλουμε τη φαρισαϊκή αλαζονεία· ας μην επιδιώκουμε να κατακρίνουμε ο ένας τον άλλον· ας εισακούσουμε αυτόν που συμβουλεύει: «Υποτάξου στον Κύριο και ικέτευσέ Τον». Ας εξομολογηθούμε σε Εκείνον που γνωρίζει τα κρυφά· ας ζητήσουμε συγχώρεση από Αυτόν, προβάλλοντας το ευόλισθο της φύσης μας, διότι οι συλλογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί και οι επινοήσεις τους επισφαλείς, και οπωσδήποτε θα συγχωρήσει. Και οπωσδήποτε, όντας ελεήμων και εξαιρετικά φιλάνθρωπος, βλέποντας την ταπείνωση και τον κόπο μας, θα παραβλέψει μαζί με τα άλλα –διότι σφάλλουμε πολλά καθημερινά– και το πλημμέλημα της φλυαρίας, αποφεύγοντας να το αποκαλέσω βλασφημία.

Έπειτα εσύ τολμάς να προσθέτεις στον λόγο της αλήθειας αυτά που υπαγορεύουν οι δικοί σου λογισμοί· χωρίς να αναλογίζεσαι ότι τίποτα δεν είναι αληθέστερο από την ίδια την αλήθεια, ούτε σοφότερο από τη σοφία, ενώ οι λογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί και οι σκέψεις τους επισφαλείς, και ούτε καν φρίττουν μπροστά στην αποστολική απόφαση, η οποία λέει: αν κάποιος σας κηρύττει κάτι διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, έστω κι αν είμαι εγώ ο ίδιος, έστω κι αν είναι άγγελος από τον ουρανό, ας είναι ανάθεμα. Πώς λοιπόν δεν είναι γνώρισμα κάποιου που εμπαίζει ή στερείται φρενών το να λέει ότι καθετί που αποστέλλεται εκπορεύεται από εκείνον που το στέλνει; Και εξαιτίας αυτού ότι και το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Υιό; Διότι, αν ονομάζεις αποστολή την ίδια την εκπόρευση, η οποία αποτελεί το αποκλειστικό ίδιον του Πνεύματος, μην αποκαλείς καθετί που αποστέλλεται δηλαδή και εκπορευόμενο.

Επειδή δε έχουμε διδαχθεί από τον σοφό ότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, και ότι σε κάθε θεωρία και σκέψη περί των θείων πραγμάτων πρέπει να προηγείται σε εμάς ο φόβος, και ο λόγος, ακολουθώντας τον, να μας καθοδηγεί προς το βούλημα του θείου νόμου· και επειδή οι λογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί και οι επινοήσεις τους επισφαλείς, γι' αυτό και έχουμε προσταχθεί να μη μετακινούμε τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες μας· ας καταπαύσουμε, λοιπόν, τους δικούς μας λογισμούς, και ας παραδώσουμε και εμείς στον κριτή Λόγο την κρίση του προκείμενου ζητήματος, στον οποίο βεβαίως ο Πατέρας έχει δώσει όλη την κρίση.

Ο δε θείος Χρυσόστομος αλλά και ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο μεν λέει: «Δεν θα αναζητήσουμε τα ζωντανά ανάμεσα στα νεκρά» (αυτό ακριβώς που λέει η Γραφή)· ο δε μακάριος Ιωάννης δεν θέλει να δίνουμε προσοχή ούτε στους αληθείς συλλογισμούς όταν πρόκειται για λόγια περί του Θεού. Διότι στα έργα του «Περί Ακαταλήπτου» αναφέρει τα εξής σχετικά με τους συλλογισμούς: «Σας υποσχεθήκαμε να μην πούμε τίποτα που να προέρχεται από συλλογισμούς· διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, αλλά πνευματικά, ικανά να γκρεμίζουν λογισμούς και κάθε οχύρωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού. Έχουμε λάβει την εντολή, λοιπόν, να τους καθαιρούμε, όχι να τους υψώνουμε, προσταχθήκαμε να τους καταλύουμε, όχι να οπλιζόμαστε με αυτούς. Διότι οι λογισμοί των θνητών είναι δειλοί, λέει. Τι σημαίνει δειλοί; Ο δειλός, ακόμη και αν βαδίζει σε ασφαλές μέρος, πάλι δεν νιώθει θάρρος, αλλά φοβάται και τρέμει· έτσι και αυτό που αποδεικνύεται μέσω των συλλογισμών, ακόμη και αν είναι αληθές, δεν παρέχει στην ψυχή πλήρη βεβαιότητα και επαρκή πίστη. Επειδή, λοιπόν, τέτοια είναι η αδυναμία των συλλογισμών, ελάτε να αρχίσουμε τη μάχη εναντίον των αντιπάλων ορμώμενοι από τις Γραφές».

Επομένως, συνεπάγεται ότι την ελπίδα της σωτηρίας μας δεν την έχουμε πλέον στον Θεό, αλλά στις αποδείξεις και στους δικούς μας λογισμούς, οι οποίοι είναι δειλοί και επισφαλείς, σύμφωνα με τη Γραφή, και ανίκανοι να συμφωνήσουν ούτε καν μεταξύ τους. Και βέβαια, κινδυνεύει κανείς οπωσδήποτε να περιπέσει σε κάποιο από τα ακόλουθα άτοπα: διότι, είτε αυτοί που προβάλλουν αυτές τις αξιώσεις έχουν αγνοήσει την ανθρώπινη ευτέλεια και έπαθαν ό,τι και ο διάβολος, εξισώνοντας τη δική τους σοφία με τη θεία και άπειρη σοφία, είτε, γνωρίζοντας τη δική τους θέση και την άγνοια και το σκοτάδι που μας περιβάλλει, τυφλώθηκαν μπροστά στις υπέρτερες ακτίνες και θεώρησαν ότι ο Θεός δεν διαθέτει τίποτα περισσότερο από εμάς, νοσώντας από την αθεΐα των Μανιχαίων.