Ὁ Θεός προγνωρίζει, ἀλλὰ δὲν προορίζει

Εἶναι ἀσύλληπτη ἡ γνώση τοῦ Θεοῦ ἀπ' τὸ δικό μας νοῦ. Εἶναι ἄπειρη, περιλαμβάνει ὅλα τὰ ὄντα, ὁρατὰ καὶ ἀόρατα, ἔσχατα καὶ ἀρχαῖα. Τὰ γνωρίζει ὁ Θεὸς ὅλα μὲ ἀκρίβεια, σὲ ὅλο τὸ βάθος καὶ τὸ πλάτος τους. Ὁ Κύριος γνωρίζει ἐμᾶς, πρὶν γνωρίσομε ἐμεῖς τὸν ἑαυτό μας. Γνωρίζει τὶς διαθέσεις μας καὶ τὴν παραμικρὴ μας σκέψη, τοὺς λογισμοὺς, τὶς ἀποφάσεις μας, πρὶν νὰ τὶς πάρομε. Ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς συλλήψεώς μας καὶ πρὸ καταβολῆς κόσμου μᾶς γνώριζε καλά. Γι' αὐτὸ ὁ Δαβὶδ θαυμάζει καὶ φωνάζει:

«Κύριε, ἐδοκίμασάς με καὶ ἔγνως με... σὺ συνῆκας τοὺς διαλογισμοὺς μου ἀπὸ μακρόθεν... τὴν τρίβον μου... ἐξιχνίασας καὶ πάσας τὰς ὁδούς μου προεῖδες... σὺ ἔγνως πάντα τὰ ἔσχατα καὶ τὰ ἀρχαῖα... ἰδοὺ, Κύριε, σὺ ἔγνως πάντα· σὺ ἔπλασάς με καὶ ἔθηκας ἐπ' ἐμὲ τὴν χεῖρά Σου».

Τό Πνεύμα τό Ἅγιον εἰσχωρεῖ παντοῦ. Γι' αὐτό ἐκεῖνος πού ἐμφορεῖται ὑπό τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ἔχει καὶ αὐτός τῇ γνώσῃ τοῦ Θεοῦ. Γνωρίζει τό παρελθόν, τό παρόν, τό μέλλον. Τοῦ τά φανερώνει τό Ἅγιον Πνεύμα. Τίποτα δέν εἶναι ἄγνωστο στόν Θεό ἀπ' τίς πράξεις μας, ἀλλὰ γράφονται ὅλα. Γράφονται κι ὅμως δέν γράφονται. Γεννιούνται καὶ ὑπάρχουν, ἀλλὰ καὶ δέν γεννιούνται. Αὐτό πού ξέρετε ἐσείς τώρα, τό ξέρει ὁ Θεός πρό καταβολῆς κόσμου. Σᾶς θυμίζω αὐτό πού λέει ὁ Ἅγιος Συμεὼν ὁ Νέος Θεολόγος στήν Εὐχή πρό τῆς Θείας Μεταλήψεως. Ἀκοῦστε: «Τό μὲν ἀκατέργαστόν μου ἔγνωσαν οἱ ὀφθαλμοί Σου· ἐπὶ τὸ βιβλίον δέ Σου καὶ τὰ μήπω πεπραγμένα γεγραμμένα Σοι τυγχάνει».

Αὐτά τά λόγια κάποιοι τά παρεξηγοῦν καὶ τά μπερδεύουν. «Ἀφοῦ ὁ Θεός τά ἔχει ὅλα γραμμένα, ἔχομε μοίρα, λένε, ἔχομε τύχη, ἔχομε πεπρωμένο. Ἄρα ἦταν γραμμένο καὶ πεπρωμένο νά κάνεις, γιά παράδειγμα, φόνο· σέ εἶχε προορίσει γι' αὐτό ὁ Θεός». Θά μοῦ πεῖς: «Ἄν εἶναι γραμμένο ὅτι ἐγώ ἐπρόκειτο νά σκοτώσω ἐσένα, εἶμαι ἐγώ ὑπεύθυνος ἢ ἀνεύθυνος; Ἀφοῦ καὶ τά “μήπω πεπραγμένα γεγραμμένα Σοι τυγχάνει”, γιατί νά εἴμαστε ὑπεύθυνοι οἱ ἄνθρωποι; Τώρα πές μου ἐσύ, πού λέεις ὅτι ὁ Θεός εἶναι ἀγαθός, γιατί τό ἔγραφε καὶ δέν μέ ἀπέτρεπε νά τό κάνω;».

Ἐδώ εἶναι τό μυστήριο. Ὁ Θεός ἐν τῇ παντοδυναμίᾳ Του καὶ παγγνωσίᾳ Του γνωρίζει τά πάντα, καὶ τά μέλλοντα νά συμβούν, ἀλλὰ δέν εἶναι Ἐκεῖνος ὑπαίτιος γιά τό κακό. Ὁ Θεός προγνωρίζει, ἀλλὰ δέν προορίζει. Γιά τόν Θεό δέν ὑπάρχει παρελθόν, παρόν καὶ μέλλον. Ὅλα εἶναι γυμνά καὶ τετραχηλισμένα ἐνώπιόν Του. Πῶς τό λέει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος; «Πάντα δὲ γυμνά καὶ τετραχηλισμένα τοῖς ὀφθαλμοῖς Αὐτοῦ». Ὡς παντογνώστης γνωρίζει καὶ τό ἀγαθό καὶ τό κακό. Συνεργάζεται μέ τό ἀγαθό ὡς φύσει ἀγαθός καὶ εἶναι ξένος τοῦ κακοῦ. Ἀφοῦ εἶναι ξένος τοῦ κακοῦ, πῶς εἶναι δυνατόν νά μᾶς προορίζει γι' αὐτό; Ὁ Θεός ἐδημιούργησε τά πάντα καλά λίαν καὶ ἔδωσε σέ ὅλα ἀγαθό, ἅγιο προορισμό.

Τό κακό εἶναι πρόβλημα, τό ὁποῖο ἢ θρησκεία μας τό ἐξηγεῖ μ' ἕνα θαυμάσιο τρόπο, πού καλύτερος δέν ὑπάρχει. Ἡ ἐξήγηση πού τοῦ δίνει εἶναι ἡ ἑξῆς: Τό κακό ὑπάρχει καὶ προέρχεται ἀπ' τόν διάβολο. Μέσα μας ἔχομε καὶ τό κακό πνεῦμα καὶ τό ἀγαθό πνεῦμα καὶ μάχονται ἀλλήλοις. «Ἡ γὰρ τὸν ἕνα μισήσει καὶ τὸν ἕτερον ἀγαπήσει ἢ ἑνὸς ἀνθέξεται καὶ τοῦ ἑτέρου καταφρονήσει· οὐ δύνασθε Θεῷ δουλεύειν καὶ μαμωνᾷ». Μέσα μας, δηλαδή, γίνεται πάλη μεταξύ καλοῦ καὶ κακοῦ. Σ' αὐτήν, ὅμως, τήν πάλη ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἐλεύθερος ν' ἀποφασίσει τί θά διαλέξει. Ἄρα δέν εἶναι ὁ Θεός πού προορίζει κι ἀποφασίζει ἀλλὰ ἡ ἐλεύθερη βούληση τοῦ ἀνθρώπου.

Ὁ Θεός ἐν τῇ παντογνωσίᾳ Του γνωρίζει μ' ὅλη τήν ἀκρίβεια ὄχι ἀπλῶς ἀπό πρίν ἀλλὰ πρό καταβολῆς κόσμου ὅτι ὁ τάδε θά κάνει, παραδείγματος χάριν, φόνο, ὅταν γίνει τριάντα τριῶν ἐτῶν. Ἀλλὰ ὁ ἄνθρωπος ἐν τῇ ἐλευθερίᾳ της βουλήσεως του —δώρο που του έδωσε ο Θεός και τό διαστρέβλωσε— ενεργεί αυτοβούλως. Δεν είναι ο Θεός ο αίτιος, ούτε μάς προορίζει γι' αυτό τό σκοπό. Η παγγνωσία Του δεν μάς υποχρεώνει. Σέβεται την ελευθερία μας, δεν την καταργεί. Μάς αγαπάει, δεν μάς κάνει δούλους, μάς δίνει αξία. Ο Θεός δεν επεμβαίνει στην ελευθερία μας, τη σέβεται, μάς δίνει τό ελεύθερο. Άρα είμαστε υπεύθυνοι, διότι κάνομε αυτό που θέλομε εμείς. Δεν μάς αναγκάζει ο Θεός. Είναι προδιαγεγραμμένο και γνωστό στον Θεό ότι θα σκοτώσεις εσύ αυτόν τόν άνθρωπο, αλλά δεν είναι κανονισμένο υπό του Θεού να τό κάνεις. Πώς είναι δυνατό ο Θεός, που μάς εδημιούργησε από άπειρη αγάπη κι ο ίδιος είναι απόλυτη αγάπη και θέλει μόνο την αγάπη, να θελήσει να σε οδηγήσει στην κακία και στο φόνο; Σου δίνει την ελευθερία και μετά σου την παίρνει; Εσύ ενεργείς ελεύθερα, εσύ αποφασίζεις αυτό που ο Θεός γνωρίζει εκ των προτέρων, χωρίς να σε αναγκάζει, γι' αυτό και είσαι εσύ υπεύθυνος.

Αυτά τα θέματα είναι πολύ λεπτά, θέλουν θείο φωτισμό, για να τα κατανοήσει ο άνθρωπος. Είναι μυστήρια. Τό αγαθό στη φύση είναι μυστήριο. Δεν είναι ωραίο ένα λουλουδάκι με ποικίλα χρώματα, που σε τραβάει και σε κάνει να τό αγαπήσεις; Τό πλησιάζεις κι έχει άρωμα τόσο ευγενικό, τόσο λεπτό, που σε κάνει να τό αγαπάεις πιο πολύ. Αυτό είναι τό αγαθό. Ε ναι, αλλά δεν είναι όμως κι αυτό μυστήριο; Πώς έγιναν αυτά τα χρώματα, πώς έγινε αυτό τό άρωμα; Τό ίδιο μπορούμε να πούμε για τα πουλιά, για τα ζώα, για τα υδρόβια. Όλα εκφράζουν την αγαθότητα του Θεού.

Λένε μερικοί: «Γιατί ο Θεός να με κάνει να πονάω, γιατί να με κάνει να αμαρτάνω εύκολα, γιατί να μου δώσει αυτό τό χαρακτήρα;...» κ.ά. Και πάλι σάς λέγω. Ο Θεός μάς έχει πλάσει καλούς. Ο Θεός έδωσε στον άνθρωπο ό,τι πιο ωραίο και καλό. Τόν προόρισε να γίνει τέλειος. Τού έδωσε, όμως, και την ελευθερία κι έτσι έγκειται και σ' εκείνον ν' ακολουθήσει τό αγαθό ή τό κακό. Από τό ένα μέρος ή αγάπη του Θεού κι από τό άλλο ή ελευθερία του ανθρώπου. Αγάπη και ελευθερία μπλέκουν. Ενώνεται τό πνεύμα με τό Πνεύμα. Αυτή είναι ή μυστική ζωή. Όταν τό πνεύμα μας ενώνεται με τό Πνεύμα του Θεού, τότε κάνομε τό αγαθό, γινόμαστε αγαθοί.

Γιά τά πάθη μας ευθύνεται άλλος, ή βούλησή μας. Ο Θεός δεν θέλει να περιορίσει τη βούλησή μας, δεν θέλει να μάς πιέσει, δεν θέλει να επιβάλει τη βία. Από μάς εξαρτάται τί θα κάνομε και πώς θα ζήσουμε. Η θα ζούμε τόν Χριστό και θα έχουμε τα θεία βιώματα και την ευτυχία ή θα ζούμε στη μελαγχολία και στη λύπη. Μέση κατάστασις, μέσος όρος δεν υπάρχει. Η θα είσαι ή δεν θα είσαι. Η τό ένα ή τό άλλο. Η φύση εκδικείται, μισεί τό κενό. Τό καθετί μπορεί να είναι έτσι, αλλά μπορεί και να μην είναι. Τό φίλημα, επί παραδείγματι, μπορεί να είναι άγιο και μπορεί να είναι πονηρό. Αλλ' αυτό έχει αξία, να ενεργεί ο άνθρωπος ελεύθερα. Ενώ, αν μάς έκανε άβουλους και κάναμε μόνο ό,τι θέλει ο Θεός, δεν θα υπήρχε ελευθερία. Ο Θεός έκανε τόν άνθρωπο να ζητάει μόνος του να γίνει καλός, να τό επιθυμεί μόνος του και να γίνεται, τρόπον τινα, σάν δικό του τό κατόρθωμα, ενώ στην πραγματικότητα προέρχεται απ' την χάρι του Θεού. Έρχεται πρώτα στο σημείο να τό θέλει, να τό αγαπάει, να τό επιθυμεί και κατόπιν έρχεται ή θεία χάρις και τό κατορθώνει.