Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΟΝΙΑΣ 2:11

Αθανάσιος, Κύριλλος, Γρηγόριος Νύσσης. Ακόμη και αν οι Ιουδαίοι, λέει, σε αρνηθούν, αντί για εκείνους θα υποκλιθεί σε εσένα και θα σε προσκυνήσει όλη η γη, δηλαδή τα έθνη που κατοικούν τη γη. Διότι η προσκύνηση δεν γίνεται πλέον στην Ιερουσαλήμ, αφού έπαυσε η σκιά του Νόμου, σύμφωνα με το χωρίο: «Θα τον προσκυνήσει ο καθένας από τον τόπο του», και καθώς η προσκύνηση γίνεται πλέον εν πνεύματι και αληθεία, με τα κατάλληλα έργα να γίνονται προς λατρεία του Θεού, αφού κλήθηκε σε αυτούς το όνομά Του. Αυτά δε αποτελούν προφητεία για τον παρόντα καιρό, κατά τον οποίο σε όλα τα έθνη υμνείται ο Θεός του σύμπαντος και ο Δεσπότης Χριστός αποκαλείται Ύψιστος από όλους.

λ.> Το ότι η δύναμη του κηρύγματος θα ωφελήσει όχι μόνο τους Κορινθίους, αλλά και όλους όσους έχουν κληθεί εν Χριστώ στον αγιασμό δια της πίστεως, το διατρανώνει λέγοντας «Στους αγιασμένους εν Χριστώ σε κάθε τόπο, δικό τους και δικό μας»· διότι ο μεν νόμος δεν διέταξε να γίνεται αυτό σε κάθε τόπο, αλλά να προσέρχονται στον ίδιο τον θείο ναό στα Ιεροσόλυμα. Επειδή φοβόταν, όπως ήταν φυσικό, το ευμετάβολο της σκέψης τους, μήπως τυχόν, παίρνοντας εντολή να προσκυνούν ή να θυσιάζουν σε κάθε τόπο, χρησιμοποιήσουν τον νόμο ως πρόφαση για μεταστροφή στα αισχρότερα, και προσκυνήσουν τα είδωλα, χτίζοντας για τον εαυτό τους ναούς και βωμούς. Επειδή όμως έχουμε πλέον κληθεί εμείς που προερχόμαστε από τα έθνη, μέσω της πίστης στον Χριστό, σε οικειότητα προς τον Θεό, και έχουμε αποκτήσει ως πλούτο την ασφάλεια που παρέχει το Άγιο Πνεύμα, λάβαμε την εντολή να προσκυνούμε όλοι όχι στα Ιεροσόλυμα, αλλά σε κάθε τόπο· και αυτό ήταν τελικά εκείνο που ειπώθηκε μέσω των προφητών: «Και θα προσκυνήσουν τον Κύριο καθένας από τον τόπο του». Στέλνει, λοιπόν, επιστολή μαζί με τον Σωσθένη στην εκκλησία του Θεού, την οποία ο Χριστός παρέστησε στον εαυτό Του. Και ποια φανερώθηκε ότι είναι αυτή; Όλοι οι αγιασμένοι και κλητοί δια του Χριστού προς δικαίωση, οι οποίοι επικαλούνται το όνομά Του σε κάθε τόπο, δικό τους και δικό μας, δηλαδή είτε στη γη των Ιουδαίων, είτε βεβαίως στις πόλεις και τις χώρες των εθνών.

Διότι, λέει, δεν θα αναζητείται πλέον τόπος στον οποίο θα θεωρούν ότι κατεξοχήν κατοικεί ο Θεός, αλλά επειδή Αυτός τα γεμίζει όλα και έχει τη δύναμη να τα συγκρατεί, «θα προσκυνήσουν τον Κύριο, ο καθένας από τον τόπο του», όπως λέει κάποιος από τους αγίους προφήτες. Ως ώρα δε και καιρό για την αλλαγή τέτοιων συνηθειών, ονομάζει τη δική του έλευση με σώμα στον κόσμο.

Διότι καταστράφηκαν και έπεσαν οι ναοί τους από το χέρι του Ισραήλ, και έγιναν παρανάλωμα του πυρός τα χειροποίητα είδωλα παντού και σε κάθε έθνος από όσα αιχμαλωτίστηκαν. Πού βρίσκεται, λοιπόν, η δύναμη των θεών; Ή πώς θα μπορούσαν να σώσουν άλλους, αυτοί που δεν είναι ικανοί να υπερασπιστούν τους ίδιους τους εαυτούς τους; Ή μάλλον, τι γενικά αποτελεί η κωφή και αναίσθητη ύλη; «Τα είδωλα των εθνών είναι αργύριο και χρυσίο, έργα χειρών ανθρώπων», και, αν δεν είναι φορτικό να το πω, ή μάλλον θα ειπωθεί: «Σε τι ωφελεί το γλυπτό, που το σκάλισαν και το έπλασαν ως χυτό είδωλο, ως ψευδή φαντασία», σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη; Και όπως λέει ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Όμοιοι με αυτά ας γίνουν όλοι όσοι τα κατασκευάζουν και όλοι όσοι έχουν εμπιστοσύνη σε αυτά». <Και θα τον προσκυνήσει ο καθένας από τον τόπο του, όλα τα νησιά των εθνών.> Λέμε ότι ο Κύριος φανερώθηκε επάνω τους, επειδή εξολόθρευσε όλους τους θεούς τους, παλαιά μεν μέσω των Ισραηλιτών, οι οποίοι κατέκαιγαν σθεναρά μαζί με τις πόλεις των αλλοφύλων και τα αγάλματα μέσα στους ναούς τους και τους βωμούς που υπήρχαν σε αυτούς. Κατά τον καιρό όμως της ενανθρωπήσεως του Μονογενούς, θα μπορούσε κανείς να δει ότι αυτό εκπληρώθηκε αληθέστερα, όταν ο Λόγος, αν και ήταν Θεός, έγινε όμοιος με εμάς και επιφανής· γι' αυτό εξάλλου οι θεσπέσιοι μαθητές έλεγαν ότι αυτόν που υπήρχε από την αρχή, τον οποίο άκουσαν, αυτόν τον ίδιο ψηλάφησαν με τα χέρια τους και τον είδαν με τα μάτια τους.

Διότι έγινε εμφανής αυτός που ως Θεός είναι ανώτερος από το να φαίνεται, και ψάλλει κάπου και ο Δαβίδ: «Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει». Και επειδή έγινε εμφανής «και εμφανίστηκε επί της γης», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, «και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», τότε καταστράφηκαν και οι βδελυρές και βέβηλες αγέλες των ειδώλων· καταλύθηκε δε ολοκληρωτικά και το κράτος του διαβόλου, και στο εξής καθένας από αυτούς που οδηγήθηκαν στην επίγνωση της αλήθειας μέσω της πίστεως στον Χριστό, προσφέρει μέσω αυτού και μαζί με αυτόν προς τον Θεό και Πατέρα την προσκύνηση από τον δικό του τόπο. Και δεν είναι πλέον γνωστός ο Θεός μόνο στην Ιουδαία, αλλά και οι χώρες και οι πόλεις των εθνών, ακόμη και αν χωρίζονται από την Ιουδαία με τη μεσολάβηση θάλασσας, εξίσου προσέρχονται στον Χριστό, αναπέμπουν ικεσίες, αναπέμπουν δοξολογίες, και τον τιμούν με ακατάπαυστους ύμνους. Διότι παλαιότερα μεν ήταν «μέγα το όνομά του στον Ισραήλ»· τώρα όμως πλέον έγινε πασίγνωστο στους απανταχού ανθρώπους, και η γη και η θάλασσα είναι γεμάτες από τη δόξα του. Και αυτό σήμαινε άραγε το: «Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, και πράγματι θα γεμίσει από τη δόξα του Κυρίου όλη η γη». Θα προσκυνήσει λοιπόν ο καθένας από τον τόπο του, λέει. Διότι ο νόμος, προτυπώνοντας το κάλλος της Εκκλησίας, ανήγειρε για τους Ισραηλίτες εκείνη την αρχαία σκηνή· ως τύπος της οποίας είχε ανεγερθεί και στα Ιεροσόλυμα εκείνος ο περίφημος ναός.

Διότι η προσκύνηση δεν γίνεται πλέον στην Ιερουσαλήμ, εφόσον έπαυσε η σκιά του Νόμου, σύμφωνα με το: «Θα τον προσκυνήσει ο καθένας από τον τόπο του»· και η προσκύνηση γίνεται εν πνεύματι και αληθεία, με την επιτέλεση έργων κατάλληλων για την προσκύνηση του Θεού, εφόσον το όνομά του έχει επικληθεί σε αυτούς. Αυτά αποτελούν προφητεία για τον παρόντα καιρό, κατά τον οποίο ο Θεός των όλων υμνείται σε όλα τα έθνη, και ο Δεσπότης Χριστός ονομάζεται Ύψιστος από όλους. <Εκεί θα ευφρανθούμε εξαιτίας του.> (A f. 330 b. Κυρίλλου και Αθανασίου.) Κατά το πνευματικό νόημα, εκεί θα συμβασιλεύσουμε με τον Χριστό, όταν θα βασιλεύσει στον νέο αιώνα, και θα ευφρανθούμε μαζί του· ευφραινόμαστε δε με εκείνον που έκανε τα δύσκολα εύκολα. —Διότι εκεί σφογγίζεται το δάκρυ μας, εκεί μας απαλλάσσει από κάθε λύπη, προσφωνώντας μας φιλάνθρωπα και λέγοντας: «Εγώ είμαι, εγώ είμαι αυτός που εξαλείφει τις αμαρτίες σου, και δεν πρόκειται να τις θυμηθώ». <Αυτοί που παραπικραίνουν ας μην υπερηφανεύονται εντός τους.> (E f. 121 b, F f. 96 b) Ως αυτούς που παραπικραίνουν ονομάζει τους Ιουδαίους. —Δηλαδή, ας μην υπερηφανεύεται και τώρα ο υπερόπτης λαός, δηλαδή ο Ισραήλ, και ας μη σηκώνει ψηλά το φρύδι του με αλαζονεία απέναντι στο πλήθος των εθνών.

Και αφού είπε αυτά, αμέσως και όχι μετά από πολύ καιρό, όταν πολιορκήθηκαν τα Ιεροσόλυμα και καταργήθηκε το εκεί αγιαστήριο και το θυσιαστήριό του, καθώς και η μωσαϊκή λατρεία, σύμφωνα με τη διάταξη του ίδιου του Μωυσή, φανερώθηκε σε όλους τους ανθρώπους και εξέλαμψε η αρχέτυπη ευσέβεια των προ του Μωυσή θεοφιλών ανδρών, καθώς και η ευλογία που είχε εξαγγελθεί μέσω αυτής προς όλα τα έθνη, η οποία οδηγεί όσους την προσεγγίζουν από τον πρώτο βαθμό και από την πρώτη στοιχειώδη διδασκαλία της μωσαϊκής λατρείας προς έναν ανώτερο και τελειότερο βίο. Έτσι λοιπόν, εφόσον εκείνοι οι μακάριοι και θεοφιλείς άνδρες, εννοώ αυτούς γύρω από τον Αβραάμ, δεν προσκυνούσαν περιορισμένα σε κάποιον συγκεκριμένο τόπο, ούτε μέσω συμβόλων και τύπων, αλλά όπως λέει ο Σωτήρας και Κύριός μας «εν πνεύματι και αληθεία», ... αυτό κατέστη δυνατό για όλα τα έθνη μέσω της επιφανείας του Σωτήρα μας, κάτι που είχαν προθεωρήσει και οι παλαιοί προφήτες. Λέει, λοιπόν, ξεκάθαρα ο Σοφονίας: «Θα επιφανεί ο Κύριος σε αυτούς, και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών της γης, και θα τον προσκυνήσουν, ο καθένας από τον δικό του τόπο».

Και αυτοί που λίγο πριν κυλιούνταν σε ενώσεις με τις μητέρες τους και αιμομιξίες με τις κόρες τους, σε αλληλοεξοντώσεις και παντοειδείς φόνους, αυτοί που δεν διέφεραν σε τίποτα ως προς τον τρόπο της ζωής τους από τα ανήμερα θηρία, τώρα, έχοντας μεταστραφεί δια της ένθεης δυνάμεως του Σωτήρα μας και έχοντας γίνει σαν εντελώς διαφορετικοί άνθρωποι, συναθροιζόμενοι στα κοινά διδασκαλεία μαθαίνουν λόγους αρετής και διδάγματα σωφροσύνης; Ώστε την ανώτατη φιλοσοφία, η οποία προτρέπει να μην κοιτάζει κανείς με ακόλαστα μάτια, ούτε να αδιαφορεί έστω και για τα λόγια του, ούτε να πράττει τα κοινά και σε όλους συνηθισμένα, να την διδάσκονται όχι μόνο άνδρες αλλά και γυναίκες, φτωχοί και πλούσιοι, λόγιοι και απλοί άνθρωποι, μέχρι και παιδιά και δούλοι, στις συνάξεις τους στις πόλεις και στους αγρούς, και να μαθαίνουν τον αληθινό τρόπο με τον οποίο αρμόζει να σέβονται και να λατρεύουν τον Θεό των πάντων σε κάθε τόπο, σύμφωνα με την προφητεία που λέει: «και θα τον προσκυνήσει ο καθένας από τον τόπο του».

«Θα εμφανιστεί ο Κύριος εναντίον τους και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών, και θα τον προσκυνήσουν, ο καθένας από τον τόπο του, όλα τα νησιά των εθνών». 〈17. Από τον ίδιο〉. «Γι' αυτό, περίμενέ με, λέγει ο Κύριος, έως την ημέρα της αναστάσεώς μου για μαρτυρία. Διότι η κρίση μου είναι να συνάξω τα έθνη, για να συγκεντρώσω βασιλείς, ώστε να εκχέω επάνω τους την οργή μου, όλη την οργή του θυμού μου. Διότι με τη φωτιά του ζήλου μου θα καταναλωθεί όλη η γη, επειδή τότε θα μεταστρέψω στους λαούς τη γλώσσα, στη γενεά τους, ώστε να επικαλούνται όλοι το όνομα του Κυρίου, για να τον δουλεύουν κάτω από έναν ζυγό. Από τα πέρατα των ποταμών της Αιθιοπίας θα μου φέρουν θυσίες». 〈18. Από τον Ζαχαρία〉. «Χαίρε και ευφραίνου, θυγατέρα Σιών, διότι ιδού, έρχομαι και θα κατασκηνώσω ανάμεσά σου, λέγει ο Κύριος· και θα καταφύγουν πολλά έθνη στον Κύριο εκείνη την ημέρα, και θα γίνουν λαός του. Και θα κατασκηνώσουν ανάμεσά σου, και θα γνωρίσεις ότι ο Κύριος ο Παντοκράτωρ με απέστειλε σε εσένα». 〈19. Από τον Ησαΐα〉. «Θα βγει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί, και άνθος από τη ρίζα θα αναβλύσει, και θα αναπαυθεί επάνω του το Πνεύμα του Θεού», και τα εξής. Στα οποία προσθέτει: «Και θα υπάρξει εκείνη την ημέρα η ρίζα του Ιεσσαί και εκείνος που εγείρεται για να άρχει των εθνών· σε αυτόν θα ελπίσουν τα έθνη». 20. 〈Από τον ίδιο〉. «

Και σύμφωνα με τον Ησαΐα, όταν όλοι οι άνθρωποι δουν αυτό ακριβώς το σωτήριο έργο, λέγεται ότι θα προσκυνήσουν τον Θεό των όλων, ο οποίος έχει χαρίσει σε όλους άφθονα τη σωτηρία του. Και ότι θα τον προσκυνήσουν, όχι στην κάτω Ιερουσαλήμ που βρίσκεται στην Παλαιστίνη, αλλά ο καθένας «από τον τόπο του, και όλοι όσοι βρίσκονται στα νησιά των εθνών». Τότε θα εκπληρωθεί και το λόγιο που λέει ότι «θα επικαλούνται όλοι» οι άνθρωποι, όχι πλέον τους πατρικούς θεούς ούτε τα είδωλα και τους δαίμονες, αλλά «το όνομα του Κυρίου και θα τον υπηρετούν κάτω από έναν ζυγό, και από τα πέρατα των ποταμών της Αιθιοπίας θα του προσφέρουν» τις λογικές και αναίμακτες «θυσίες» μέσω της Καινής Διαθήκης του Χριστού, οι οποίες δεν θα προσφέρονται στην κάτω Ιερουσαλήμ, ούτε στο θυσιαστήριο που βρίσκεται εκεί, αλλά θα αναφέρονται στα προλεχθέντα πέρατα της Αιθιοπίας. Εάν δε είναι κάτι μέγα το να είναι κανείς και να ονομάζεται λαός του Θεού, και αν αυτό μάλιστα αποτελεί μία από τις μέγιστες θείες επαγγελίες, το να λέγεται δηλαδή από Αυτόν για τους αξίους του: «εγώ θα είμαι Θεός τους, και αυτοί θα είναι λαός μου», και αν ο Ισραήλ καυχιόταν προηγουμένως δικαιολογημένα για το ότι ήταν ο μόνος λαός του Θεού, τώρα ο Κύριος με την έλευσή Του υπόσχεται να χαρίσει αυτό το αγαθό και στα έθνη λέγοντας: «Ιδού, εγώ έρχομαι και θα κατασκηνώσω ανάμεσά σου, και θα καταφύγουν πολλά έθνη στον Κύριο, και θα γίνουν δικός του λαός».

Αυτά, από πολύ παλιά, τα προφήτευαν σε ολόκληρο τον κόσμο οι θεόπνευστοι άνδρες των Εβραίων. Ο ένας ανακράζοντας: «Θα θυμηθούν και θα επιστρέψουν προς τον Κύριο όλα τα πέρατα της γης, και θα προσκυνήσουν ενώπιόν του όλες οι πατριές των εθνών, διότι του Κυρίου είναι η βασιλεία, και αυτός δεσπόζει επί των εθνών»· και πάλι: «Πείτε στα έθνη ότι ο Κύριος εβασίλευσε· διότι αυτός στερέωσε την οικουμένη, η οποία δεν θα σαλευθεί»· και άλλος λέγοντας: «Θα επιφανεί ο Κύριος σε αυτούς και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών της γης, και θα τον προσκυνήσει ο καθένας από τον τόπο του». Αυτά που από πολύ παλιά είχαν κατατεθεί στους θείους χρησμούς, φανερώθηκαν τώρα σε εμάς τους ίδιους μέσω της διδασκαλίας του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, έτσι ώστε εύλογα ο Λόγος, που προσφάτως ήλθε ανάμεσά μας από τον ουρανό, να μας ευαγγελίζεται τη θεογνωσία όλων των εθνών, η οποία κηρυσσόταν από παλιά και την προσδοκούσαν όσοι δεν είχαν άγνοια αυτών των πραγμάτων, αποδεικνύοντας ότι τα αποτελέσματα των έργων συμφωνούν απόλυτα με τα λόγια των παλαιών.

Και λίγο παρακάτω: «Μου έδειξε ο Κύριος τον Ιησού, τον μέγα ιερέα, να στέκεται ενώπιον του αγγέλου του Κυρίου· και ο διάβολος στεκόταν στα δεξιά του για να του εναντιωθεί. Και είπε ο Κύριος προς τον διάβολο: Να σε επιτιμήσει ο Κύριος, διάβολε. Και διαβεβαίωσε ο άγγελος του Κυρίου τον Ιησού, λέγοντας: Αυτά λέει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ: Εάν πορευθείς στους δρόμους μου και εάν φυλάξεις τα προστάγματά μου, τότε και εσύ θα κρίνεις τον οίκο μου.» Και πάλι: «Άκουσε λοιπόν, Ιησού, μέγα ιερέα.» Ο Ησαΐας λέει: «Έγινα φανερός σε όσους δεν με αναζητούσαν, και βρέθηκα από όσους δεν ρωτούσαν για εμένα.» (Και πάλι: «Και θα δείτε μέγα βασιλέα.» Τον Θεό όμως κανείς δεν τον βλέπει.) Και πάλι: «Θα επιφανεί ο Κύριος σε αυτούς, και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών.» Και πάλι: «Ιδού, είμαι παρών στο έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου.» Ο Δαβίδ λέει: «Εσύ που κάθεσαι πάνω στα Χερουβίμ, εμφανίσου. Εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις.» Και πάλι: «Θα κατέβει σαν βροχή πάνω σε δέρας.» Υποδηλώνοντας έτσι το ατάραχο και αθόρυβο της καθόδου· διότι, όταν η βροχή κατεβαίνει στη γη, προκαλεί θόρυβο· όταν όμως κατεβαίνει πάνω σε μάλλινο δέρας, δεν προκαλεί. Ο Μιχαίας λέει: «Και εσύ, Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, δεν είσαι καθόλου η πιο ασήμαντη ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ιούδα· διότι από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ· και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος.»

Σχετικά με τα Έθνη αναφέρεται: «Διότι από ανατολών ηλίου μέχρι δυσμών το όνομά μου έχει δοξαστεί ανάμεσα στα Έθνη, λέει ο Κύριος ο παντοκράτωρ· και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου, και μέγα είναι το όνομά μου ανάμεσα στα Έθνη, λέει ο Κύριος ο παντοκράτωρ.» (Ενώ για τους Ιουδαίους λέει:) «Εσείς όμως το βεβηλώνετε.» Ο Δαβίδ: «Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης.» Ο Μωυσής: «Άφησέ με να εξαλείψω αυτόν τον λαό, και θα σου δώσω ένα έθνος μεγάλο και πολυάριθμο, περισσότερο από αυτόν.» Ο Ησαΐας για τους Ιουδαίους: «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, γιοι των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων.» Και πάλι: «Τα Σάββατά σας και τις νουμηνίες σας τα μισεί η ψυχή μου· και τις προσευχές σας δεν θα τις δεχτώ· λουστείτε, γίνετε καθαροί· τα χέρια σας είναι μολυσμένα με αίμα.» Και μολονότι ο νόμος ορίζει ρητά ότι δεν πρέπει να εορτάζουν έξω από την Ιερουσαλήμ και τον ναό, σύμφωνα με το, «Σε σένα ταιριάζει ύμνος, Θεέ, στη Σιών· και σε σένα θα αποδοθεί η προσευχή στην Ιερουσαλήμ», έχει γραφτεί: «Διότι θα προσκυνήσουν τον Κύριο ο καθένας από τον τόπο του.» Και πάλι ο Προφήτης: «Μέγα είναι το όνομά του ανάμεσα στα Έθνη, και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά του, και θυσία καθαρή.» «Εσάς όμως θα σας εξολοθρεύσει ο Κύριος· ενώ σε αυτούς που με υπηρετούν θα δοθεί ένα νέο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί σε όλη τη γη.» Τι είναι λοιπόν πιο καινούργιο από το όνομα των Χριστιανών;

Πάλι, λοιπόν, ένας άλλος προφήτης λέει: «Και θα τον προσκυνήσει ο καθένας από τον τόπο του». Έπρεπε, επομένως, να διασκορπιστούν σε κάθε τόπο της γης, για να δουν με τα ίδια τους τα μάτια τον καθένα να τον προσκυνά από τον τόπο του. Πάλι κάποιος άλλος είπε: «Θα γεμίσει η γη από τη γνώση του Κυρίου, όπως το πολύ νερό σκεπάζει τις θάλασσες». Έπρεπε, επομένως, να μεταβούν σε ολόκληρη τη γη, ώστε να τη δουν γεμάτη από τη γνώση του Κυρίου, και τις θάλασσες, δηλαδή αυτές τις πνευματικές Εκκλησίες, γεμάτες από θεοσέβεια. Γι' αυτόν τον λόγο τους διασκόρπισε ο Θεός παντού στη γη· διότι, αν παρέμεναν στην Ιουδαία, θα τα αγνοούσαν αυτά. Επομένως, επιθυμεί να αποκτήσουν προσωπική πείρα, βλέποντας με τα ίδια τους τα μάτια, και της αλήθειας των προφητών και της δικής του δυνάμεως· ώστε, αν μεν επιδείξουν καλή προαίρεση, να καθοδηγηθούν μέσω αυτών προς την αλήθεια· αν όμως επιμείνουν στην ασέβεια, να μην έχουν καμία δικαιολογία κατά τη φοβερή ημέρα της κρίσεως.

Πότε όμως έγινε αυτό, αν όχι όταν άνθισαν τα δικά μας; Διότι τον παλαιό καιρό, όχι μόνο δεν ευλογούνταν στην Παλαιστίνη, αλλά και βλασφημούνταν εξαιτίας των Ιουδαίων που κατοικούσαν σε αυτήν. «Διότι εξαιτίας σας», λέει, «το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη». Τώρα όμως υμνείται παντού στην οικουμένη. Αυτό ακριβώς φανερώνοντας και ένας άλλος προφήτης έλεγε: «Θα εμφανιστεί ο Κύριος, και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών, και θα τον προσκυνήσει ο καθένας από τον τόπο του». Και ένας άλλος πάλι: «Διότι και ανάμεσά μας θα κλειστούν οι θύρες, και δεν θα ανάψει άσκοπα το θυσιαστήριό μου· διότι από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση το όνομά μου έχει δοξαστεί ανάμεσα στα έθνη, και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου και θυσία καθαρή».

Άκουσε λοιπόν και έναν άλλον προφήτη που προαναγγέλλει αυτό ακριβώς το γεγονός και λέει ότι η λατρεία του Θεού δεν θα περιοριστεί σε έναν μόνο τόπο, αλλά στο εξής όλοι οι άνθρωποι θα τον γνωρίσουν. Ο Σοφονίας λοιπόν λέει περίπου τα εξής: Θα εμφανιστεί ο Κύριος σε όλα τα έθνη, και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών, και θα τον προσκυνήσει ο καθένας από τον δικό του τόπο. Καίτοι βέβαια αυτό δεν επιτρεπόταν, αλλά ο Μωυσής είχε δώσει την εντολή να λατρεύεται ο Θεός σε έναν μόνο τόπο. Όταν λοιπόν ακούς τους προφήτες να προλέγουν και να προαναγγέλλουν ότι οι άνθρωποι δεν θα αναγκάζονται πλέον να συγκεντρώνονται από παντού σε μία πόλη, ούτε σε έναν τόπο, αλλά ο καθένας παραμένοντας στην οικία του θα λατρεύει το θείο, ποιον άλλον καιρό θα μπορούσες να υποδείξεις παρά αυτήν εδώ την παρούσα εποχή;

Άκου λοιπόν πώς και τα Ευαγγέλια και ο Απόστολος συμφωνούν με αυτόν τον προφήτη. Ο μεν προφήτης είπε: «Θα φανερωθεί ο Κύριος»· ο δε Απόστολος λέει: «Φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, διαπαιδαγωγώντας μας». Αυτός είπε: «Στα έθνη»· εκείνος λέει: «Σε όλους τους ανθρώπους». Αυτός είπε: «Θα εξολοθρεύσει τους θεούς τους»· εκείνος είπε: «διαπαιδαγωγώντας μας, ώστε, αφού απαρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη και δικαιοσύνη». Πάλι, ο Χριστός λέει στη Σαμαρείτισσα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα κατά την οποία ούτε σε αυτό το όρος ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία».

Ας προσέλθει ένας άλλος από τους θεοφόρους και ας μας μιλήσει: «Θα εμφανιστεί ο Κύριος εναντίον τους, και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών της γης, και θα τον προσκυνήσει ο καθένας από τον τόπο του, όλα τα νησιά των εθνών». Τι είναι πιο ξεκάθαρο ή πιο φανερό από αυτά, ότι δηλαδή η συγκατάβαση του Θεού Λόγου που φανερώθηκε σε εμάς είναι μέγιστη και εξόχως σωτήρια; Διότι μέσω αυτής λυτρωθήκαμε από την πλάνη της πολυθεΐας εμείς που προερχόμαστε από τα έθνη, και γνωρίζουμε τον μόνο αληθινό Θεό και Πατέρα, και εκείνον που απέστειλε, τον Ιησού Χριστό, τον Κύριό μας και Θεό· αλλά, όπως φαίνεται, εκείνοι που αποδέχθηκαν εκείνη την παράφρονη και θεομίσητη διδασκαλία, περιπλανώμενοι ακόμη στον σκοτεινό ζόφο της άγνοιας, δεν φωτίστηκαν από τις ακτίνες της θεογνωσίας.

Αυτά αποστομώνουν και την αναισχυντία των Ιουδαίων, ακόμα κι αν ήθελαν να ισχυριστούν ότι, μετά την επιστροφή τους από τη Βαβυλωνία, όσοι από τα έθνη δέχθηκαν την πίστη στον Θεό προσέφεραν τις λατρείες που όριζε ο νόμος στον ναό των Ιεροσολύμων. Διότι ο προφητικός λόγος προφήτευσε ότι ο καθένας θα προσκυνά από τον δικό του τόπο. Αυτό όμως δεν ανήκει στον νόμο, αλλά αποτελεί αληθινό γνώρισμα της ευαγγελικής διδασκαλίας, η οποία εξαπλώνεται σε όλα τα πέρατα του κόσμου. Διότι σε εμάς που έχουμε δικαιωθεί μέσω της πίστης, φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού, καθοδηγώντας μας, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, δικαιοσύνη και ευσέβεια στον παρόντα αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του για εμάς, για να μας λυτρώσει από κάθε αμαρτία και να καθαρίσει για τον εαυτό του έναν λαό εκλεκτό, γεμάτο ζήλο για καλά έργα.

Διότι, καθώς η αλήθεια και η χάρη λάμπουν παντού, δεν έχει πλέον θέση η προσκύνηση να περιορίζεται σε έναν τόπο, ούτε να τελείται σύμφωνα με εκείνο το παλαιό και σκιώδες διάταγμα. Αλλά, όπως ακριβώς ο λόγος του Ευαγγελίου διαχύθηκε και αντήχησε σε όλη τη γη, έτσι και ο τρόπος της δοξολογίας και της προσκύνησης επεκτάθηκε και απλώθηκε παντού. Ή μάλλον, ο κάθε πιστός είναι τόπος του Θεού. Διότι έτσι πρέπει να θεωρηθεί, ότι, αφού κάποιος καθάρισε την ψυχή του μέσα από την ένθεη πολιτεία και την αρετή, την προετοίμασε ως κατοικία του Πνεύματος. Έχοντας υπερβεί την ύλη και έχοντας γίνει ανώτερος από τα πάθη, και έχοντας ελευθερώσει τον νου από τα μάταια και φθαρτά πράγματα, θα έχει με αυτόν τον τρόπο ένοικο τον Λόγο του Θεού, σύμφωνα με αυτό που έχει γραφτεί: «Είστε ναός του Θεού, και το Πνεύμα του κατοικεί μέσα σας»· και ότι «Θα κατοικήσω μέσα τους και θα περπατήσω ανάμεσά τους, και αυτοί θα είναι λαός μου, και εγώ θα είμαι Θεός τους». Και τα νησιά των εθνών, τι άλλο θα μπορούσαν να σημαίνουν, παρά, όπως μας δίδαξαν οι μυσταγωγοί των θείων μυστηρίων, τις Εκκλησίες των εθνών που μόλις ιδρύθηκαν, και που αναδύονται από την αλμυρή απιστία, λαμβάνοντας στερεό θεμέλιο στον Θεό;