Μέγας Αθανάσιος – Κατὰ Ἀρειανῶν λόγος βʹ

Εἰ δὲ δέδεικται, ὅτι, κἂν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ λόγου τις λέγῃ τὸ «ἐποίησεν», ἀντὶ τοῦ «ἐγέννησε» λέγει, ποίαν ἄρα παρεξευρεῖν ἐπίνοιαν ἔτι μᾶλλον κακονοίας εἰς τοῦτο δυνήσονται, ὅπου γε πανταχόθεν ὁ λόγος τὸ ῥητὸν διακαθάρας ἔδειξε μὴ εἶναι ποίημα τὸν υἱόν, ἀλλὰ τῇ μὲν οὐσίᾳ γέννημα ἐκ τοῦ πατρός, τῇ δὲ οἰκονομίᾳ κατ’ εὐδοκίαν τοῦ πατρὸς ἐποιήθη δι’ ἡμᾶς ἄνθρωπος καὶ συνίσταται; καὶ διὰ τοῦτο ἄρα λέγεται παρὰ μὲν τῷ ἀποστόλῳ «πιστὸν ὄντα τῷ ποιήσαντι αὐτόν», ἐν δὲ ταῖς Παροιμίαις καὶ «κτίζεσθαι». ἕως γὰρ ὁμολογεῖται «γενόμενος ἄνθρωπος», οὐδὲν διαφέρει λέγειν, καθάπερ προείρηται, εἴτε «ἐγένετο» εἴτε «πεποίηται» εἴτε «ἔκτισται» εἴτε «πέπλασται» εἴτε «δοῦλος» εἴτε «υἱὸς παιδίσκης» εἴτε «υἱὸς ἀνθρώπου» εἴτε «κατεστάθη» εἴτε «ἀπεδήμησεν» εἴτε «νυμφίος» εἴτε «ἀδελφιδοῦς» εἴτε «ἀδελφός». πάντα γὰρ ταῦτα τὰ λεξείδια τῆς ἀνθρώπων συστάσεως ἴδια τυγχάνει ὄντα· καὶ τὰ τοιαῦτα οὐ τὴν οὐσίαν τοῦ λόγου, ἀλλὰ τὸ ἄνθρωπον αὐτὸν γεγενῆσθαι σημαίνει. τοιαύτην ἔχει διάνοιαν καὶ τὸ ἐν ταῖς Πράξεσι παρ’ αὐτῶν πάλιν προφερόμενον ῥητὸν τοῦ Πέτρου λέγοντος ὅτι «κύριον καὶ χριστὸν ἐποίησε τοῦτον τὸν Ἰησοῦν, ὃν ὑμεῖς ἐσταυρώσατε». οὐδὲ γὰρ οὐδὲ ἐνταῦθα γέγραπται, ἐποίησεν ἑαυτῷ υἱὸν ἢ ἐποίησεν ἑαυτῷ λόγον, ἵνα καὶ τοιαῦτα φαντασθῶσιν.

εἰ μὲν οὖν μὴ ἐπελάθοντο ὅτι περὶ τοῦ υἱοῦ τοῦ θεοῦ λαλοῦσιν, ἐρευνάτωσαν εἴ που γέγραπται· ἐποίησεν ἑαυτῷ υἱὸν ὁ θεὸς ἢ ἔκτισεν ἑαυτῷ λόγον· ἢ πάλιν, εἴ που γέγραπται φανερῶς, ποίημά ἐστιν ἢ κτίσμα ὁ λόγος· καὶ τότε προφασιζέσθωσαν, ἵνα καὶ οὕτως ἐλεγχθῶσιν ἀνόητοι. εἰ δὲ μηδέν τι τοιοῦτον εὑρίσκουσι, μόνον δὲ εἴ που γέγραπται «ἐποίησε» καὶ «πεποίηται» θηρεύουσι, φοβοῦμαι μὴ κατ’ ὀλίγον ἀκούοντες· «ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν» καὶ «ἐποίησε τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην» καὶ «ἐποίησε τὴν θάλασσαν», εἴπωσιν αὐτὸν εἶναι τὸν οὐρανὸν καὶ αὐτὸν εἶναι τὸ τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ γενόμενον φῶς καὶ αὐτὸν εἶναι τὴν γῆν καὶ ἕκαστον τῶν ποιηθέντων, ἵνα λοιπὸν ὁμοιωθῶσι καὶ τοῖς λεγομένοις Στωϊκοῖς. ὅτι ἐκεῖνοι μὲν αὐτὸν τὸν θεὸν ἐξαπλοῦσιν εἰς τὰ πάντα· οὗτοι δὲ τὸν τοῦ θεοῦ λόγον εἰς ἕκαστον τῶν ποιημάτων συντάττουσιν, εἰ καὶ φθάσαντες εἰρήκασι τὰ ὅμοια λέγοντες ἕνα τῶν ποιημάτων αὐτὸν εἶναι.

Ἀλλὰ πάλιν ἀκουέτωσαν τὰ αὐτὰ καὶ μανθανέτωσαν πρῶτον, ὅτι υἱός ἐστιν, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν εἴπομεν, καὶ οὐ ποίημα ὁ λόγος καὶ οὐ δεῖ τὰς τοιαύτας λέξεις εἰς τὴν θεότητα αὐτοῦ λαμβάνειν, ἀλλ’ ἐρευνᾶν διὰ τί καὶ πῶς ταῦτα γέγραπται· καὶ πάντως ἀπαντήσει τοῖς ζητοῦσιν ἡ ἀνθρωπίνη οἰκονομία, ἣν δι’ ἡμᾶς ἀνεδέξατο. καὶ γὰρ καὶ ὁ Πέτρος εἰρηκὼς «κύριον καὶ χριστὸν αὐτὸν ἐποίησεν» εὐθὺς ἐπήγαγε «τοῦτον τὸν Ἰησοῦν, ὃν ὑμεῖς ἐσταυρώσατε»· καὶ πᾶσι γέγονε φανερόν· γένοιτο δ’ ἂν καὶ τούτοις, ἐὰν καὶ τὴν ἀκολουθίαν τηρήσωσιν, ὅτι οὐ τὴν οὐσίαν τοῦ λόγου, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον αὐτὸν πεποιῆσθαι ἔλεγε. τί γάρ ἐστι τὸ σταυρούμενον ἢ τὸ σῶμα; τὸ δὲ σωματικὸν τοῦ λόγου πῶς εἶχε σημᾶναι ἢ διὰ τοῦ εἰπεῖν «ἐποίησεν»; ἄλλως τε καὶ τὸ λεγόμενον ἐνταῦθα «ἐποίησεν» ὀρθὴν ἔχει τὴν διάνοιαν. οὐ γὰρ εἴρηκε, καθὰ προεῖπον, ἐποίησεν αὐτὸν λόγον, ἀλλὰ «κύριον αὐτόν», καὶ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ’ «εἰς ὑμᾶς» καὶ «ἐν μέσῳ ὑμῶν ἐποίησεν», ἴσον τῷ εἰπεῖν «ἀπέδειξε». καὶ τοῦτο αὐτὸς ὁ Πέτρος ἀρχόμενος τῆς τοιαύτης ἀρχιδιδασκαλίας μετὰ παρατηρήσεως ἐσήμανεν, ἡνίκα πρὸς αὐτοὺς ἔλεγεν· «ἄνδρες Ἰσραηλῖται, ἀκούσατε τοὺς λόγους τούτους· Ἰησοῦν τὸν Ναζωραῖον ἄνδρα ἀπὸ τοῦ θεοῦ ἀποδεδειγμένον εἰς ὑμᾶς δυνάμεσι καὶ τέρασι καὶ σημείοις, οἷς ἐποίησε δι’ αὐτοῦ ὁ θεὸς ἐν μέσῳ ὑμῶν, καθὼς αὐτοὶ οἴδατε».

τὸ ἄρα πρὸς τῷ τέλει λεγόμενον «ἐποίησε», τοῦτο ἐν τῇ ἀρχῇ εἴρηκεν «ἀπέδειξεν»· ἀπὸ γὰρ τῶν σημείων καὶ ὧν ἐποίει θαυμασίων ὁ κύριος, ἀπεδείχθη οὐχ ἁπλῶς ἄνθρωπος, ἀλλὰ θεὸς ὢν ἐν σώματι καὶ κύριος καὶ αὐτὸς ὢν ὁ Χριστός. τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ ἐν τοῖς εὐαγγελίοις λεγόμενον παρὰ τοῦ Ἰωάννου· «διὰ τοῦτο οὖν μᾶλλον ἐδίωκον αὐτὸν οἱ Ἰουδαῖοι, ὅτι οὐ μόνον ἔλυε τὸ σάββατον, ἀλλὰ καὶ πατέρα ἴδιον ἔλεγε τὸν θεὸν ἴσον ἑαυτὸν ποιῶν τῷ θεῷ». οὐ γὰρ ἔπλαττεν ἑαυτὸν ὁ κύριος τότε θεόν· οὐδὲ γὰρ ὅλως ἔνι ποιούμενος θεός· ἀλλὰ ἀπεδείκνυε διὰ τῶν ἔργων λέγων· «κἂν ἐμοὶ μὴ πιστεύητε, τοῖς ἔργοις μου πιστεύετε, ἵνα γνῶτε, ὅτι ἐγὼ ἐν τῷ πατρὶ καὶ ὁ πατὴρ ἐν ἐμοί». οὕτως τοίνυν «κύριον καὶ» βασιλέα «πεποίηκεν αὐτὸν ὁ» πατὴρ «ἐν μέσῳ ὑμῶν» καὶ «εἰς ὑμᾶς» τοὺς πρότερον ἀπειθοῦντας. καὶ δῆλόν ἐστιν, ὡς ὁ νῦν κύριος καὶ βασιλεὺς ἀναδεικνύμενος, οὐκ ἀρχὴν ἔχει τοῦ γενέσθαι τότε βασιλεὺς καὶ κύριος, ἀλλ’ ἀρχὴν ἔχει τοῦ τὴν κυριότητα ἑαυτοῦ δεικνύειν καὶ ἐκτείνειν καὶ πρὸς τοὺς ἀπειθήσαντας.

Εἰ μὲν οὖν νομίζουσιν ὅτι, καὶ πρὸ τοῦ γένηται ἄνθρωπος καὶ σταυρὸν ὑπομείνῃ, οὐκ ἦν κύριος καὶ βασιλεὺς ὁ σωτήρ, ἀλλὰ τότε ἀρχὴν εἶχε τοῦ εἶναι κύριος, γνώτωσαν, ὅτι τὰ τοῦ Σαμοσατέως ἐκ φανεροῦ πάλιν φθέγγονται ῥήματα· εἰ δέ, ὥσπερ ἀνέγνωμεν καὶ προείπομεν ἐν τοῖς προτέροις, κύριος καὶ βασιλεύς ἐστιν ἀίδιος τοῦ μὲν Ἀβραὰμ κύριον αὐτὸν προσκυνοῦντος, τοῦ δὲ Μωυσέως λέγοντος· «καὶ κύριος ἔβρεξεν ἐπὶ Σόδομα καὶ Γόμορρα θεῖον καὶ πῦρ παρὰ κυρίου ἐκ τοῦ οὐρανοῦ» καὶ τοῦ Δαβὶδ ψάλλοντος· «εἶπεν ὁ κύριος τῷ κυρίῳ μου· κάθου ἐκ δεξιῶν μου» καὶ «ὁ θρόνος σου, ὁ θεός, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· ῥάβδος εὐθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου»· καὶ «ἡ βασιλεία σου βασιλεία πάντων τῶν αἰώνων», δῆλόν ἐστιν ὡς, καὶ πρὸ τοῦ γένηται ἄνθρωπος, βασιλεὺς καὶ κύριος ἦν ἀίδιος εἰκὼν καὶ λόγος τοῦ πατρὸς ὑπάρχων. ἀιδίου δὲ ὄντος τοῦ λόγου κυρίου καὶ βασιλέως πρόδηλον πάλιν, ὅτι οὐ τὴν οὐσίαν τοῦ υἱοῦ πεποιῆσθαι ἔλεγεν ὁ Πέτρος, ἀλλὰ τὴν εἰς ἡμᾶς αὐτοῦ κυριότητα γενομένην, ὅτε γέγονεν ἄνθρωπος καὶ τῷ σταυρῷ πάντας λυτρωσάμενος, πάντων γέγονε κύριος καὶ βασιλεύς. ἐὰν δὲ διὰ τὸ γεγράφθαι «ἐποίησε» φιλονεικῶσι μὴ θέλοντες ἴσον εἰρῆσθαι τὸ «ἐποίησε» τῷ «ἀπέδειξεν» ἢ μὴ νοοῦντες ἢ διὰ τὴν Χριστομάχον αὐτῶν προαίρεσιν, ἀκουέτωσαν ὅτι καὶ οὕτως ὀρθὴν ἔχει διάνοιαν τὰ τοῦ Πέτρου ῥήματα.

ὁ γὰρ γινόμενός τινων κύριος τοὺς ἤδη ὄντας κτᾶται ὑφ’ ἑαυτόν· εἰ δὲ ὁ κύριος δημιουργός ἐστι πάντων καὶ βασιλεὺς ἀίδιος, ὅτε δὲ γέγονεν ἄνθρωπος, τότε καὶ ἡμᾶς ἐκτήσατο· δῆλον ἂν εἴη καὶ κατὰ τοῦτο, ὡς τὸ παρὰ τοῦ Πέτρου λεγόμενον οὐδ’ οὕτως ποίημα σημαίνει τὴν οὐσίαν τοῦ λόγου, ἀλλὰ τὴν μετὰ ταῦτα τῶν πάντων ὑποταγὴν καὶ τὴν εἰς πάντας γενομένην τοῦ σωτῆρος κυριότητα. καὶ ἔστιν ὅμοιον τοῦτο τοῖς ἔμπροσθεν· ὥσπερ γὰρ ἐκεῖ παρετιθέμεθα τὰ ῥητά, τὸ «γενοῦ μοι εἰς θεὸν ὑπερασπιστὴν» καὶ «ἐγένετο κύριος καταφυγὴ τῷ πένητι», καὶ ἐδείκνυεν ὁ λόγος, ὅτι μὴ ταῦτα γενητὸν δείκνυσι τὸν θεόν, ἀλλὰ τὴν εἰς ἕκαστον γινομένην εὐεργεσίαν παρ’ αὐτοῦ, οὕτω καὶ τὸ τοῦ Πέτρου ῥητὸν τὴν αὐτὴν ἔχει διάνοιαν.

Λόγος μὲν γὰρ ὢν αὐτὸς ὁ τοῦ θεοῦ υἱὸς κύριός ἐστι τοῦ παντός· ἡμεῖς δὲ τὸ πρὶν ἦμεν ὑπεύθυνοι ἐξ ἀρχῆς μὲν «τῇ δουλείᾳ τῆς φθορᾶς» καὶ «τῇ κατάρᾳ τοῦ νόμου», ἔπειτα δὲ καὶ κατ’ ὀλίγον ἑαυτοῖς ἀναπλάσαντες τὰ μὴ ὄντα «ἐδουλεύομεν», ὡς εἶπεν ὁ μακάριος ἀπόστολος, «τοῖς φύσει μὴ οὖσι θεοῖς» καὶ τὸν μὲν ἀληθινὸν θεὸν ἠγνοοῦμεν, τὰ δὲ μὴ ὄντα προετιμῶμεν τῆς ἀληθείας. ἀλλ’ ὕστερον, ὥσπερ ὁ πάλαι λαὸς ἐν Αἰγύπτῳ βαρούμενος «ἐστέναξεν», οὕτως καὶ ἡμῶν ἐχόντων τὸν ἔμφυτον νόμον καὶ κατὰ τοὺς «ἀλαλήτους στεναγμοὺς τοῦ πνεύματος» ἐντυγχανόντων καὶ λεγόντων· «κύριε, ὁ θεὸς ἡμῶν, κτῆσαι ἡμᾶς» γέγονεν ὥσπερ εἰς οἶκον καταφυγῆς καὶ εἰς θεὸν ὑπερασπιστήν, οὕτως καὶ κύριος ἡμῶν γέγονε. καὶ οὐκ ἀρχὴν τοῦ εἶναι αὐτὸς ἔσχε τότε, ἀλλ’ ἡμεῖς ἀρχὴν ἔσχομεν τοῦ εἶναι αὐτὸν κύριον ἡμῶν. λοιπὸν γὰρ ἀγαθὸς ὢν ὁ θεὸς καὶ πατὴρ ὢν τοῦ κυρίου ἐλεήσας καὶ θέλων πᾶσι γνωσθῆναι ποιεῖ τὸν ἑαυτοῦ υἱὸν ἐνδύσασθαι σῶμα ἀνθρώπινον καὶ γενέσθαι ἄνθρωπον κληθῆναί τε αὐτὸν Ἰησοῦν, ἵν’ ἐν τούτῳ ἑαυτὸν προσενέγκας ὑπὲρ πάντων τοὺς πάντας ἐλευθερώσῃ ἀπό τε τῆς θεοπλανησίας καὶ τῆς φθορᾶς καὶ πάντων γένηται κύριος καὶ βασιλεὺς αὐτός.

τὸ δὴ οὖν γενέσθαι αὐτὸν οὕτως κύριον καὶ βασιλέα, τοῦτό ἐστιν ὃ ἔλεγεν ὁ Πέτρος· «ἐποίησεν αὐτὸν κύριον καὶ χριστὸν» «ἀπέστειλεν», ἴσον τῷ εἰπεῖν, ὅτι καὶ ἄνθρωπον αὐτὸν ποιήσας ὁ πατήρ· ἴδιον γὰρ ἀνθρώπων τὸ ποιεῖσθαι· οὐχ ἁπλῶς δὲ ἐποίησεν ἄνθρωπον, ἀλλ’ εἰς τὸ κυριεῦσαι πάντων αὐτὸν καὶ ἁγιάζειν πάντας διὰ τοῦ χρίσματος πεποίηκεν. εἰ γὰρ καὶ «δούλου μορφὴν ἔλαβεν ὁ ἐν μορφῇ θεοῦ ὑπάρχων» λόγος, ἀλλ’ ἡ πρόσληψις τῆς σαρκὸς οὐκ ἐδούλου τὸν λόγον φύσει κύριον ὄντα· ἀλλὰ μᾶλλον ἐλευθέρωσις μὲν ἦν γινομένη παρὰ τοῦ λόγου πάσης τῆς ἀνθρωπότητος· αὐτὸς δὲ ὁ φύσει κύριος λόγος καὶ ἄνθρωπος ποιηθεὶς διὰ τῆς τοῦ δούλου μορφῆς «κύριος» πάντων καὶ «χριστός», τουτέστιν εἰς τὸ ἁγιάζειν τῷ πνεύματι πάντας, πεποίηται. καὶ ὥσπερ ὁ θεὸς γινόμενος εἰς θεὸν ὑπερασπιστὴν καὶ λέγων «ἔσομαι αὐτοῖς θεὸς» οὐ μᾶλλον τότε γίνεται θεὸς οὐ δὲ τότε ἀρχὴν ἔχει τοῦ γίνεσθαι θεός, ἀλλ’ ὅπερ ἐστὶν ἀεί, τοῦτο καὶ τοῖς δεομένοις γίνεται, ὅταν αὐτῷ. δοκῇ· οὕτως καὶ ὁ Χριστὸς φύσει κύριος καὶ βασιλεὺς ἀίδιος ὢν οὐχ ὅτε ἀποστέλλεται μᾶλλον γίνεται κύριος οὐδὲ τότε ἀρχὴν λαμβάνει τοῦ εἶναι κύριος καὶ βασιλεύς, ἀλλ’ ὅπερ ἐστὶν ἀεί, τοῦτο καὶ τότε κατὰ σάρκα πεποίηται καὶ λυτρωσάμενος πάντας γίνεται καὶ οὕτως ζώντων καὶ νεκρῶν κύριος.

αὐτῷ γὰρ λοιπὸν τὰ πάντα δουλεύει, καὶ τοῦτό ἐστιν, ὅπερ ψάλλει καὶ ὁ Δαβίδ· «εἶπεν ὁ κύριος τῷ κυρίῳ μου· κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου». οὐ γὰρ ἔπρεπε δι’ ἑτέρου τὴν λύτρωσιν γενέσθαι, ἀλλὰ διὰ τοῦ φύσει κυρίου, ἵνα μὴ δι’ υἱοῦ μὲν κτιζώμεθα, ἄλλον δὲ κύριον ὀνομάζωμεν καὶ πέσωμεν εἰς τὴν Ἀρειανὴν καὶ τὴν Ἑλληνικὴν ἀφροσύνην «τῇ κτίσει» δουλεύοντες «παρὰ τὸν κτίσαντα» τὰ πάντα θεόν.

Αὕτη τοῦ ῥητοῦ κατά γε τὴν ἐμὴν οὐθένειαν ἡ διάνοια. καὶ γὰρ καὶ ἀληθῆ καὶ χρηστὴν ἔχει τὴν αἰτίαν τὰ πρὸς τοὺς Ἰουδαίους τοιαῦτα ῥήματα τοῦ Πέτρου. Ἰουδαῖοι γὰρ πλανηθέντες ἀπὸ τῆς ἀληθείας προσδοκῶσι μὲν ἐρχόμενον τὸν Χριστόν, οὐχ ἡγοῦνται δὲ αὐτὸν καὶ πάθος ἀναδέχεσθαι λέγοντες ὅπερ οὐ νοοῦσιν· «ἡμεῖς οἴδαμεν ὅτι, ὅταν ἔλθῃ ὁ Χριστός, μένει εἰς τὸν αἰῶνα· πῶς σὺ λέγεις, ὅτι δεῖ αὐτὸν ὑψωθῆναι;» ἔπειτα οὐ λόγον γινόμενον ἐν σαρκί, ἀλλὰ ψιλὸν αὐτὸν ἄνθρωπον γίνεσθαι, ὡς πάντες γεγόνασιν οἱ βασιλεῖς, ὑπολαμβάνουσιν. ὁ μὲν οὖν κύριος τοὺς περὶ Κλεόπαν ἐντρέπων ἐδίδασκεν, ὅτι τὸν Χριστὸν δεῖ πρῶτον παθεῖν, καὶ τοὺς ἄλλους δὲ Ἰουδαίους, ὅτι θεὸν ἐπιδημῆσαι, λέγων· «εἰ ἐκείνους θεοὺς εἶπε πρὸς οὓς ὁ λόγος τοῦ θεοῦ ἐγένετο, καὶ οὐ δύναται ἡ γραφὴ λυθῆναι· ὃν ὁ πατὴρ ἡγίασε καὶ ἀπέστειλεν, ὑμεῖς λέγετε βλασφημεῖς, ὅτι εἶπον· υἱὸς τοῦ θεοῦ εἰμι».

Ὁ τοίνυν Πέτρος μαθὼν ταῦτα παρὰ τοῦ σωτῆρος κατ’ ἀμφότερα διορθούμενος τοὺς Ἰουδαίους φησίν· ὦ Ἰουδαῖοι, τὸν Χριστὸν ἔρχεσθαι καταγγέλλουσιν αἱ θεῖαι γραφαί, καὶ ὑμεῖς μὲν ψιλὸν ἄνθρωπον αὐτὸν ὡς ἕνα τῶν ἐκ τοῦ Δαβὶδ νομίζετε· τὰ δὲ γεγραμμένα περὶ αὐτοῦ οὐ τοιοῦτον αὐτόν, οἷον ὑμεῖς λέγετε, σημαίνουσιν, ἀλλὰ μᾶλλον κύριον καὶ θεὸν καὶ ἀθάνατον καὶ «χορηγὸν ζωῆς» καταγγέλλουσιν. ὁ μὲν γὰρ Μωσῆς εἴρηκεν· «ὄψεσθε τὴν ζωὴν ὑμῶν κρεμαμένην ἀπέναντι τῶν ὀφθαλμῶν ὑμῶν», ὁ δὲ Δαβὶδ ἐν μὲν τῷ ἑκατοστῷ ἐνάτῳ ψαλμῷ· «εἶπεν ὁ κύριος τῷ κυρίῳ μου· κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου», ἐν δὲ τῷ πεντεκαιδεκάτῳ· «οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς ᾅδην οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν». ὅτι μὲν οὖν οὐκ εἰς τὸν Δαβὶδ φθάνει τὰ τοιαῦτα ῥητά, αὐτὸς μὲν μαρτυρεῖ κύριον ἑαυτοῦ φάσκων εἶναι τὸν ἐρχόμενον· συνορᾶτε δὲ καὶ ὑμεῖς, ὅτι ἀπέθανε, καὶ τὰ λείψανα αὐτοῦ παρ’ ὑμῖν ἐστιν. ὅτι δὲ τὸν Χριστὸν τοιοῦτον εἶναι δεῖ, οἷον αὐτὸν εἶναι λέγουσιν αἱ γραφαί, πάντως καὶ ὑμεῖς συνομολογήσετε· παρὰ θεοῦ γὰρ εἴρηνται οἱ λόγοι, καὶ οὐ δύναται ψεῦδος εἶναι ἐν αὐτοῖς.

εἰ μὲν οὖν δύνασθε εἰπεῖν ὡς ἐλθόντος πρότερον τοιούτου καὶ δύνασθε δεῖξαι θεὸν αὐτὸν εἶναι, ἀφ’ ὧν «ἐποίησε σημείων καὶ τεράτων», εἰκότως ἡμῖν διαμάχεσθε· εἰ δὲ δεῖξαι μὲν οὐ δύνασθε ὡς ἐλθόντα, προσδοκᾶτε δὲ ἀκμὴν τοιοῦτον, ἐπίγνωτε τὸν καιρὸν ἀπὸ τοῦ Δανιήλ· εἰς τὸν παρόντα γὰρ χρόνον τὰ λεχθέντα παρ’ αὐτοῦ φθάνει. εἰ δὲ ὁ παρὼν καιρὸς οὗτός ἐστιν ἐκεῖνος ὁ πάλαι προκαταγγελλόμενος, καὶ τὰ γενόμενα δὲ νῦν ἐφ’ ἡμῖν ἑωράκατε, γνῶτε ὅτι οὗτος ὁ Ἰησοῦς, «ὃν ὑμεῖς ἐσταυρώσατε», οὗτός ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ προσδοκώμενος· ὁ μὲν γὰρ Δαβὶδ καὶ πάντες οἱ προφῆται ἀπέθανον, καὶ τὰ μνήματα πάντων παρ’ ὑμῖν ἐστιν, ἡ δὲ γενομένη νῦν ἀνάστασις ἔδειξεν εἰς τοῦτον φθάνειν τὰ γεγραμμένα. τὸ μὲν γὰρ σταυρωθῆναι δείκνυσι τὸ «ὄψεσθε τὴν ζωὴν ὑμῶν κρεμαμένην», καὶ τὸ τῇ λόγχῃ δὲ τρωθῆναι τὴν πλευρὰν πληροῖ τὸ «ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη», τὸ δὲ μὴ μόνον ἐξαναστῆναι, ἀλλὰ καὶ παλαιοὺς νεκροὺς ἐκ τῶν μνημείων ἐγεῖραι (τούτους γὰρ ἑωράκασιν ὑμῶν οἱ πλεῖστοι), τοῦτό ἐστι τὸ «οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς ᾅδην» καὶ «κατέπιεν ὁ θάνατος ἰσχύσας, καὶ πάλιν ἀφεῖλεν ὁ θεός». τὸ δὲ καὶ τοιαῦτα σημεῖα ποιῆσαι αὐτόν, οἷα γέγονε, δείκνυσι θεὸν εἶναι τὸν ἐν σώματι καὶ αὐτὸν εἶναι τὴν ζωὴν καὶ κύριον τοῦ θανάτου.

ἔπρεπε γὰρ τὸν Χριστὸν τὸν ἄλλοις ζωὴν διδόντα αὐτὸν μὴ «κρατεῖσθαι ὑπὸ τοῦ θανάτου»· τοῦτο δὲ οὐκ ἂν ἐγεγόνει εἰ, ὡς ὑμεῖς νομίζετε, ψιλὸς ἄνθρωπος ἦν ὁ Χριστός. ἀλλὰ μὴν αὐτός ἐστιν ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ· ἄνθρωποι γὰρ πάντες ὑπεύθυνοι θανάτου εἰσί. μηκέτι τοιγαροῦν ἀμφιβαλλέτω τις, ἀλλ’ «ἀσφαλῶς γινωσκέτω πᾶς οἶκος Ἰσραήλ, ὅτι οὗτος ὁ Ἰησοῦς», ὃν ἐθεωρήσατε «σχήματι ἄνθρωπον», ποιοῦντα σημεῖα καὶ τοιαῦτα ἔργα, ἃ μηδεὶς πώποτε πεποίηκεν, αὐτός ἐστιν ὁ Χριστὸς καὶ κύριος πάντων. καὶ γὰρ καὶ ἄνθρωπος γενόμενος καὶ «κληθεὶς Ἰησοῦς», ὥσπερ ἐν τοῖς προτέροις εἴπομεν, οὐκ ἠλαττώθη τῷ ἀνθρωπίνῳ πάθει, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ ἐν τῷ ποιηθῆναι ἄνθρωπος ζώντων καὶ νεκρῶν ἀποδείκνυται κύριος. «ἐπειδὴ γάρ», ὡς εἶπεν ὁ ἀπόστολος, «ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ θεοῦ οὐκ ἔγνω ὁ κόσμος διὰ τῆς σοφίας τὸν θεόν, ἀλλ’ ηὐδόκησε διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγματος σῶσαι τοὺς πιστεύοντας», οὕτως, ἐπειδὴ καὶ ἡμεῖς οἱ ἄνθρωποι οὐκ ἠθελήσαμεν διὰ τοῦ λόγου αὐτοῦ ἐπιγνῶναι τὸν θεὸν καὶ δουλεῦσαι τῷ φύσει δεσπότῃ ἡμῶν τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ, ηὐδόκησεν ὁ θεὸς ἐν ἀνθρώπῳ δεῖξαι τὴν ἑαυτοῦ κυριότητα καὶ πάντας ἑλκῦσαι πρὸς ἑαυτόν.

δι’ ἀνθρώπου ψιλοῦ τοῦτο ποιῆσαι ἀπρεπὲς ἦν, ἵνα μὴ ἄνθρωπον κύριον ἔχοντες ἀνθρωπολάτραι γενώμεθα· διὰ τοῦτο αὐτὸς ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο, καὶ «ἐκάλεσε τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν» καὶ οὕτως «ἐποίησεν αὐτὸν κύριον καὶ χριστὸν» ὁ πατήρ, ἴσον τῷ εἰπεῖν· εἰς τὸ κυριεύειν αὐτὸν καὶ βασιλεύειν ἐποίησεν, «ἵν’ ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ», «ὃν ὑμεῖς ἐσταυρώσατε», ὥσπερ «πᾶν γόνυ κάμπτει», οὕτως καὶ κύριον καὶ βασιλέα αὐτόν τε τὸν υἱὸν ἐπιγινώσκωμεν καὶ δι’ αὐτοῦ τὸν πατέρα.

Ἰουδαίων μὲν οἱ πλεῖστοι ταῦτα ἀκούοντες ἐνετράπησαν, καὶ λοιπὸν ἐπέγνωσαν τὸν Χριστόν, ὡς ἐν ταῖς Πράξεσι γέγραπται· ἐπειδὴ δὲ οἱ Ἀρειομανῖται αἱροῦνται ἀπομένειν Ἰουδαῖοι καὶ μάχεσθαι τῷ Πέτρῳ, φέρε, τὰς ὁμοίας λέξεις αὐτοῖς παραθώμεθα· ἴσως κἂν οὕτως ἐντραπῶσι μαθόντες τὴν συνήθειαν τῆς θείας γραφῆς. ὅτι μὲν οὖν ἀιδίως κύριός ἐστι καὶ βασιλεὺς ὁ Χριστός, δῆλον γέγονεν ἐκ τῶν προειρημένων, καὶ οὐδείς ἐστιν, ὃς ἀμφιβάλλει περὶ τούτου. υἱὸς γὰρ ὢν τοῦ θεοῦ ὅμοιος αὐτῷ ἂν εἴη· ὅμοιος δὲ ὢν πάντως ἐστὶ καὶ κύριος καὶ βασιλεύς· αὐτὸς γάρ φησιν· «ὁ ἐμὲ ἑωρακὼς ἑώρακε τὸν πατέρα». ὅτι δὲ καὶ αὐτὸ μόνον τὸ λεγόμενον παρὰ τοῦ Πέτρου «κύριον αὐτὸν ἐποίησε καὶ χριστὸν» οὐ ποίημα εἶναι τὸν υἱὸν σημαίνει, ἔξεστιν ἰδεῖν ἀπὸ τῆς εὐλογίας τοῦ Ἰσαάκ, κἂν ἀμυδρά πως ἡ εἰκὼν αὕτη πρὸς τὸ προκείμενον ᾖ. ἔφη τοίνυν τῷ μὲν Ἰακώβ· «γίνου κύριος τοῦ ἀδελφοῦ σου», τῷ δὲ Ἠσαῦ· «ἰδοὺ κύριον αὐτὸν ἐποίησά σου».

εἰ μὲν οὖν τὸ «ἐποίησε» τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ἀρχὴν τῆς γενέσεως ἐσήμαινε τοῦ Ἰακώβ, οὐδ’ οὕτως μὲν ἐχρῆν αὐτοὺς τοιαῦτα περὶ τοῦ λόγου τοῦ θεοῦ κἂν ἐνθυμεῖσθαι· οὐ γάρ ἐστιν ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ ποίημα, ὡς ὁ Ἰακώβ· πλὴν ἐδύναντό πως πυθόμενοι μηκέτι παραφρονεῖν· εἰ δὲ ταῦτα οὐκ ἐπὶ τῆς οὐσίας οὐδὲ ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τῆς γενέσεως λαμβάνουσι καίτοι κατὰ φύσιν ὄντος τοῦ Ἰακὼβ κτίσματος καὶ ποιήματος, πῶς οὐ πλέον τοῦ διαβόλου μαίνονται, εἰ ἄρα ἃ μηδὲ τοῖς φύσει γενητοῖς τολμῶσιν ἐκ τῶν ὁμοίων λέξεων συνάπτειν, ταῦτα τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ προσπλέκουσι λέγοντες αὐτὸν ποίημα εἶναι; ἔλεγε γὰρ ὁ Ἰσαὰκ «γίνου» καὶ «ἐποίησα» οὔτε τὴν ἀρχὴν τῆς γενέσεως τοῦ Ἰακὼβ οὔτε τὴν οὐσίαν αὐτοῦ σημαίνων· μετὰ γὰρ τριάκοντα καὶ πλεῖον ἔτη τῆς γενέσεως αὐτοῦ ταῦτ’ ἔλεγεν· ἀλλὰ τὴν εἰς τὸν ἀδελφὸν ἐξουσίαν αὐτοῦ τὴν μετὰ ταῦτα γενομένην.