Μέγας Αθανάσιος – Ἐπιστολὴ πρὸς τοὺς ἐπισκόπους Αἰγύπτου καὶ Λιβύης

εἴθε δὲ μηδὲ οἱ ταῦτα γράψαντες ἐφρόνουν τὰ Ἀρείου—ναί, ἀδελφοί, τοιαύτης παρρησίας χρεία νῦν· «οὐ γὰρ ἐλάβομεν πνεῦμα δουλείας πάλιν εἰς φόβον», ἀλλ’ «ἐπ’ ἐλευθερίᾳ» κέκληκεν ἡμᾶς ὁ θεός. καὶ ἔστιν ἀληθῶς αἰσχρόν, καὶ λίαν αἰσχρόν, ἐὰν ἣν παρὰ τοῦ σωτῆρος διὰ τῶν ἀποστόλων ἔσχομεν πίστιν, ταύτην διὰ Ἄρειον ἢ τοὺς τὰ Ἀρείου φρονοῦντας καὶ πρεσβεύοντας ἀπολέσωμεν. ἤδη μὲν οὖν πλεῖστοι καὶ τῶν μερῶν τούτων μαθόντες τὴν τῶν γραφόντων πανουργίαν ἕτοιμοι μέχρις αἵματός εἰσιν ἀντικαταστῆναι πρὸς τὰς ἐκείνων μεθοδείας ἀκούοντες μάλιστα περὶ τῆς ὑμῶν στερρότητος. ἐπειδὴ δὲ ἀφ’ ὑμῶν ἐξήχηται ὁ κατὰ τῆς αἱρέσεως ἔλεγχος καὶ ὡς ὄφις ἐκ τῶν φωλεῶν ἀποκεκάλυπται ἡ αἵρεσις, παρ’ ὑμῖν τετήρηται τὸ παιδίον, ὅπερ Ἡρώδης ἀνελεῖν ἐζήτει, καὶ ζῇ ἐν ὑμῖν ἡ ἀλήθεια, καὶ ὑγιαίνει παρ’ ὑμῖν ἡ πίστις.

Διὰ τοῦτο, παρακαλῶ, ἔχοντες μετὰ χεῖρας τὴν ἐν Νικαίᾳ παρὰ τῶν πατέρων γραφεῖσαν πίστιν καὶ ταύτην ἐκδικοῦντες πολλῇ τῇ προθυμίᾳ καὶ τῇ εἰς τὸν κύριον πεποιθήσει τύπος γένεσθε τοῖς πανταχοῦ δεικνύντες ἀγῶνα προκεῖσθαι νῦν πρὸς τὴν αἵρεσιν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας, καὶ ποικίλας εἶναι τοῦ ἐχθροῦ τὰς μεθοδείας. οὐ γὰρ μόνον τὸ μὴ θῦσαι λίβανον δείκνυσι μάρτυρας, ἀλλὰ καὶ τὸ μὴ ἀρνήσασθαι τὴν πίστιν ποιεῖ τὸ μαρτύριον τῆς συνειδήσεως λαμπρόν· καὶ οὐχ οἱ κλίναντες εἰς εἴδωλα μόνον κατεκρίθησαν ὡς ἀλλότριοι, ἀλλὰ καὶ οἱ προδεδωκότες τὴν ἀλήθειαν.

Ἰούδας γοῦν οὐ θύσας ἀπεβλήθη τῆς ἀποστολικῆς τιμῆς, ἀλλὰ προδότης γενόμενος· καὶ Ὑμέναιος δὲ καὶ Ἀλέξανδρος οὐκ εἰς εἴδωλα τραπέντες ἀπεπήδησαν, ἀλλ’ ὅτι «περὶ τὴν πίστιν ἐναυάγησαν»· πάλιν τε Ἀβραὰμ ὁ πατριάρχης οὐκ ἀναιρεθεὶς ἐστεφανώθη, ἀλλ’ ὅτι πιστὸς γέγονε τῷ θεῷ· οἵ τε ἄλλοι ἅγιοι, περὶ ὧν ὁ Παῦλός φησι, «Γεδεών, Βαράκ, Σαμψών, Ἰεφθαέ, Δαβίδ τε καὶ Σαμουὴλ» καὶ οἱ σὺν αὐτοῖς, οὐχ αἵματος ἐκχυθέντος ἐτελειώθησαν, ἀλλὰ διὰ πίστεως ἐδικαιώθησαν καὶ μέχρι νῦν θαυμάζονται, ὅτι καὶ θάνατον ὑπομένειν ἦσαν ἕτοιμοι διὰ τὴν εἰς τὸν κύριον εὐσέβειαν. εἰ δὲ δεῖ προσθεῖναι καὶ τὸ γενόμενον ἐφ’ ἡμῖν, οἴδατε πῶς ὁ μακαρίτης Ἀλέξανδρος μέχρι θανάτου κατὰ τῆς αἱρέσεως ταύτης ἠγωνίσατο καὶ ὅσας θλίψεις καὶ πηλίκους πόνους καίτοι γέρων ὢν καὶ ὑπομείνας ἐν τῇ πρεσβυτικῇ ἡλικίᾳ «προσετέθη καὶ αὐτὸς πρὸς τοὺς πατέρας αὐτοῦ». πόσοι δὲ καὶ ἄλλοι πόσους καμάτους ἐσχήκασι κατὰ τῆς ἀσεβείας ταύτης διδάσκοντες καὶ τὸ καύχημα τῆς ὁμολογίας ἔχουσιν ἐν Χριστῷ.

οὐκοῦν καὶ ἡμεῖς ὡς τοῦ περὶ παντὸς ὄντος «ἡμῖν ἀγῶνος καὶ προκειμένου» νῦν ἢ ἀρνήσασθαι ἢ τηρῆσαι τὴν πίστιν σπουδὴν ταύτην καὶ πρόθεσιν ἔχωμεν, ἃ μὲν παρελάβομεν φυλάττειν ἔχοντες πρὸς ὑπόμνησιν τὴν ἐν Νικαίᾳ γραφεῖσαν πίστιν, τὰς δὲ καινοτομίας ἀποστρέφεσθαι καὶ διδάσκειν τοὺς λαοὺς μὴ «προσέχειν πνεύμασι πλάνης», ἀλλὰ παντελῶς ἐκκλίνειν ἀπὸ τῆς ἀσεβείας τῶν Ἀρειομανιτῶν καὶ τῆς τῶν Μελιτιανῶν πρὸς αὐτοὺς συνωμοσίας.

Ὁρᾶτε γάρ, ὡς τὸ πρότερον μαχόμενοι πρὸς ἑαυτοὺς νῦν ὡς Ἡρώδης καὶ Πόντιος συνεφώνησαν εἰς τὴν κατὰ τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ βλασφημίαν· ἐφ’ ᾧ καὶ μισήσειεν ἄν τις αὐτοὺς δικαίως, ὅτι τῶν μὲν ἰδίων χάριν ἀπηχθάνοντο πρὸς ἀλλήλους, εἰς δὲ τὴν κατὰ τῆς ἀληθείας ἔχθραν καὶ τὴν εἰς τὸν θεὸν ἀσέβειαν φίλοι γεγόνασι καὶ ἀλλήλους δεξιοῦνται πάντα τε παρὰ γνώμην πάσχειν ὑπομένουσι διὰ τὴν ἰδίαν ἑκάστου τῆς προθέσεως ἡδονήν· Μελιτιανοὶ μὲν διὰ τὴν προστασίαν καὶ μανίαν τῆς φιλαργυρίας, Ἀρειομανῖται δὲ διὰ τὴν ἰδίαν ἀσέβειαν, ἵν’ ἐν τῇ τοιαύτῃ συνωμοσίᾳ τὴν ἰδίαν ἀλλήλοις κακόνοιαν προκιχρᾶν δύνωνται, καὶ αὐτοὶ μὲν τὴν ἀσέβειαν τούτων ὑποκρίνονται, οὗτοι δὲ τῇ πονηρίᾳ συντρέχουσιν ἐκείνων τῇ κακίᾳ καὶ λοιπὸν κοινῇ τὰ ἴδια ἑαυτῶν πονηρεύματα ὥσπερ τὸ τῆς Βαβυλῶνος ποτήριον κεράσαντες ἐπιβουλεύουσι τοῖς εὐσεβοῦσιν ὀρθῶς εἰς τὸν κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν. ἦν μὲν οὖν ἡ πονηρία καὶ ἡ συκοφαντία τῶν Μελιτιανῶν καὶ πρὸ τούτων πᾶσι φανερά· ἦν δὲ καὶ ἡ ἀσέβεια καὶ θεομάχος αἵρεσις τῶν Ἀρειανῶν πάλαι πανταχοῦ καὶ πᾶσιν ἔκδηλος. οὐ γὰρ ὀλίγος ἐστὶ χρόνος· ἀλλ’ οἱ μὲν πρὸ πεντήκοντα καὶ πέντε ἐτῶν σχισματικοὶ γεγόνασιν, οἱ δὲ πρὸ τριάκοντα καὶ ἓξ ἐτῶν ἀπεδείχθησαν αἱρετικοὶ καὶ τῆς ἐκκλησίας ἀπεβλήθησαν ἐκ κρίσεως πάσης τῆς οἰκουμενικῆς συνόδου.

ἐξ ὧν δὲ νῦν ἔδρασαν, δέδεικται λοιπὸν καὶ τοῖς δοκοῦσιν ἀποπροσποιεῖσθαι φανερῶς, ὡς δι’ οὐδὲν ἕτερον καθ’ ἡμῶν καὶ κατὰ πάντων τῶν ὀρθοδόξων ἐπισκόπων τὴν ἐξ ἀρχῆς ἐπιβουλὴν πεποιήκασιν, ἢ διὰ τὴν ἰδίαν ἑαυτῶν τῆς ἀσεβείας αἵρεσιν. ἰδοὺ γὰρ τὸ πάλαι σπουδαζόμενον τοῖς περὶ Εὐσέβιον γέγονε νῦν· καὶ ἀφ’ ἡμῶν μὲν πεποιήκασι ἁρπασθῆναι τὰς ἐκκλησίας ἐπισκόπους τε καὶ πρεσβυτέρους μὴ κοινωνοῦντας αὐτοῖς ἐξώρισαν, ὡς ἠθέλησαν, καὶ τοὺς λαοὺς ἀποστρεφομένους αὐτοὺς ἐξέκλεισαν τῶν ἐκκλησιῶν, τοῖς δὲ Ἀρειανοῖς τοῖς πρὸ τοσούτου χρόνου καταγνωσθεῖσι παραδεδώκασιν αὐτάς, ἵνα, συνούσης αὐτοῖς καὶ τῆς τῶν Μελιτιανῶν ὑποκρίσεως ἐπ’ ἀδείας ἔχωσιν ἐν αὐταῖς τὰ τῆς ἑαυτῶν ἀσεβείας ἀποπτύειν ῥήματα καὶ προκατασκευάζειν, ὥς γε νομίζουσι, τῷ τὴν αἵρεσιν αὐτοῖς ἐπισπείραντι, τῷ Ἀντιχρίστῳ, τὴν τῆς ἀπάτης ὁδόν.

Ἐκεῖνοι μὲν οὖν τοσαῦτα νυστάζοντες φανταζέσθωσαν μάτην· οἴδαμεν γάρ, ὅτι καὶ ὁ φιλάνθρωπος βασιλεὺς ἀκούσας κωλύσει τὰς πονηρίας αὐτῶν, οὐ γὰρ χρονίσουσιν, ἀλλὰ κατὰ τὸ γεγραμμένον «καρδίαι τῶν ἀσεβῶν ταχέως ἐκλείψουσιν»· ἡμεῖς δὲ ὡς πρὸς ἀποστάτας καὶ θέλοντας μανίαν ἐν οἴκῳ κυρίου καταπῆξαι «ἠμφιεσμένοι» κατὰ τὸ γεγραμμένον τοῖς λόγοις τῶν θείων γραφῶν ἀντικαταστῶμεν καὶ μήτε θάνατον σωματικὸν φοβηθῶμεν μήτε τὰς τούτων ὁδοὺς ζηλώσωμεν· ἀλλὰ πάντων μᾶλλον προκρινέσθω «τῆς ἀληθείας ὁ λόγος». καὶ γὰρ καὶ ἡμεῖς, ὡς οἴδατε πάντες, ἀξιούμενοι τότε παρὰ τῶν περὶ Εὐσέβιον ἢ ὑποκρίνασθαι σὺν αὐτοῖς τὴν ἀσέβειαν ἢ προσδοκᾶν ἐπιβουλὴν παρ’ αὐτῶν, οὐκ ἠθελήσαμεν αὐτοῖς συγκαταθέσθαι, ἀλλὰ μᾶλλον εἱλόμεθα διώκεσθαι παρ’ αὐτῶν ἢ τὸν Ἰούδα μιμήσασθαι τρόπον. ἀμέλει πεποιήκασιν ὅπερ ἠπείλησαν καὶ μιμησάμενοι τὴν Ἰεζάβελ ἐγκαθέτους ἑαυτοῖς τοὺς Μελιτιανοὺς κατεσκεύασαν εἰδότες πῶς κατὰ τοῦ μακαρίτου Πέτρου τοῦ μάρτυρος καὶ μετ’ αὐτὸν τοῦ μεγάλου Ἀχιλλᾶ, εἶτα κατὰ τοῦ μακαρίτου Ἀλεξάνδρου γεγόνασιν, ἵν’ οὕτως καὶ καθ’ ἡμῶν ὥσπερ τοῦτο μελετήσαντες ὑποκρίνωνται μὲν οὗτοι ἅπερ ἂν αὐτοῖς ὑποβληθῇ, ἐκεῖνοι δὲ πρόφασιν λάβωσι τοῦ διώκειν καὶ ζητεῖν ἡμᾶς ἀποκτεῖναι· τοῦτο γὰρ διψῶσι καὶ οὐ παύονται μέχρι νῦν τὸ αἷμα ἡμῶν θέλοντες ἐκχέειν.

ἀλλὰ τούτων οὐδεμία μοι φροντίς· «οἶδα γὰρ καὶ πέπεισμαι» ὅτι τοῖς ὑπομένουσιν ἔσται μισθὸς παρὰ τοῦ σωτῆρος, καὶ ὅτι καὶ ὑμεῖς ὑπομείναντες ὡς οἱ πατέρες «τύπος γινόμενοι» τοῖς λαοῖς καὶ ἀνατρέποντες τὴν ξένην καὶ ἀλλοτρίαν ταύτην ἐπίνοιαν τῶν ἀσεβῶν ἕξετε μὲν τὸ καύχημα, λέγοντες· «τὴν πίστιν τετηρήκαμεν», «ἀπολήψεσθε δὲ τὸν στέφανον τῆς ζωῆς, ὃν ἐπηγγείλατο τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν». γένοιτο δὲ κἀμὲ μεθ’ ὑμῶν «τὰς ἐπαγγελίας κληρονομῆσαι», τὰς «μὴ μόνον» τῷ Παύλῳ τηρηθείσας, «ἀλλὰ καὶ πᾶσι τοῖς ἠγαπηκόσι τὴν ἐπιφάνειαν» τοῦ κυρίου καὶ σωτῆρος καὶ θεοῦ καὶ παμβασιλέως ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δι’ οὗ τῷ πατρὶ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος ἐν πνεύματι ἁγίῳ καὶ νῦν καὶ εἰς τοὺς σύμπαντας αἰῶνας τῶν αἰώνων. ἀμήν.