Πατερικές αναφορές στο ΖΑΧΑΡΙΑΣ 4:3

Μας αναγνώσθηκε από τις Πράξεις η ομιλία του Παύλου προς τον Φήστο και τον Αγρίππα, του πιστού αποστόλου και σοφού ρήτορα. Είδες πάντως, ακροατή, αν έστρεψες την προσοχή σου, πώς και την αλήθεια δεν προδίδει από δειλία, και συγκεράζοντας τον σεβασμό προς τον Αγρίππα με την παρρησία, μαλακώνει το σκληρό δικαστήριο προς την πραότητα, σαν να σαγηνεύει κάποια θηρία με τους χειρισμούς του λόγου. Προφήτευσε και σήμερα σε εμάς ο Ζαχαρίας, ανοίγοντας την πόρτα των μεγάλων μυστηρίων του Μονογενούς μέσω του λίθου που κατέχει τα επτά βλέμματα των οφθαλμών, μέσω της χρυσής λυχνίας, πάνω στην οποία βρίσκονται οι επτά λύχνοι και οι δύο κλάδοι των ελαιών. Πολλές είναι οι Γραφές που ακολουθούν και έχουν πλούσιο τον θησαυρό της ωφέλειας, τις οποίες ήθελα όλες να εξετάσω και να σας δείξω την αφθονία της πνευματικής πανηγύρεως. Με επείγει, όμως, προς την εκπλήρωση του χρέους η υπόσχεση της προηγούμενης ημέρας. Διότι, αφού αρχίσαμε να καταφερόμαστε με πολλές κατηγορίες εναντίον της πλεονεξίας, επειδή δεν προφθάσαμε να αποκαλύψουμε τη ματαιότητά της, αναβάλαμε τον έλεγχο της κατηγορίας για τη σημερινή ημέρα. Ακούστε, λοιπόν, και γίνετε δίκαιοι κριτές της αλήθειας —επειδή δεν δικάζετε για κάποιους άλλους, αλλά για τη δική σας σωτηρία— και στρέψτε όλες τις καταδικαστικές ψήφους εναντίον της ένοχης, διώχνοντάς την ο καθένας από τη δική του ψυχή σαν από σπίτι ή πόλη.

ΣΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗ ΖΑΧΑΡΙΑ. ΤΟΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ. <Και επέστρεψε ο άγγελος που μιλούσε μαζί μου, και με ξύπνησε όπως ακριβώς ξυπνά ένας άνθρωπος από τον ύπνο του, και μου είπε: Τι βλέπεις; Και είπα: Είδα και ιδού, μια λυχνία ολόχρυση, και το δοχείο στο πάνω μέρος της, και επτά λύχνοι πάνω της, και επτά αγωγοί στους λύχνους που είναι πάνω της, και δύο ελιές πάνω της, μία στα δεξιά του δοχείου της και μία στα αριστερά.>

Το «επέστρεψεν» σε αυτές τις περιπτώσεις δεν θα το κατανοήσουμε τοπικά· διότι αυτό είναι εντελώς ανόητο· αλλά θα θεωρήσουμε μάλλον τη μετάβαση, σαν από ένα προκείμενο όραμα αμέσως σε ένα άλλο γειτονικό, και είναι προφανές ότι η μετάβαση αυτή είναι πνευματική. Επειδή όμως υπάρχει ανάγκη από απόλυτη νήψη και ανώτερη από τον ανθρώπινο νου, ειδικά μάλιστα σε αυτά τα ζητήματα, ο Θεός ενέβαλε στον Προφήτη μια λεπτή εγρήγορση, με τη μεσιτεία του αγγέλου που μιλούσε σε αυτόν, έτσι ώστε να δίνει την εντύπωση ότι ξύπνησε από ύπνο. Διότι κάπως έτσι είναι η κατάσταση της δικής μας διάνοιας, και πολύ κατώτερη από αυτήν που υπάρχει στους αγίους αγγέλους, ώστε θα έλεγε κανείς ότι η δική τους κατάσταση είναι εγρήγορση, ενώ η δική μας σαν να βρισκόμαστε σε ύπνο. Όταν δε ο θεσπέσιος άγγελος είδε ότι η γνώμη και ο νους του είχαν παρακινηθεί προς αυτό, ώστε να μπορεί να κατανοήσει επαρκώς και με λεπτομέρεια το όραμα, τον ρωτούσε λέγοντας τι νομίζει ότι είναι αυτά που του υποδείχθηκαν. Ο Προφήτης πάλι έκανε μια απολύτως ακριβή αφήγηση του οράματος, λέγοντας ότι είδε μια λυχνία ολοκληρωτικά χρυσή· πάνω της βρισκόταν η λαμπάδα, καθώς και επτά λύχνοι και ισάριθμες με αυτούς χοάνες ελαίου, και δύο ελιές, η μία στα δεξιά της λαμπάδας και η άλλη στα αριστερά.

Ή, λοιπόν, με τέτοιον περίπου τρόπο θα προσεγγίσουμε τα λεγόμενα, ή και διαφορετικά αν φαίνεται σωστό. Διότι είπαμε ότι δεν θα κατορθωθούν στον κόσμο τα της ζωής με ανθρώπινη δύναμη. Και θα στηθεί βέβαια η λυχνία, έχοντας τον λαμπτήρα, δηλαδή τον Χριστό, και θα εκλάμψουν και οι λύχνοι, και επιπλέον από τα δεξιά και από τα αριστερά του λαμπτήρα θα στηθούν οπωσδήποτε οι δύο ελιές, που σημαίνουν τους δύο λαούς. Έπειτα, σαν κάποιος να αναρωτιέται και να λέει: Ποιος άραγε είσαι εσύ, που υπόσχεσαι να κατορθώσεις τόσα μεγάλα πράγματα χωρίς καθόλου πόλεμο και χωρίς κόπο; αποκρίνεται λέγοντας ο Θεός και Πατέρας: Εγώ είμαι το μεγάλο όρος μπροστά στον Ζοροβάβελ για να τα κατορθώσει, δηλαδή, εγώ είμαι η φύση που υπερέχει των πάντων, η οποία με θεοπρεπή ύψη φθάνει στη δόξα που βρίσκεται πέρα από όλα, αυτή που στους κατάλληλους καιρούς πρόκειται να επαρκέσει για την κατόρθωση των επαγγελθέντων και ενώπιον του Ζοροβάβελ. Διότι ο Χριστός δεν αγνοούσε τον δικό Του Πατέρα, αλλά τον καθιστούσε σαν ένα συνεργάτη των δικών Του κατορθωμάτων λέγοντας: «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά ο Πατέρας που με έστειλε, μένοντας μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα». Διότι ενεργούσε μέσω του Υιού ως δικής Του δύναμης, δια του Οποίου άλλωστε εξ αρχής έφερε τα πάντα στην ύπαρξη και δικαίως θαυμάζεται.

Τη συγκεκριμένη αγία λυχνία μνημονεύει σαφώς και ο θεσπέσιος Ζαχαρίας. Είπε, λοιπόν: «Και επέστρεψε ο άγγελος που μιλούσε μέσα μου, και με ξύπνησε, όπως ξυπνά ένας άνθρωπος από τον ύπνο του, και μου είπε: Τι βλέπεις; Και είπα: Είδα, και ιδού, μια λυχνία ολόχρυση, και το λαμπάδι της, και επτά λύχνοι πάνω της, και δύο ελιές πάνω από αυτήν· μία στα δεξιά του λαμπαδίου της και μία στα αριστερά. Και ρώτησα, και είπα προς τον άγγελο που μιλούσε μέσα μου, λέγοντας: Κύριε, τι είναι αυτά; Και μου απάντησε, λέγοντας: Δεν γνωρίζεις τι είναι αυτά; Και είπα: Όχι, Κύριε». Ο μακάριος προφήτης, λοιπόν, ρωτούσε λέγοντας: «Τι είναι αυτά, Κύριε;» Ο θεσπέσιος άγγελος, αφού παρενέβαλε μια σύντομη διήγηση, ερμηνεύει το όραμα και ανάγει την κατασκευή της λυχνίας στον Χριστό, λέγοντας για τους επτά λύχνους σε αυτήν: «Αυτοί είναι οι οφθαλμοί του Κυρίου, οι οποίοι επιβλέπουν σε όλη τη γη». Διότι, αν πρέπει να πούμε κάτι και με πιο απτά λόγια, το θείο μας βλέπει με αμέτρητους οφθαλμούς και παρατηρεί τα ανθρώπινα, γνωρίζοντας αυτά που βρίσκονται στο σκοτάδι, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Και το φως είναι μαζί του». Διότι, εάν ο Θεός χορηγεί το φως σε εμάς που βρισκόμαστε στον κόσμο, πολύ περισσότερο θα είναι ο Ίδιος πλούσιος σε αυτό, και πριν από όλους τους άλλους, κατέχοντάς το στη δική Του φύση.

Ερώτηση ΞΓ΄ Στον ίδιο προφήτη είναι γραμμένο πάλι: «Και μου είπε: Τι βλέπεις εσύ; Και είπα: Είδα, και ιδού, μια λυχνία ολόχρυση, και το λαμπάδιο πάνω της, και επτά λύχνοι πάνω της, και επτά επαρυστρίδες στους λύχνους που βρίσκονται πάνω της· και δύο ελιές πάνω της, μία στα δεξιά του λαμπαδίου της και μία στα αριστερά». Ποια είναι η λυχνία; Και γιατί είναι χρυσή; Και τι είναι το λαμπάδιο που βρίσκεται πάνω της; Ποιοι είναι οι επτά λύχνοι και ποιες είναι οι επτά επαρυστρίδες των επτά λύχνων και ποιες είναι οι δύο ελιές; Και γιατί βρίσκονται στα δεξιά και στα αριστερά του λαμπαδίου;

Και δύο ελιές βρίσκονταν πάνω της, μία στα δεξιά του λαμπαδίου της και μία στα αριστερά. Ορθά και με πολύ ταιριαστό τρόπο διαμόρφωσε ο λόγος ολόκληρο το όραμα, ώστε να συγκλίνει αρμονικά προς τον εαυτό του. Διότι, αφού έκανε λόγο για λυχνία, λαμπάδιο, λύχνους και επαρυστρίδες, πρόσθεσε και δύο ελιές.

Επομένως, ανάγοντας ορθά το όραμα σε πνευματική θεωρία, ο λόγος παρομοίασε τη μεν λυχνία με την Εκκλησία, το δε λαμπάδιο με τον σαρκωθέντα Θεό, ο οποίος περιβλήθηκε αναλλοιώτως καθ' υπόστασιν τη δική μας φύση· τους δε επτά λύχνους με τα χαρίσματα του Πνεύματος, δηλαδή τις ενέργειες, όπως σαφώς προαπέδειξε ο μέγας Ησαΐας· τις δε επαρυστρίδες των λύχνων με τις δεκτικές των θείων νοημάτων της Γραφής έξεις εκείνων που δέχθηκαν τα θεία χαρίσματα· και τις δύο ελιές με τις δύο Διαθήκες, από τις οποίες αναδίδεται φυσιολογικά η καλλιεργούμενη με σοφία δύναμη των θείων νοημάτων, μέσω της οποίας το φως των θείων μυστηρίων τρέφεται και διατηρείται άσβεστο.

Και μία, λέει, εκ δεξιών της λυχνίας της και μία εξ αριστερών. Θεωρώ ότι ο προφήτης εννοεί ως δεξιά το πνευματικότερο μέρος του λόγου, και ως αριστερά το σωματικότερο.

Εάν λοιπόν το πιο σωματικό μέρος του λόγου δηλώνει το αριστερό, ενώ το πιο πνευματικό μέρος σημαίνει το δεξιό, θεωρώ ότι η ελιά στα αριστερά σημαίνει την Παλαιά Διαθήκη, επειδή αυτή προνοεί περισσότερο για την πρακτική φιλοσοφία, ενώ η ελιά στα δεξιά σημαίνει την Καινή Διαθήκη, ως δάσκαλο ενός νέου μυστηρίου και δημιουργό της θεωρητικής έξης στον κάθε πιστό. Διότι η πρώτη παρέχει τρόπους αρετής, ενώ η δεύτερη λόγους γνώσης σε αυτούς που φιλοσοφούν τα θεία· και η μεν μία, αρπάζοντάς τον από την ομίχλη των ορατών πραγμάτων, ανάγει τον νου προς το συγγενικό του στοιχείο, αφού έχει γίνει πλέον καθαρός από κάθε υλική φαντασία, η δε άλλη τον καθαίρει από την υλική προσκόλληση, αποσπώντας από αυτόν, με την ένταση της ανδρείας σαν με κάποιο σφυρί, τα καρφιά που προσηλώνουν το φρόνημα στο σώμα εξαιτίας της σχέσης τους. Και η μεν Παλαιά αναβιβάζει το σώμα, όταν αυτό θεωρηθεί σε σχέση με την ψυχή, μέσω των αρετών, εμποδίζοντας τον νου να καταβιβάζεται προς το σώμα, η δε Νέα αναβιβάζει τον νου προς τον Θεό, δίνοντάς του φτερά με το πυρ της αγάπης. Και η πρώτη καθιστά το σώμα ένα με τον νου ως προς την κίνηση κατά θέση, ενώ η δεύτερη καθιστά τον νου ένα με τον Θεό κατά την έξη της χάριτος, δίνοντάς του τόση ομοιότητα με τον Θεό, ώστε μέσω αυτού να γνωρίζεται ο Θεός –ο Οποίος από την ίδια Του τη φύση δεν γνωρίζεται απολύτως από κανέναν– όπως γνωρίζεται το αρχέτυπο από κάποια εικόνα. Αυτά μεν λοιπόν ας θεωρηθούν ότι έχουν έτσι με αυτόν τον τρόπο.

Τις δε δύο ελιές θα τις εννοήσει, όπως προείπα, ως τις δύο διαθήκες, την μεν Παλαιά από τα αριστερά της λυχνίας, η οποία στο γνωστικό μέρος της ψυχής, δηλαδή στο θεωρητικό, σαν έλαιο, γεννά τους σχετικούς με την πράξη τρόπους των αρετών, την δε Νέα από τα δεξιά, η οποία στο παθητικό μέρος της ψυχής, δηλαδή στο πρακτικό, σαν έλαιο, γεννά αενάως τους πνευματικούς λόγους των γνώσεων σύμφωνα με τη θεωρία, ώστε και μέσω των δύο το φως της θεολογίας, σαν λυχνία, μαζί με τα έμφυτα χαρίσματα του Πνεύματος να ενδυναμώνεται περισσότερο, τροφοδοτούμενο αφενός από την Παλαιά Διαθήκη με τους τρόπους που σεμνύνουν τη γνώση μέσω της πράξεως, αφετέρου από τη Νέα Διαθήκη με τους λόγους που λαμπρύνουν την πράξη των αρετών μέσω της πνευματικής θεωρίας, και ώστε το μυστήριο της σωτηρίας μας να διαμορφωθεί με ακρίβεια σε ένα κάλλος προερχόμενο και από τα δύο, καθιστώντας τον βίο απόδειξη του λόγου και τον λόγο δόξα του βίου, και την μεν πράξη θεωρία που ενεργείται, την δε θεωρία πράξη που μυσταγωγείται, και, για να το πούμε με συντομία, καθιστώντας την μεν αρετή φανέρωση της γνώσης, τη δε γνώση δύναμη που συντηρεί την αρετή, και μέσω και των δύο, της αρετής εννοώ και της γνώσης, επιδεικνύοντας μία ενιαία σοφία που συγκροτείται από αυτές, προκειμένου να γνωρίσουμε ότι οι δύο διαθήκες συμφωνούν απόλυτα μεταξύ τους στα πάντα κατά τη χάρη για τη συμπλήρωση ενός μυστηρίου, περισσότερο από όσο η ψυχή και το σώμα συμβαδίζουν μεταξύ τους μέσω της σύνθεσής τους για τη δημιουργία ενός ανθρώπου.

Εάν πάλι κάποιος, επιδιώκοντας τις νοερές θεωρίες, ερμηνεύοντας πει ότι οι δύο ελιές είναι οι δύο νόμοι, εννοώ τον φυσικό και τον πνευματικό, δεν έχει απομακρυνθεί από την αλήθεια. Διότι ο μεν φυσικός νόμος, ευρισκόμενος στα αριστερά της λυχνίας, δηλαδή του σαρκωθέντος Θεού Λόγου, μέσω της συγγενούς αίσθησης θα νοηθεί ότι προσάγει στον Λόγο τους τρόπους της αρετής που βρίσκονται μέσα στα αισθητά, ενώ ο νοερός, δηλαδή ο πνευματικός νόμος, ευρισκόμενος στα δεξιά, μέσω της συγγενούς νόησης, θα νοηθεί ότι συλλέγει τους λόγους που ενυπάρχουν στα όντα και οδηγούν στην πνευματική γνώση. Μέσω αυτών, αφού γεμίσουμε τις διάφορες έξεις των πνευματικών χαρισμάτων με πρακτικά και γνωστικά θεωρήματα, όπως ακριβώς γεμίζουμε τα δοχεία των λύχνων, διατηρούμε άσβεστο το φως της αλήθειας.

Εάν, ενδεχομένως, αυτό το χωρίο της Γραφής κατανοηθεί με πιο γνωστικό τρόπο, δια μέσου των δύο ελαιών, αυτών που βρίσκονται εκ δεξιών και εξ ευωνύμων της λυχνίας, δηλώνει την πρόνοια και την κρίση. Ανάμεσα σε αυτές στέκεται, σαν πάνω σε χρυσή λυχνία που είναι η αγία καθολική Εκκλησία ή η ψυχή του κάθε αγίου, μεταδίδοντας σε όλους το φως της αλήθειας, ο Λόγος, ο οποίος ως Θεός περικλείει τα πάντα. Αυτός αποκαλύπτει τους αληθινούς και γενικότατους λόγους της συνοχής των όντων, σύμφωνα με την πρόνοια και την κρίση, βάσει των οποίων συστάθηκε το μυστήριο της σωτηρίας μας, το οποίο είχε μεν προοριστεί προ πάντων των αιώνων, συντελέστηκε όμως στους έσχατους χρόνους. Από αυτές, την μεν πρόνοια, η οποία είναι σαν την ελιά που βρίσκεται εκ δεξιών της λυχνίας, την διακρίνουμε μόνο δια της πίστεως μέσα στον ανέκφραστο τρόπο της καθ' υπόστασιν ενώσεως του Λόγου με τη λογικώς εμψυχωμένη σάρκα· τη δε κρίση, που βρίσκεται εξ ευωνύμων, την κατανοούμε με τρόπο άρρητο μέσα στο μυστήριο των ζωοποιών παθών, τα οποία υπέστη υπέρ ημών ο σαρκωθείς Θεός.