Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΟΝΙΑΣ 3:8

ΣΤΟΝ ΜΗ΄ ΨΑΛΜΟ. Εις το τέλος, για τους υιούς Κορέ, ψαλμός. Στοχάστηκαν βέβαια και ορισμένοι από τους έξω σχετικά με το ανθρώπινο τέλος, και οδηγήθηκαν σε διάφορες αντιλήψεις περί της εννοίας του τέλους. Διότι άλλοι μεν αποφάνθηκαν ότι τέλος είναι η επιστήμη, άλλοι δε η πρακτική ενέργεια· άλλοι η ποικίλη χρήση του βίου και του σώματος· ενώ οι έχοντες κτηνώδη φρονήματα αποφάνθηκαν ότι τέλος είναι η ηδονή. Για εμάς όμως τέλος, για το οποίο πράττουμε τα πάντα και προς το οποίο σπεύδουμε, είναι η μακάρια διαβίωση στον μέλλοντα αιώνα. Αυτή δε ολοκληρώνεται με το να βασιλευόμαστε από τον Θεό. Διότι τίποτα καλύτερο από αυτό δεν θα μπορούσε να βρεθεί για τη λογική φύση, ούτε καν ως επινόηση· και προς αυτήν μας παρακινεί ο Απόστολος, λέγοντας: Έπειτα το τέλος, όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα. Αυτό ακριβώς παρουσιάζει και ο Σοφονίας στην προφητεία του, λέγοντας εκ προσώπου του Θεού: Διότι η κρίση μου είναι προς συναγωγές εθνών, για να δεχθώ βασιλείς, για να εκχέω επάνω τους την οργή μου. Διότι στο πυρ του ζήλου μου θα καταναλωθεί όλη η γη· διότι τότε θα μεταστρέψω σε πολλούς λαούς γλώσσα στη γενεά της, για να επικαλούνται όλοι το όνομα του Κυρίου, ώστε να τον υπηρετούν κάτω από έναν ζυγό. Σε αυτό, λοιπόν, το τέλος νομίζω ότι αναφέρονται οι ωφέλειες από τους Ψαλμούς, οι οποίοι φέρουν αυτήν την επιγραφή.

Και βεβαίως ο προφήτης Ιερεμίας θρηνούσε την αλωθείσα Ιερουσαλήμ, λέγοντας για εκείνους που την ερήμωσαν: «Ας έλθει όλη η κακία τους ενώπιόν σου, και τρύγησε αυτούς όπως τρύγησαν εμένα»· και πάλι: «Δες, Κύριε, και επίβλεψε, ποιον τρύγησες κατ' αυτόν τον τρόπο; Θα φάνε άραγε γυναίκες τον καρπό της κοιλίας τους; Σαν μάγειρας μάζεψε τις επιφυλλίδες». Όταν, λοιπόν, παροργίζουμε τον Θεό, τότε, στερημένοι από κάθε βοήθεια και απογυμνωμένοι από κάθε ευσπλαχνία, θα παραδοθούμε στους εχθρούς, και κανένα ίχνος αρετής ή επιείκειας δεν θα απομείνει μέσα μας, καθώς ο σατανάς θα τρυγήσει καθετί αγαθό που υπάρχει μέσα μας, και θα συλλέξει σαν υπολείμματα τρύγου (επιφυλλίδες) ίσως ακόμη και τις ενδόμυχες επιθυμίες του νου, οι οποίες τον οδηγούν στην επιλογή της κατορθώσεως της αρετής. <Γι' αυτό υπόμεινέ με, λέγει ο Κύριος, μέχρι την ημέρα της αναστάσεώς μου για μαρτυρία.> Διότι, επειδή, έχοντας καταφρονήσει τα θεία προστάγματα, παραδίδονται στους εχθρούς και έχουν πέσει στα χέρια εκείνου που έχει καταστρέψει ακόμη και τις επιφυλλίδες, τους πρόσταξε λοιπόν να υπομείνουν και να κάνουν υπομονή, υφιστάμενοι τη δουλεία με καρτερία, μέχρις ότου Εκείνος εγερθεί για να τους βοηθήσει, πράγμα το οποίο σχεδόν το διαβεβαίωσε και το προανήγγειλε ξεκάθαρα μέσω των αγίων προφητών, ότι δηλαδή θα συμβεί στους κατάλληλους καιρούς. Επομένως, ως «ημέρα αναστάσεως για μαρτυρία» εννοεί τον καιρό της βοηθείας, για τον οποίο προδιαβεβαίωσε ότι οπωσδήποτε θα έρθει.

Αυτό λοιπόν είναι το ιστορικό νόημα· λέμε όμως ότι η πνευματική θεωρία των προκειμένων έχει αποβεί σε φανέρωση του μυστηρίου του Χριστού, και ότι θέλει να καταδείξει τον καιρό της λυτρώσεως, της καθολικής και γενικότατης, δηλαδή αυτής διά του Χριστού. Διότι παλαιά, με τη συμπλήρωση των εβδομήντα ετών, ο Θεός των όλων εγέρθηκε προς βοήθεια εκείνων που τα είχαν υποστεί αυτά, στους έσχατους όμως καιρούς του αιώνα έγινε άνθρωπος ο Μονογενής, όχι για να ελευθερώσει μόνο τον Ισραήλ, αλλά για να απαλλάξει όλα τα έθνη από τη δουλεία στον διάβολο και να τα αναδείξει ελεύθερα, και να τα ελευθερώσει από τη φθορά, τον ρύπο και την αμαρτία, και προπάντων από το να προσκυνούν την κτίση αντί για τον Κτίσαντα. Και επειδή έγινε άνθρωπος, «υπέμεινε σταυρό, καταφρονώντας την αισχύνη», για να αποκτήσει με το ίδιο του το αίμα για τον Θεό και Πατέρα τόσο αυτούς που ζούσαν ακόμη, όσο και αυτούς που ήδη προφθάνοντας «κατέπιε ο θάνατος», σύμφωνα με το γεγραμμένο. «Διότι γι' αυτό ο Χριστός πέθανε και έζησε, για να κυριεύσει και νεκρούς και ζώντες». Εύλογα, λοιπόν, λεγόταν στους παλαιότερους: Γι' αυτό περίμενέ με, λέγει ο Κύριος, μέχρι την ημέρα της αναστάσεώς μου για μαρτύριο.

Απόδειξη δε της καταργήσεως του θανάτου είναι η ανάσταση του Χριστού, μαζί με τον οποίο και εμείς οι ίδιοι συνανστηθήκαμε, έχοντας δικαιωθεί διά της πίστεως, και αποφεύγοντας μαζί με τον θάνατο και τη μητέρα του θανάτου, την αμαρτία. <Διότι η κρίση μου στρέφεται προς τις συνάξεις των εθνών ώστε να δεχθούν βασιλείς, για να εκχύσω πάνω τους όλη την οργή του θυμού μου· διότι εν πυρί του ζήλου μου θα καταναλωθεί όλη η γη.> Στα έθνη των Χαλδαίων απειλεί τη λεηλασία, αυτήν που συνέβη μέσω του Κύρου και όσων υπήρξαν συμπολεμιστές του και εισέβαλαν μαζί του, κατατρέχοντας τις πόλεις των Βαβυλωνίων και εξαπολύοντας μια φρικωδέστατη επίθεση εναντίον όλων. Θα είναι, λοιπόν, λέει, η κρίση μου προς τις συνάξεις των εθνών, ώστε να δεχθούν βασιλείς· είναι φανερό ότι εννοεί τους προαναφερθέντες· για να τιμωρήσει μέσω αυτών τις συνάξεις των εθνών, οι οποίες ηττήθηκαν κατά κράτος από τη δύναμη και την ευρωστία εκείνων, και υπέμειναν κάθε είδος ωμότητας. Διότι θα εκχύσω πάνω τους, λέει, όλη την οργή του θυμού μου. Και είναι αλήθεια ότι ο Θεός δεν τιμωρεί με μέτριες επεμβάσεις τα μεγάλα και υπερβολικά παραπτώματα· αλλά, σε όποια παραπτώματα συλληφθεί κανείς, επιφέρει πάντοτε ισόρροπες τις τιμωρίες. Το ότι δε έμελλε σχεδόν να κατακαεί το κράτος των Χαλδαίων, το διασαφήνισε λέγοντας: Ότι στο πυρ του ζήλου μου θα καταναλωθεί όλη η γη.

Και ποιος είναι αυτός ο ζήλος ή εναντίον ποιον στρέφεται γενικά, θα το σαφηνίσει λέγοντας ο προφήτης Ζαχαρίας: «Τάδε λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ: Εζήλωσα την Ιερουσαλήμ και τη Σιών με ζήλο μεγάλο, και οργίζομαι με μεγάλη οργή εναντίον των εθνών που επιτίθενται εναντίον της, διότι, ενώ εγώ οργίστηκα λίγο, αυτοί συνέπραξαν για να κάνουν κακό». Έτσι λοιπόν θα προσεγγίσουμε ιστορικά τα προκείμενα· θα μπορούσαν όμως να νοηθούν και διαφορετικά, εάν τα νοήματα μεταφερθούν στο μυστήριο του Χριστού. Διότι έλεγε μέσα από τα όσα ήδη αναγνώστηκαν προηγουμένως: «Γι' αυτό υπόμεινέ με, λέγει ο Κύριος, έως την ημέρα της αναστάσεώς μου για μαρτυρία· διότι η κρίση μου είναι εναντίον των συναγωγών των εθνών, για να συγκεντρώσω τους βασιλείς, ώστε να εκχέω πάνω τους όλη την οργή του θυμού μου». Διότι ο Χριστός αναστήθηκε, αφού σκύλευσε τον άδη, δεδομένου ότι δεν ήταν δυνατόν, εφόσον είναι ζωή κατά φύση, να κρατηθεί από τον θάνατο, σύμφωνα με το γεγραμμένο. Δεν άφησε πλέον στα χέρια του διαβόλου όσους αποδέχθηκαν την πίστη σε αυτόν· αλλά εκφέρει κρίση όσια και θεοπρεπή ενάντια στις συναγωγές των εθνών, δηλαδή στις αγέλες των δαιμόνων, και αυτούς τους ίδιους που κάποτε κυριαρχούσαν και βασίλευαν πάνω στους πλανημένους, κατά κάποιον τρόπο τους συλλαμβάνει και τους φυλακίζει, ρίχνοντάς τους στο κατώτατο βάραθρο, δηλαδή στον άδη, και εκχέοντας πάνω τους κάθε οργή, σχεδόν καταφλέγοντάς τους με φωτιά, με την άρρητη και θεία του δύναμη, κινούμενος από μεγάλο ζήλο.

Το ότι το μυστήριο του Χριστού προαναγγελλόταν σε όσους προέρχονταν από τον Ισραήλ, τόσο μέσω του νόμου όσο και μέσω των προφητών, δεν θα ήταν καθόλου ασαφές στους γνώστες των ιερών Γραφών. Διότι κάπου είπε ο Χριστός συνομιλώντας με τους Ιουδαίους: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος». Επειδή οι Ιουδαίοι προσδοκούσαν ότι θα έλθει κατά τους ορισμένους καιρούς ως Σωτήρας και Λυτρωτής, όχι μόνο δικός τους, αλλά και όλων των εθνών. Γι' αυτό και ο δίκαιος Συμεών, όταν είδε τον Χριστό ως βρέφος μέσα στον θείο ναό, είπε: «Τώρα απολύεις, Δέσποτα, τον δούλο σου, σύμφωνα με τον λόγο σου, διότι είδαν τα μάτια μου το σωτήριό σου, το οποίο ετοίμασας ενώπιόν σου· φως για την αποκάλυψη των εθνών, και δόξα του λαού σου Ισραήλ». Αλλά και η γυναίκα από τη Σαμάρεια, όταν συνομιλούσε με τον Χριστό, το ομολόγησε ξεκάθαρα. Διότι είπε: «Γνωρίζουμε ότι έρχεται ο Μεσσίας, ο οποίος λέγεται Χριστός· όταν έλθει εκείνος, θα μας τα αναγγείλει όλα». Έχει ειπωθεί επίσης, μέσω ενός από τους αγίους προφήτες προς τα πλήθη των Ιουδαίων, καθώς ο Χριστός υποσχόταν τη δική του έλευση προς εμάς: «Γι' αυτό να με υπομείνετε, λέγει ο Κύριος, μέχρι την ημέρα της αναστάσεώς μου ως μαρτυρία, διότι η κρίση μου απευθύνεται στις συναγωγές των εθνών». Επομένως, εύλογα θα μπορούσαν να πουν, έχοντας προσδοκήσει ότι η έλευση του Σωτήρα θα λάβει χώρα στους κατάλληλους καιρούς: «Με υπομονή περίμενα τον Κύριο», αντί του «Με προσδοκία τον περίμενα»· «και με πρόσεξε», δηλαδή, «Με επισκέφθηκε».

Και στη συνέχεια, ακολουθώντας την ίδια σειρά της Γραφής, λέει: «Γι' αυτό υπόμεινέ με, λέει ο Κύριος, κατά την ημέρα της αναστάσεώς μου εις μαρτύριον». Βλέπεις ότι ο προφήτης προείδε πως και ο τόπος της αναστάσεως θα ονομαζόταν Μαρτύριον; Διότι, για ποιο λόγο αυτός ο τόπος του Γολγοθά και της αναστάσεως δεν ονομάζεται εκκλησία, όπως οι υπόλοιπες εκκλησίες, αλλά Μαρτύριον; Αλλά ίσως εξαιτίας του προφήτη που είπε: «κατά την ημέρα της αναστάσεώς μου εις μαρτύριον».

Και πάλι στο 〈πζ〉 λέει: Εγώ προς εσένα, Κύριε, έκραξα, και το πρωί η προσευχή μου θα σε προφθάσει. Και πάλι στο 〈νϛ〉 λέει: Εξεγέρσου ψαλτήρι και κιθάρα· θα εγερθώ την αυγή. 〈οζ〉 Ότι ο τόπος θα αποτελέσει μαρτυρία — Ο Ναούμ λέει: Ετοιμάσου, σήκω πρωί, έχει καταστραφεί όλο το φύλλωμά τους· γι' αυτό υπόμεινέ με, λέει ο Κύριος, έως την ημέρα της αναστάσεώς μου για την μαρτυρία μου· διότι η κρίση μου θα οδηγήσει όλους τους εχθρούς μου. 〈οη〉 Ότι από το προτείχισμα — Στο Άσμα λέει: Σήκω, έλα, αγαπημένη μου, υπό τη σκέπη της πέτρας, κοντά στο προτείχισμα. 〈οθ〉 Ότι θα αναζητηθεί από γυναίκες — Στο Άσμα λέει: Στην κλίνη μου αναζήτησα αυτόν που αγάπησε η ψυχή μου, τον ζήτησα και δεν τον βρήκα. Μήπως είδατε αυτόν που αγάπησε η ψυχή μου; 〈π〉 Ότι πρώτα θα συναντήσει γυναίκες — Στο Άσμα λέει: Βρήκα αυτόν που αγάπησε η ψυχή μου, τον κράτησα και δεν τον άφησα. 〈πα〉 Ότι θα αναχωρήσουν έμφοβοι — Ο Δαβίδ στον 〈β〉 ψαλμό λέει: Να δουλεύετε τον Κύριο με φόβο και να αγαλλιάσθε σε αυτόν με τρόμο.

Ψ. Από τον Ναούμ δεν υπάρχει τίποτε το σαφές. Ψ. Το ίδιο και του Αββακούμ. Ψ. Από τον Σοφονία. Κʹ. «Γι' αυτό περίμενέ με, λέγει ο Κύριος, για την ημέρα της αναστάσεώς μου ως μαρτυρία· διότι η κρίση μου αφορά τις συνάξεις των εθνών για να δεχθούν βασιλείς.» Και μέσω αυτών νομίζω ότι φανερώνεται η εκ νεκρών ανάσταση του Χριστού, μετά την οποία προφητεύεται ότι θα συγκροτηθούν παντού οι συνάξεις της προερχόμενης από τα έθνη Εκκλησίας· ίσως δε θα μπορούσαν τα όσα αναφέρονται στο χωρίο να εκληφθούν και ως τετ.... της δεύτερης παρουσίας Του· και της γενικής όλων ............. .

«Θα εμφανιστεί ο Κύριος εναντίον τους και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών, και θα τον προσκυνήσουν, ο καθένας από τον τόπο του, όλα τα νησιά των εθνών». 〈17. Από τον ίδιο〉. «Γι' αυτό, περίμενέ με, λέγει ο Κύριος, έως την ημέρα της αναστάσεώς μου για μαρτυρία. Διότι η κρίση μου είναι να συνάξω τα έθνη, για να συγκεντρώσω βασιλείς, ώστε να εκχέω επάνω τους την οργή μου, όλη την οργή του θυμού μου. Διότι με τη φωτιά του ζήλου μου θα καταναλωθεί όλη η γη, επειδή τότε θα μεταστρέψω στους λαούς τη γλώσσα, στη γενεά τους, ώστε να επικαλούνται όλοι το όνομα του Κυρίου, για να τον δουλεύουν κάτω από έναν ζυγό. Από τα πέρατα των ποταμών της Αιθιοπίας θα μου φέρουν θυσίες». 〈18. Από τον Ζαχαρία〉. «Χαίρε και ευφραίνου, θυγατέρα Σιών, διότι ιδού, έρχομαι και θα κατασκηνώσω ανάμεσά σου, λέγει ο Κύριος· και θα καταφύγουν πολλά έθνη στον Κύριο εκείνη την ημέρα, και θα γίνουν λαός του. Και θα κατασκηνώσουν ανάμεσά σου, και θα γνωρίσεις ότι ο Κύριος ο Παντοκράτωρ με απέστειλε σε εσένα». 〈19. Από τον Ησαΐα〉. «Θα βγει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί, και άνθος από τη ρίζα θα αναβλύσει, και θα αναπαυθεί επάνω του το Πνεύμα του Θεού», και τα εξής. Στα οποία προσθέτει: «Και θα υπάρξει εκείνη την ημέρα η ρίζα του Ιεσσαί και εκείνος που εγείρεται για να άρχει των εθνών· σε αυτόν θα ελπίσουν τα έθνη». 20. 〈Από τον ίδιο〉. «

ΤΙΤΛΟΣ ΙΒ΄. — Περί υπομονής και μακροθυμίας. «Είπε ο Δαβίδ: Αφήστε τον να καταριέται, διότι ο Κύριος του το είπε· ίσως ο Κύριος επιβλέψει στην ταπείνωσή μου, και μου ανταποδώσει αγαθά αντί για την κατάρα αυτή.» «Όλοι όσοι σε προσμένουν με υπομονή δεν πρόκειται να ντροπιαστούν.» «Να δείχνεις ανδρεία, και ας κραταιώνεται η καρδιά σου, και να υπομένεις τον Κύριο.» «Ο φρόνιμος άνδρας υποφέρει πολλά. Ο μακρόθυμος άνδρας έχει άφθονη φρόνηση.» — «Ο μακρόθυμος θα κατασιγάσει τις διαμάχες.» «Ο ελεήμων άνδρας είναι μακρόθυμος.» «Θα υποφέρω την οργή του Κυρίου, διότι αμάρτησα ενώπιόν του.» «Αγαθός είναι ο Κύριος σε αυτούς που τον υπομένουν κατά την ημέρα της θλίψης.» «Εάν καθυστερήσει, υπόμεινέ τον, διότι ερχόμενος θα φθάσει, και δεν θα αργήσει.» «Περίμενέ με, λέει ο Κύριος, μέχρι την ημέρα της αναστάσεώς μου ως μαρτυρία· διότι θα επιβάλω την κρίση σε συνάξεις εθνών.» «Στέφανος θα υπάρξει σε όσους υπομένουν, και σε όσους είναι χρήσιμοι σε αυτήν.» «Μακάριοι όλοι όσοι παραμένουν σταθεροί σε αυτόν.» «Εκείνοι που προσμένουν τον Θεό, θα ανανεώσουν τη δύναμή τους, θα βγάλουν φτερά σαν τους αετούς· θα τρέξουν, και δεν θα κοπιάσουν· θα βαδίσουν, και δεν θα πεινάσουν.» «Τέκνα, δείξτε μακροθυμία για την οργή που ήρθε εναντίον σας. Διότι σε καταδίωξε ο εχθρός σου, αλλά γρήγορα θα δεις την καταστροφή του, και θα πατήσεις πάνω στον τράχηλό του.» «Αγαθός είναι ο Κύριος σε όσους τον προσμένουν.» «Μέχρι ενός καιρού θα δείξει ανοχή ο μακρόθυμος, και ύστερα θα του αποδοθεί ευφροσύνη.»

Ανέστη ο Χριστός και η ζωή κυριαρχεί. Ανέστη ο Χριστός και κανένας νεκρός δεν παραμένει στο μνήμα. Ο Χριστός, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, έγινε «η απαρχή όσων έχουν κοιμηθεί» και κατέστη η απαρχή της δικής μας σωτηρίας και της ανοδικής πορείας, ενώ από την καθοδική πορεία λύτρωσε τους πιστούς, εκδίωξε αυτούς που έφραζαν τον δρόμο για την άνω ευρυχωρία, απομάκρυνε τους δικαίους από την κάτω ευρυχωρία και, αφού συνέτριψε τις κάτω πύλες, άνοιξε τις άνω πύλες. Και οι δραπέτες του κάτω κόσμου θρηνούν και λένε: Ποιος είναι αυτός ο αήττητος άνθρωπος, ο οποίος περισσότερο από όλους τους ανθρώπους υπερίσχυσε εναντίον μας και με ξύλινο όπλο μας τραυμάτισε και μας λεηλάτησε; Οι δε πολίτες του άνω κόσμου ανυμνούν και λένε: «Ανοίξτε τις πύλες, οι άρχοντές μας, και θα εισέλθει ο βασιλιάς της δόξης», ο «κραταιός» και ισχυρός, ο «δυνατός στον πόλεμο» και μόνος κυρίαρχος. Και ο τύραννος του κάτω κόσμου καυχιόταν και έλεγε: Ιδού, βασιλεύω πάνω στο βασιλικό πλάσμα· ο δε άνω βασιλιάς μέσω του Σοφονία απαντούσε πάλι: «Περίμενέ με έως την ημέρα της αναστάσεώς μου για μαρτυρία».

Με δυνατή φωνή ο Σοφονίας αναφωνούσε προς τον Αδάμ: «Αυτός είναι εκείνος τον οποίο περίμενες για την ημέρα της αναστάσεως, με τον τρόπο που σου προείπα». Ο Ναούμ μετά από αυτόν έφερνε το χαρμόσυνο μήνυμα στον φτωχό, λέγοντας: «Ανέβηκε από τη γη, φυσώντας στο πρόσωπό σου, βγάζοντάς σε από τη θλίψη», και ο χαριτωμένος Ζαχαρίας έκραζε: «Ήλθες, ο Θεός μας, μαζί με τους αγίους σου», και ο Δαβίδ έψαλλε καθαρά: «Σαν δυνατός εγέρθηκε και σαν από ύπνο αναστήθηκε ο Κύριος». Και ενώ αυτοί ράπιζαν τη μορφή μου με προφητείες, ψαλμούς και υμνωδίες, ξεφύτρωσαν και γυναίκες που προφήτευαν, χορεύοντας εις βάρος μου. Και η πρώτη από αυτές ήταν η αδελφή του Μωυσή, που σκιρτούσε και χτυπούσε με το χέρι της το τύμπανο που και παλαιότερα κρατούσε, και σαν να περνούσε άλλη Ερυθρά Θάλασσα, διασχίζοντας τα δώματά μου, χτυπούσε χαρούμενα το τύμπανο: «Ας ψάλουμε στον Θεό μας, διότι έχει δοξαστεί ένδοξα· συντρίβοντας στο έδαφος τον Άδη αναστήθηκε ο Κύριος». Ω, μία τέτοια νύχτα έγινε μητέρα τέτοιων κακών, και ένας όρθρος πατέρας τόσων δεινών! Η μεν τα γέννησε, ο δε φθάνοντας πρόσθεσε όνομα στον πόνο μου: ονομάζουν «ανάσταση» την ημέρα της πτώσης μου, και γιορτάζουν τον καιρό της καταστροφής μου· αλίμονο, αλίμονο, τι έπαθα!». Αυτά μου φώναξε ο Άδης όταν τον ρώτησα, χωρίς να με πείσει με λόγια, αλλά δείχνοντάς μου με πράξεις ότι, αφού τον άφησε γυμνό και έρημο από παντού, αναστήθηκε ο Κύριος.

Παρακαλώ δε, άγιοι αδελφοί μου, μέτοχοι της επουράνιας κλήσεως, πρώτα μεν να μνημονεύετε εμένα τον ταπεινό, προσευχόμενοι να αποδειχθώ στην πράξη αντάξιος αυτών που λέω, χωρίς να υποχωρώ καθόλου απέναντι στις αόρατες και τις ορατές προσβολές, έπειτα να προσέχετε τον εαυτό σας και τον προκείμενο αγώνα, και να μην καταφλέγεστε στους λογισμούς σας λόγω έλλειψης συνέσεως κατά την εξέλιξη των πραγμάτων, τα οποία κυβερνώνται από την πρόνοια με τρόπο βαθύ και ανέφικτο για την ανθρώπινη διάνοια. Μη πάθετε αυτό που ψάλλετε: «παρά λίγο να κλονιστούν τα πόδια μου, παρά λίγο να γλιστρήσουν τα βήματά μου, διότι ζήλεψα τους ανόμους, βλέποντας τούτο και εκείνο», αλλά μάλλον να ακούτε τον Κύριο που λέει: «περίμενέ με έως την ημέρα της αναστάσεώς μου», και ότι «όποιος υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί».