Πατερικές αναφορές στο ΖΑΧΑΡΙΑΣ 4:2

Μας αναγνώσθηκε από τις Πράξεις η ομιλία του Παύλου προς τον Φήστο και τον Αγρίππα, του πιστού αποστόλου και σοφού ρήτορα. Είδες πάντως, ακροατή, αν έστρεψες την προσοχή σου, πώς και την αλήθεια δεν προδίδει από δειλία, και συγκεράζοντας τον σεβασμό προς τον Αγρίππα με την παρρησία, μαλακώνει το σκληρό δικαστήριο προς την πραότητα, σαν να σαγηνεύει κάποια θηρία με τους χειρισμούς του λόγου. Προφήτευσε και σήμερα σε εμάς ο Ζαχαρίας, ανοίγοντας την πόρτα των μεγάλων μυστηρίων του Μονογενούς μέσω του λίθου που κατέχει τα επτά βλέμματα των οφθαλμών, μέσω της χρυσής λυχνίας, πάνω στην οποία βρίσκονται οι επτά λύχνοι και οι δύο κλάδοι των ελαιών. Πολλές είναι οι Γραφές που ακολουθούν και έχουν πλούσιο τον θησαυρό της ωφέλειας, τις οποίες ήθελα όλες να εξετάσω και να σας δείξω την αφθονία της πνευματικής πανηγύρεως. Με επείγει, όμως, προς την εκπλήρωση του χρέους η υπόσχεση της προηγούμενης ημέρας. Διότι, αφού αρχίσαμε να καταφερόμαστε με πολλές κατηγορίες εναντίον της πλεονεξίας, επειδή δεν προφθάσαμε να αποκαλύψουμε τη ματαιότητά της, αναβάλαμε τον έλεγχο της κατηγορίας για τη σημερινή ημέρα. Ακούστε, λοιπόν, και γίνετε δίκαιοι κριτές της αλήθειας —επειδή δεν δικάζετε για κάποιους άλλους, αλλά για τη δική σας σωτηρία— και στρέψτε όλες τις καταδικαστικές ψήφους εναντίον της ένοχης, διώχνοντάς την ο καθένας από τη δική του ψυχή σαν από σπίτι ή πόλη.

ΣΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗ ΖΑΧΑΡΙΑ. ΤΟΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ. <Και επέστρεψε ο άγγελος που μιλούσε μαζί μου, και με ξύπνησε όπως ακριβώς ξυπνά ένας άνθρωπος από τον ύπνο του, και μου είπε: Τι βλέπεις; Και είπα: Είδα και ιδού, μια λυχνία ολόχρυση, και το δοχείο στο πάνω μέρος της, και επτά λύχνοι πάνω της, και επτά αγωγοί στους λύχνους που είναι πάνω της, και δύο ελιές πάνω της, μία στα δεξιά του δοχείου της και μία στα αριστερά.>

Το «επέστρεψεν» σε αυτές τις περιπτώσεις δεν θα το κατανοήσουμε τοπικά· διότι αυτό είναι εντελώς ανόητο· αλλά θα θεωρήσουμε μάλλον τη μετάβαση, σαν από ένα προκείμενο όραμα αμέσως σε ένα άλλο γειτονικό, και είναι προφανές ότι η μετάβαση αυτή είναι πνευματική. Επειδή όμως υπάρχει ανάγκη από απόλυτη νήψη και ανώτερη από τον ανθρώπινο νου, ειδικά μάλιστα σε αυτά τα ζητήματα, ο Θεός ενέβαλε στον Προφήτη μια λεπτή εγρήγορση, με τη μεσιτεία του αγγέλου που μιλούσε σε αυτόν, έτσι ώστε να δίνει την εντύπωση ότι ξύπνησε από ύπνο. Διότι κάπως έτσι είναι η κατάσταση της δικής μας διάνοιας, και πολύ κατώτερη από αυτήν που υπάρχει στους αγίους αγγέλους, ώστε θα έλεγε κανείς ότι η δική τους κατάσταση είναι εγρήγορση, ενώ η δική μας σαν να βρισκόμαστε σε ύπνο. Όταν δε ο θεσπέσιος άγγελος είδε ότι η γνώμη και ο νους του είχαν παρακινηθεί προς αυτό, ώστε να μπορεί να κατανοήσει επαρκώς και με λεπτομέρεια το όραμα, τον ρωτούσε λέγοντας τι νομίζει ότι είναι αυτά που του υποδείχθηκαν. Ο Προφήτης πάλι έκανε μια απολύτως ακριβή αφήγηση του οράματος, λέγοντας ότι είδε μια λυχνία ολοκληρωτικά χρυσή· πάνω της βρισκόταν η λαμπάδα, καθώς και επτά λύχνοι και ισάριθμες με αυτούς χοάνες ελαίου, και δύο ελιές, η μία στα δεξιά της λαμπάδας και η άλλη στα αριστερά.

Είπε, λοιπόν, ο Θεός των όλων, ότι και λάκκο θα σκάψει και θα ερευνήσει όλη την αδικία εκείνης της γης σε μία ημέρα, ενώ προέτρεπε να προσκαλούν ο ένας τον άλλον κάτω από το αμπέλι και κάτω από τη συκιά. Εμείς δε, καθιστώντας σαφή τον σκοπό της προφητείας, λέγαμε ότι για εκείνους που επέλεξαν να απειθούν και που ατιμάζουν από αμάθεια τη σωτηρία μέσω του Χριστού, έχει σκαφτεί ένας λάκκος που τους οδηγεί στον όλεθρο: η ύβρις επάνω στον σταυρό και τα εγκλήματα της μιαιφονίας κατά του Χριστού. Διότι χάθηκαν οι άθλιοι, επειδή σκότωσαν ανόσια τον Κύριο. Αντίθετα, για «εκείνους που αγάπησαν την επιφάνειά του» υπήρξε τέρψη και τρυφή, και ποιο από αυτά τα αγαθά δεν τους δόθηκε; Διότι βρέθηκαν σαν κάτω από συκιά και αμπέλι μέσα στις εκκλησίες. Αλλά ιδού, ο Προφήτης είδε τη δύναμη του μυστηρίου και με άλλον τρόπο. Διότι λέμε ότι η χρυσή λυχνία είναι πάλι η Εκκλησία, ως τιμημένη μέσα στον κόσμο, ως ολόλαμπρη στις αρετές, ως υψωμένη πάρα πολύ ψηλά με τα δόγματα της αληθινής θεογνωσίας, πάνω στην οποία βρίσκεται το λυχνάρι, δηλαδή ο Χριστός, για τον οποίο λέει ο Θεός και Πατέρας: «Για χάρη της Σιών δεν θα σιωπήσω και για χάρη της Ιερουσαλήμ δεν θα ησυχάσω, έως ότου ανατείλει σαν φως η δικαιοσύνη μου, και το σωτήριό μου να ανάψει σαν λαμπάδα».

Ή, λοιπόν, με τέτοιον περίπου τρόπο θα προσεγγίσουμε τα λεγόμενα, ή και διαφορετικά αν φαίνεται σωστό. Διότι είπαμε ότι δεν θα κατορθωθούν στον κόσμο τα της ζωής με ανθρώπινη δύναμη. Και θα στηθεί βέβαια η λυχνία, έχοντας τον λαμπτήρα, δηλαδή τον Χριστό, και θα εκλάμψουν και οι λύχνοι, και επιπλέον από τα δεξιά και από τα αριστερά του λαμπτήρα θα στηθούν οπωσδήποτε οι δύο ελιές, που σημαίνουν τους δύο λαούς. Έπειτα, σαν κάποιος να αναρωτιέται και να λέει: Ποιος άραγε είσαι εσύ, που υπόσχεσαι να κατορθώσεις τόσα μεγάλα πράγματα χωρίς καθόλου πόλεμο και χωρίς κόπο; αποκρίνεται λέγοντας ο Θεός και Πατέρας: Εγώ είμαι το μεγάλο όρος μπροστά στον Ζοροβάβελ για να τα κατορθώσει, δηλαδή, εγώ είμαι η φύση που υπερέχει των πάντων, η οποία με θεοπρεπή ύψη φθάνει στη δόξα που βρίσκεται πέρα από όλα, αυτή που στους κατάλληλους καιρούς πρόκειται να επαρκέσει για την κατόρθωση των επαγγελθέντων και ενώπιον του Ζοροβάβελ. Διότι ο Χριστός δεν αγνοούσε τον δικό Του Πατέρα, αλλά τον καθιστούσε σαν ένα συνεργάτη των δικών Του κατορθωμάτων λέγοντας: «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά ο Πατέρας που με έστειλε, μένοντας μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα». Διότι ενεργούσε μέσω του Υιού ως δικής Του δύναμης, δια του Οποίου άλλωστε εξ αρχής έφερε τα πάντα στην ύπαρξη και δικαίως θαυμάζεται.

Χαίρε, παναγία Παρθένε, εσύ που κρατάς το πυρ της θεότητας χωρίς να καταφλέγεσαι, ως νοητή βάτος, η νοητή κλίβανος, που έφερες στον κόσμο το πυρ και τον άρτο της ζωής θερμό προς βρώση· για τον οποίο λέει ο Σωτήρας του κόσμου Χριστός: «Λάβετε, φάγετε· τούτο είναι το σώμα μου, που κομματιάζεται για εσάς για την άφεση των αμαρτιών». Πλούσια είναι η πανάρετη τράπεζα της Παρθένου, ω αγαπητοί, την οποία δώρισε στην οικουμένη η οσία Παρθένος και μητέρα του Χριστού, παρέχοντας κάθε είδους καλά εδέσματα προς απόλαυση· αυτή που βάσταξε τον φωτεινό λύχνο, ο οποίος εκλάμπει στον ουρανό και πάνω στη γη, τον Χριστό. Στην οποία αναφέρεται ο προφήτης Ζαχαρίας: «Ιδού λυχνία χρυσή και το λαμπάδι επάνω της». Γι' αυτό λοιπόν και ο Δαβίδ αναφωνεί τούτο το μελωδικό άσμα: «Λύχνος στα πόδια μου είναι ο λόγος σου, και φως στα μονοπάτια μου».

Στο έβδομο έτος της δουλείας οι Ιουδαίοι απελευθερώνουν τους Εβραίους. Από τη δέκατη πέμπτη έως την εικοστή πρώτη ημέρα, κατά τις οποίες εορταζόταν το Πάσχα των Ιουδαίων, επτά είναι οι ημέρες της εορτής. Επτά έθνη κατέγραψε ο Θεός ως υπόδουλα στους Ιουδαίους: των Χαναναίων, των Χετταίων, των Φερεζαίων, των Γεργεσαίων, των Ευαίων, των Ιεβουσαίων και των Αβραίων. Επτά (έξι) ημέρες παρέμεινε εκτός της σκηνής η αδελφή του Μωυσή, έχοντας απομονωθεί. Με επτά κλήματα δέθηκε ο Σαμψών και τα έκοψε σαν σπάγκο. Είχε επτά ιερούς βοστρύχους μαλλιών· το κούρεμα των οποίων απομάκρυνε την ισχύ και τη δύναμή τους. Επτά είναι οι οφθαλμοί που επιβλέπουν σε όλη τη γη. Επτά δοχεία και επτά λύχνους είδε ο Ζαχαρίας, επειδή επτά είναι τα πνεύματα από τον Θεό. Επτά είναι τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος: πνεύμα σοφίας, πνεύμα συνέσεως, πνεύμα βουλής, πνεύμα ισχύος, πνεύμα γνώσεως, πνεύμα ευσεβείας, πνεύμα φόβου Θεού. Με επτά στύλους υποστήριξε τη δική της σκηνή η σοφία. Επτά γυναίκες, σύμφωνα με τον Ησαΐα, θα παρακαλέσουν ικετευτικά τον έναν κύριο λέγοντας: Το δικό μας ψωμί θα φάμε και με τα δικά μας ενδύματα θα ντυθούμε. Αρκεί μόνο το όνομά σου να κληθεί πάνω μας· αφαίρεσε τον ονειδισμό μας.

Αυτό ακριβώς προαναγγέλλοντας και πριν από τους αποστόλους ο Ησαΐας, αναφέρει ξεκάθαρα για το άνθος που θα αναβλαστήσει από τη ράβδο της ρίζας του Ιεσσαί, ότι θα επαναπαυθούν πάνω του επτά πνεύματα. Στον Ζαχαρία εξάλλου, ο οποίος είδε τους επτά λύχνους και τα ισάριθμα πάνω σε αυτούς δοχεία ελαίου, ο άγγελος που του ερμήνευε τέτοια οράματα του λέει: «αυτοί οι επτά είναι οι οφθαλμοί του Κυρίου, οι οποίοι επιβλέπουν πάνω σε όλη τη γη», υποδεικνύοντας ότι αυτά τα επτά πνεύματα είναι οι προνοητικές πρόοδοι και ενέργειες που ενυπάρχουν εκ φύσεως στον Θεό, όπως και ο Γρηγόριος, που φέρει την επωνυμία του Θεολόγου, μας δίδαξε αργότερα: «διότι τις ενέργειες», λέει, «του Πνεύματος, ο Ησαΐας συνηθίζει να τις ονομάζει πνεύματα». Και μετά από αυτόν ο θείος Μάξιμος, γράφοντας ότι αυτά ενυπάρχουν εκ φύσεως στον Χριστό ως Υιό του Θεού. Πού βρίσκονται αυτοί που μας προβάλλουν τη δυάδα και την πολλαπλότητα σχετικά με τις φυσικές ενέργειες του Θεού; Ας ντροπιαστούν επταπλάσια, εφόσον εμμένουν αμετανόητα στην κακοφροσύνη τους.

Εγώ έδειξα στον Ιερεμία την καρυδένια ράβδο. Εγώ απεικόνισα στον Ζαχαρία τη χρυσή λυχνία. Εγώ υπέδειξα στον Δανιήλ τον αλατόμητο λίθο. Εγώ πλάτυνα την κοιλιά του κήτους για τον Ιωνά. Εμένα είδε ο μέγας Ιεζεκιήλ ως ηνίοχο των Χερουβίμ. Εγώ είμαι το πολυθρύλητο πρόβατο του Ησαΐα. «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Πρόσεξε πού τεντώνεις τα τόξα σου. «Διότι για εμένα ο ουρανός είναι θρόνος και η γη υποπόδιο.» Πού στέλνεις τα βέλη; «Διότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα.» Προς ποιον ρίχνεις τους λίθους; Εγώ «μέτρησα με το χέρι το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα μου.» Εναντίον ποιου οπλίζεις τη γλώσσα σου; Εγώ κάνω καθαρές τις γλώσσες των βραδυγλώσσων, εγώ έπλασα τον βαρύκοο και τον κωφό, εγώ ως κεραμέας διαμόρφωσα αυτόν που βλέπει και τον τυφλό. Δες ποιον αποκαλείς πλάνο. «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και μέσω των προφητών παρομοιάστηκα.» «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Διότι εμένα ψάλλει ο Δαβίδ, εσύ όμως με χλευάζεις. Εκείνος με υμνεί, εσύ όμως με βλασφημείς. Εκείνος παίζει την κιθάρα, εσύ όμως κλωτσάς. Εκείνος κρούει τις χορδές, εσύ όμως χρησιμοποιείς τα όπλα. «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Γιατί με πολεμάς με τα δικά μου, υπερασπίζεσαι τον νόμο και εκστρατεύεις εναντίον μου, για εμένα αγωνίζεσαι και τους δικούς μου τιμωρείς; Υπερασπίζεσαι τη δική μου δόξα, αλλά αγνοείς το πώς πρέπει να αρχίσεις τη μάχη, από πού αρμόζει να συγκροτήσεις πόλεμο.»

Ερώτηση ΞΓ΄ Στον ίδιο προφήτη είναι γραμμένο πάλι: «Και μου είπε: Τι βλέπεις εσύ; Και είπα: Είδα, και ιδού, μια λυχνία ολόχρυση, και το λαμπάδιο πάνω της, και επτά λύχνοι πάνω της, και επτά επαρυστρίδες στους λύχνους που βρίσκονται πάνω της· και δύο ελιές πάνω της, μία στα δεξιά του λαμπαδίου της και μία στα αριστερά». Ποια είναι η λυχνία; Και γιατί είναι χρυσή; Και τι είναι το λαμπάδιο που βρίσκεται πάνω της; Ποιοι είναι οι επτά λύχνοι και ποιες είναι οι επτά επαρυστρίδες των επτά λύχνων και ποιες είναι οι δύο ελιές; Και γιατί βρίσκονται στα δεξιά και στα αριστερά του λαμπαδίου;

Απόκριση. Ο Λόγος, προδιαγράφοντας συμβολικά από μακριά στον προφήτη την ολόφωτη και υπέρλαμπρη μεγαλοπρέπεια της αγίας Εκκλησίας, διαμόρφωσε έτσι γι' αυτόν το εν λόγω όραμα, διδάσκοντας, νομίζω, τη δύναμη του νέου μυστηρίου που την αφορά. Ολόχρυση λυχνία, λοιπόν, είναι η πανεύφημη Εκκλησία του Θεού, καθαρή και αμίαντη, άχραντη, ανόθευτη και αμείωτη, και ικανή να δεχθεί το αληθινό φως. Διότι λένε πως ο ανόθευτος χρυσός ούτε μαυρίζει, όταν παραχώνεται, ούτε φθείρεται από κάποια σκουριά, ούτε βέβαια μειώνεται, όταν πυρακτώνεται ολοκληρωτικά, αλλά επιπλέον, χάρη σε κάποια φυσική του ενέργεια, είναι ενδυναμωτικός και ανανεωτικός της οπτικής ικανότητας εκείνων που τον ατενίζουν.

Ίσως αυτήν την αγία Εκκλησία να προανήγγειλε τυπικώς ο νόμος όταν πρόσταξε να κατασκευαστεί μια ολόχρυση λυχνία, εξολοκλήρου συμπαγής και τορευτή, αφενός για να υποδείξει ότι δεν έχει κανένα κενό και δεν είναι άμοιρη της δυνάμεως του Λόγου, και αφετέρου ότι είναι παντελώς απαλλαγμένη από κάθε υλικό περιττό στοιχείο και δεν έχει τίποτε το επίγειο. Αυτήν ακριβώς, ενατενίζοντάς την θαυμαστά με κάποια παραλλαγή, ο μέγας Ζαχαρίας λέει για το λαμπάδιο: «και επτά λύχνοι επάνω της». Τους επτά λύχνους εδώ πρέπει να τους εκλάβουμε με διαφορετικό τρόπο από εκείνον που ο λόγος εξέθεσε νωρίτερα σχετικά με τον λύχνο του Ευαγγελίου· διότι δεν είναι πάντοτε απαραίτητο να νοούνται με έναν και τον αυτόν τρόπο όλα όσα έχουν την ίδια λεκτική έκφραση, αλλά καθένα από τα λεγόμενα πρέπει να νοείται σύμφωνα με την υποκείμενη έννοια, δηλαδή στο συγκεκριμένο χωρίο της Αγίας Γραφής, εάν πρόκειται να προσεγγίσουμε ορθά τον σκοπό των γεγραμμένων. Υποθέτω, λοιπόν, ότι με τη λέξη λύχνους εδώ η Αγία Γραφή εννοεί τις ενέργειες του Αγίου Πνεύματος, δηλαδή τα χαρίσματα του Πνεύματος, τα οποία ο Λόγος, ως κεφαλή ολοκλήρου του σώματος, έχει τη φυσική ιδιότητα να δωρίζει στην Εκκλησία· διότι λέγει: «και θα αναπαυθεί επ' αυτόν πνεύμα Θεού, πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας· θα τον γεμίσει το πνεύμα του φόβου του Θεού».

«Και επτά επαρυστρίδες στους επτά λύχνους που βρίσκονται επάνω της». Ο μεν λόγος της θεωρίας σχετικά με τους λύχνους, κατά την άποψή μου, έχει αποδοθεί σύμφωνα με δύο προσεγγίσεις, ενώ ο λόγος για τις επαρυστρίδες θα αρχίσει από εδώ. Λένε ότι η επαρυστρίδα είναι κάποιο σκυφοειδές σκεύος, μέσα στο οποίο οι άνθρωποι συνηθίζουν να βάζουν το λάδι που επιχέεται στους λύχνους για την τροφοδότηση και τη συντήρηση του φωτός. Επομένως, σύμφωνα με τον λόγο της αναγωγής, οι επαρυστρίδες των επτά λύχνων της λυχνίας που οράθηκε είναι οι έξεις και οι διαθέσεις εκείνων που έχουν λάβει στην Εκκλησία τη διανομή των χαρισμάτων. Αυτές είναι δεκτικές των στοιχείων που τρέφουν και συντηρούν τους επτά λύχνους, δηλαδή τις ενέργειες του Πνεύματος, μέσω διαφόρων λόγων, τρόπων και ηθών. Διότι, όπως ακριβώς είναι αδύνατον να διατηρηθεί άσβεστος ένας λύχνος χωρίς λάδι, έτσι είναι αδύνατον να διαφυλαχθεί άσβεστο το φως των χαρισμάτων χωρίς την έξιν, η οποία τρέφει τα καλά έργα με πρόσφορους λόγους, τρόπους και ήθη, καθώς και με τα κατάλληλα νοήματα και λογισμούς. Διότι κάθε πνευματικό χάρισμα έχει ανάγκη από τη σύμφυτη έξιν, η οποία να του επιχέει ακατάπαυστα, σαν λάδι, τη νοερή ύλη, ώστε να διαμείνει συγκρατούμενο ανάλογα με την έξιν εκείνου που το δέχθηκε.

Επομένως, ανάγοντας ορθά το όραμα σε πνευματική θεωρία, ο λόγος παρομοίασε τη μεν λυχνία με την Εκκλησία, το δε λαμπάδιο με τον σαρκωθέντα Θεό, ο οποίος περιβλήθηκε αναλλοιώτως καθ' υπόστασιν τη δική μας φύση· τους δε επτά λύχνους με τα χαρίσματα του Πνεύματος, δηλαδή τις ενέργειες, όπως σαφώς προαπέδειξε ο μέγας Ησαΐας· τις δε επαρυστρίδες των λύχνων με τις δεκτικές των θείων νοημάτων της Γραφής έξεις εκείνων που δέχθηκαν τα θεία χαρίσματα· και τις δύο ελιές με τις δύο Διαθήκες, από τις οποίες αναδίδεται φυσιολογικά η καλλιεργούμενη με σοφία δύναμη των θείων νοημάτων, μέσω της οποίας το φως των θείων μυστηρίων τρέφεται και διατηρείται άσβεστο.

Έτσι, λοιπόν, σύμφωνα με τον τρόπο που εξηγήθηκε, θα κατανοήσει τη λυχνία που φάνηκε και το λαμπάδι εκείνος που χαίρεται με τις νοητές θεωρίες της Αγίας Γραφής· και τους επτά λύχνους θα τους εκλάβει ως τη διαίρεση των διαφόρων χαρισμάτων του Πνεύματος σύμφωνα με την εξήγηση που δόθηκε προηγουμένως, η οποία μυστικά καταλάμπει και αναπαύεται σε εκείνον που έχει τελειωθεί κατά Χριστόν μέσω της αρετής και της γνώσης, επειδή ο λόγος γνωρίζει ως Χριστό εκείνον που ζει κατά Χριστόν και διακρίνεται από τους ίδιους τρόπους και λόγους, όσο είναι θεμιτό για τον άνθρωπο, καθώς μάλιστα έχει και ο ίδιος σοφία και σύνεση, βουλή και ισχύ, γνώση και ευσέβεια και φόβο Θεού, μέσω των οποίων, σαν μέσα από νοητούς οφθαλμούς, λέγεται ότι ο Θεός επιβλέπει όλη τη γη της καρδιάς του καθενός· διότι επτά είναι αυτοί οι οφθαλμοί του Κυρίου, λέει, οι οποίοι επιβλέπουν σε όλη τη γη.

Και επτά επαρυστρίδες στους λύχνους που βρίσκονται πάνω της. Επαρυστρίδες είναι οι έξεις της πράξης και της θεωρίας εκείνων που είναι άξιοι για την κατανομή των θείων χαρισμάτων· από τις οποίες, σαν από κάποια δοχεία, επιχέοντας, όπως το λάδι, τη δύναμη των μυστικών νοημάτων, διαφυλάσσουν άσβεστο το φως των χαρισμάτων του Πνεύματος.

Εάν πάλι κάποιος, επιδιώκοντας τις νοερές θεωρίες, ερμηνεύοντας πει ότι οι δύο ελιές είναι οι δύο νόμοι, εννοώ τον φυσικό και τον πνευματικό, δεν έχει απομακρυνθεί από την αλήθεια. Διότι ο μεν φυσικός νόμος, ευρισκόμενος στα αριστερά της λυχνίας, δηλαδή του σαρκωθέντος Θεού Λόγου, μέσω της συγγενούς αίσθησης θα νοηθεί ότι προσάγει στον Λόγο τους τρόπους της αρετής που βρίσκονται μέσα στα αισθητά, ενώ ο νοερός, δηλαδή ο πνευματικός νόμος, ευρισκόμενος στα δεξιά, μέσω της συγγενούς νόησης, θα νοηθεί ότι συλλέγει τους λόγους που ενυπάρχουν στα όντα και οδηγούν στην πνευματική γνώση. Μέσω αυτών, αφού γεμίσουμε τις διάφορες έξεις των πνευματικών χαρισμάτων με πρακτικά και γνωστικά θεωρήματα, όπως ακριβώς γεμίζουμε τα δοχεία των λύχνων, διατηρούμε άσβεστο το φως της αλήθειας.

ξαʹ Περί του δρεπανιού που είδε να πετάει ο Ζαχαρίας. ξβʹ Περί της χρυσής λυχνίας την οποία είδε ο ίδιος προφήτης. ξγʹ Τι σημαίνει «στην οποία κατοικούν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανδρών, οι οποίοι δεν γνώρισαν το δεξί τους ή το αριστερό»· ποιοι είναι οι άνδρες και τι είναι το δεξί και το αριστερό. ξδʹ Γιατί, μετά τον θάνατο του Σαούλ, ο οποίος αδίκησε τους Γαβαωνίτες, ζητήθηκε ευθύνη από τον Δαβίδ που δεν είχε αδικήσει σε τίποτα, με τη χώρα του να μαστίζεται από λιμό, μέχρις ότου παρέδωσε στους Γαβαωνίτες επτά άνδρες από τους απογόνους του Σαούλ;