Γρηγόριος Βʹ Κύπριος – Ἐπιστολαὶ πρὸς Θεοδώραν τὴν Ῥαούλαιναν

Τῇ Ῥαουλαίνῃ Ἐμοὶ δῶρον ἀνὴρ πρᾶγμα κατὰ πολὺ στεργόμενον πέμπει, δόνακας λεπτοὺς ὁποίοις χρώμεθα γράφοντες· ἀπόμοιραν τούτων ἐποιησάμην καὶ σοί, λόγοις σε χαίρουσαν ἐς ὑπερβολὴν καὶ παιδεύσει προσκειμένην εἰδώς· καί γε δὴ πέμποντος δεξαμένη, μήτ’ αὐτῆς φαυλότητα καταγνῷς, μήθ’ ἡμῶν σμικρολογίαν κατηγορήσῃς, εἰ δονάκια στέργοντες καὶ καλαμίσκους, τούτοις ὡς δή τισι μεγάλοις, τοὺς γνησίους ἡμῶν δεξιούμεθα· ἔστι μὲν γὰρ φύσει, οὐδὲ χρυσὸς μέγα, οὐδ’ ἄργυρος, οὐδ’ ὅσα τῶν μετάλλων ἄνθρωποι τετιμήκασι, καὶ μάλιστα ἐὰν μηδεὶς τὴν χρείαν αὐτοῖς ὄντα τυγχάνῃ λυσιτελῆ· ἄγουσι μέντοι τοιαῦτα ὅμως αὐτά, ἀτόπῳ τινὶ διαθέσει καὶ λόγον οὐκ ἐχούσῃ, στοργῇ διακείμενοι περὶ αὐτά.

Ἀλλὰ ταυτί γε ἅπερ ἡμεῖς πέμπομεν, οὐχ’ ἁπλῶς οὑτωσί, μετὰ δέ τινος κρίσεως ὀρθῆς εὑρήσεις τιμώμενα· παιδείας μὲν γὰρ καὶ σοφίας κάλλιον χρῆμα, οὔθ’ ἧκε ποτὲ Πλάτων φησὶν ἀπ’ οὐρανοῦ ἐς ἀνθρώπους, οὔτ’ οὐ μή ποθ’ ὕστερον ἥξει· τοῦγε μὴν τοσούτου μόνοι γένοιντ’ ἂν ἐκ πάντων ἐπιτυχεῖς, οἷς μέλον γράμμασιν ὁμιλεῖν· γράμματα δὲ γράφει νοῦς μὲν πρωταιτίως διὰ χειρός, χεὶρ δὲ διὰ δόνακος, ὥστ’ εἰ μὴ μικρὸν πρᾶγμα ἀνθρώπῳ σοφῷ τε καὶ ἀστείῳ γενέσθαι, εὕρηται δ’ οὐ φαύλην ὁ δόναξ τὴν ἀφορμὴν παρεχόμενος, τρίτος ὢν ἀπὸ νοὸς γραμμάτων δημιουργός, ὧν χωρὶς οὐκ ἔστιν ὡς ἐπιστήμη γένοιτ’ ἂν ἐν ψυχῇ. Συμπέραινε δή μοι σύ, ὡς ἔστιν ἔχον καλῶς, μήθ’ ὡς εὐώνους φαυλίσαι τοὺς καλάμους καὶ ἀποπέμψασθαι, μήτ’ αὖ ἡμᾶς τοὺς πεπομφότας, ὡς δή τινας μικρολόγους καὶ ἀγροίκους μωμήσασθαι. Κεφάλαιον τοῦ λόγου, εἰ μὲν δή τι καὶ παρὰ σοὶ δόξουσι δεξιὸν ἔχοντες εἶναι, δεδέχθων, καὶ τόπος αὐτοῖς ἐν καλῷ τῆς σῆς οἰκίας δεδόσθω· εἰ δ’ οὖν, ἀλλ’ ἀνάπεμπε αὐτοὺς αὖθις ὧδε· καὶ οὐ μόνον οὐκ ἀηδῶς, ὡς δῆθεν ἀποδοκιμασθέντας δεξόμεθα, ἀλλὰ σοὶ καὶ χάριν εἰσόμεθα· εἰ δ’ ἄρα καὶ ἔχουσα τοιούτους, προσφιλοτιμηθείης οἴκοθεν προσθεῖναι, καὶ προσθεῖσα πλείους ἢ λαμβάνεις ἀποπέμψεις, ἔτι σοι μᾶλλον πολλὴν ὁμολογοῦντες τὴν χάριν ἐσόμεθα.

Τῇ Ῥαουλαίνῃ Ἡμῖν ἐν βίῳ διὰ τοὺς λόγους, ἡδέος μὲν οὐδενὸς συμβέβηκεν ἀπολαῦσαι, πολλῶν δ’ ἀεὶ τῶν ἐναντίων καὶ δυσχερῶν, καὶ τίνων οὔ; Ἀλλ’ οὐδ’ οὕτως ἡμῖν αὐτοῖς τῆς ἐξαρχῆς περὶ λόγους κρίσεως ἐμεμψάμεθα, οὐδὲ τῶν λογισμῶν ἐκείνων τῶν προτιμώντων τὴν παίδευσιν, ὡς οὐκ ἀγαθῶν ἐπελαβόμεθα, ἐπειδήπερ καὶ μόνη ἡ ἐντεῦθεν ἡδονὴ ἀντίρροπος πρὸς πᾶσαν ἐδόκει δυσχέρειαν· καὶ ἦν γε ἀληθῶς πᾶσαν ἀνίαν πόρρω βάλλουσα τῆς ψυχῆς, ἕως ἡμᾶς αὐτοὺς ἔνδον κατείχομεν τοῦ μακαρίου τῶν λόγων λειμῶνος, τὰ δ’ ἄλλα ὅσα παρὰ τούτους, ὡς ἕωλα παρεωρῶμεν.

Ἐπεὶ δ’ οὐ μέχρι παντὸς τὴν γνώμην διεσωσάμεθα, ἀλλ’ εἱλόμεθα, παραπληξίᾳ ἴσως ἁλόντες, ἢ μήνιδι θεοῦ, ὑποπεσόντες εἰς πράγματα, οἷς οὐδέποτε προσέσχομεν πρότερον ἀπιδεῖν, καὶ πεῖραν αὐτῶν ἢ ἡμᾶς λαβεῖν, ἢ αὐτά γε ἡμῶν, τί γίνεται; Αἴσθησις τοῦ ἀνιῶντος παντός, κἂν μικρὰν κἂν μείζω τὴν τοῦ λυπῆσαι δύναμιν ἔχῃ· καὶ ὀδυνώμενοι, οὐ διαλείπομεν· καὶ γὰρ ἐπειδὴ μὴ τοὺς λόγους, καὶ πράγματα ἔχομεν, καὶ νοσοῦμεν, καὶ ἀλγοῦμεν, καὶ ὅπερ τοῖς μὴ ὑπὸ φωτὶ βαδίζουσιν αἱ ὁδοί, λίθοι δηλονότι, καὶ προσκρούματα, καὶ συντριβαί, καὶ ἀλγήματα, τοῦθ’ ἡμῖν ὁ βίος σαφῶς. Εἴθε με πάλιν λόγοι, εἴθε δέχοιντο βίβλοι καὶ σχολαὶ δραπέτην τῶν πραγμάτων γενόμενον, καὶ τάχ’ ἂν τὴν τῆς ταλαιπωρίας καὶ τῶν ὀδυνῶν διεφύγγανον αἴσθησιν, ἱκανῶς ὡς εἴωθα τοῖς λόγοις ψυχαγωγούμενος καὶ τὰς δυσχερείας ἀποκρουόμενος.

Τῇ Ῥαουλαίνῃ Ἐπιλελῆσθαι μοι δοκεῖς ἐν ὁποίαις ἡμᾶς νοσεραῖς ἀνάγκαις ἐνθένδε ἀπιοῦσα καταλέλοιπας, καὶ διὰ τοῦτο πέμπειν ὡς ἡμᾶς καὶ περὶ τῆς διαθέσεως ἐρωτᾶν ὠλιγώρηκας· καὶ μὴν καὶ τῶν ἀναγκῶν ἐκείνων χωρίς, ἐχρῆν καὶ διὰ τὴν ἄλλην περίστασιν ἅμα πρωῒ πέμπειν, καὶ τὰ καθ’ ἡμῶν σκέμματα τῶν ἀνθρώπων, ποῖ ποτε βλέπει, γνωρίζειν, εἰδυῖα ὡς ἡ τοῦ μέλλοντος γνῶσις, κἂν ἀμυδρά τις οὖσα τυγχάνῃ, οὐκ ὀλίγα οἷς ἂν ὑπάρξῃ, ὀνίνησιν· ἄν τε γὰρ ἀγαθά τις προαγγέλλειν ἔχῃ, πολυπλασίαν διὰ τῆς ἐλπίδος τὴν εὐθυμίαν πεποίηκεν, ἄν τε τἀναντία, ἐλύπησε μὲν πρὸ τοῦ καιροῦ, ἀλλ’ αὐτῆς γε τῆς ἐπὶ τῆς πείρας λύπης, τὸ πλεῖστον ἀφῄρηκε, τῷ χρόνῳ σαφῶς προαναλώσας αὐτήν· οὐδὲν γὰρ οὐδέποτε δεινὸν ἐπίσης ἐκπλήττει καὶ ἀνιᾷ, προσδοκηθέν τε, καὶ μή, ἐπεὶ τό γ’ αἰφνίδιον, σφόδρα δουλοῖ τὰ φρονήματα. Καὶ σὺ τοίνυν ἐφ’ ἡμῖν τοῖν δυοῖν θατέρου φροντίζουσα, ἢ τοῦ διαρκέστερον εὐφράναι, ἢ τοῦ τὰς ἀνίας ἐλάττους ταῖς προαγγελίαις ποιῆσαι, τὸ εἰς γνῶσιν ἧκον τὴν σὴν περὶ ἡμῶν, ἀμελλητὶ δήλωσον· δήλωσον δὴ καὶ θεὸν ἔχε διὰ παντὸς ὑπερασπιστὴν τῆς ψυχῆς, καὶ τῆς ὅλης ζωῆς ἀντιλήπτορα.

Τῇ Ῥαουλαίνῃ Οὐ λήθῃ κρατηθεὶς ἐγὼ τὸ σὸν γράμμα κατέσχον παρ’ ἐμαυτῷ, κατέσχον δὲ ὅμως· ὅτι καὶ τῆς ἡμέρας ὅτ’ ἀφ’ ἡμῶν ἀνέστρεφεν ὁ πεμφθεὶς παρωχηκυίας ἤδη, νυκτὸς δ’ ἐπιλαβούσης, ἔδει καὶ φωτὸς χειροποιήτου, ἔδει καὶ συνοδίτου, οὐχ ὅπως αὐτῷ τηλικῷδε ὄντι νηπίῳ, ἀλλὰ καὶ εἴ τις ἐν ἡλικίᾳ ὢν βαδίζειν ἐν τοιῷδε τῆς ὥρας ἐτόλμα, τοσαύτην οὖσαν τὴν μεταξύ. Ἀλλὰ νῦν ἐς τὸν ὑπὲρ κορυφὴν οὐρανὸν σαφῶς ὁ φωστήρ· νῦν δὴ καὶ τῆς ἡμέρας αὐτὸ τὸ μεσαίτατον, θάρσος καὶ ὁτῳοῦν παρέχον, καὶ αὐτά γε τὰ τῶν χωρίων ἄβατα ἐπιπορεύεσθαι ὡς ἀνύποπτα, καὶ ὁ παρὰ σοῦ δὲ πρὸς ἡμᾶς ἥκων, ἔφηβός τις ἢ παραμικρὸν ἔφηβος· νῦν οὖν σοι καὶ τὸ γράμμα πέμπομεν, ὁμοῦ μὲν ἀσφαλῶς ἀποδιδόντες ἣ θέμις αὐτῷ, ὁμοῦ δὲ κἀκεῖνον βεβαιοῦν τὸν νοῦν ὅτιπερ ἠβουλόμεθα μὲν καὶ τῆς χθὲς ἔτι πέμπειν· ἀνειργόμεθα δὲ τοῦτο μέν, τὸ τοῦ κομιοῦντος ἐκλογιζόμενοι νήπιον, τοῦτο δ’ ὅτι καὶ τὸ τῆς ὥρας ἄωρον ὑποπτεύοντες, ἀμφότερα δὲ ἵνα συνελὼν εἴπω, μὴ γράμματά σοι πιστευθεὶς ὁ τοιοῦτος κομίζειν, ἥξει κομίζων οὐδοτιοῦν.

Τῇ Ῥαουλαίνῃ Ἐμοὶ ὁπηνίκα τις ἐπέλθῃ πρόφασις γράφειν πρὸς σέ, εἴθισται προοίμιον ὡσανεὶ καὶ ἐπίλογον τῆς γραφῆς, τὰς ὑπὲρ σοῦ πρὸς θεὸν ποιεῖσθαι εὐχάς, δεῖγμα τοῦτο τοῦ μνημονεύοντάς σου, αὐτίκα σοι καὶ τὸν θεὸν ἐπικαλεῖσθαι βοηθὸν καὶ σωτῆρα πάντων ἕνεκα, ὅσα δι’ αὐτὸν ἐνδείκνυσαι εἰς ἡμᾶς. Ἀλλὰ νῦν οὐκ ἔστι μοι πρόφασις ἐφ’ ἧς καὶ γράμμα συσταίη· διὰ τοῦτο καὶ ἀρχὴ καὶ τέλος καὶ αὐτά γε τὰ μεταξὺ τῆς ἐπιστολῆς, πάντα εὐχαί. Τοιγαροῦν καὶ πληροίη κύριος πάσης παρακλήσεως τὴν ψυχήν σου, ταῖς ἡμέραις τῶν ὀδυνῶν σου, ἀντεπάγοι σοι εὐφροσύνης ἡμέρας· οὐ κατὰ τὸν ἀριθμὸν ἐκείνων, ἀλλά τινα πολλαπλάσιον καὶ τοῦτον πολλαπλασίως πολλαπλάσιον. Οὕτω μὲν εὔχομαι καὶ ἐπεύχομαι δέ, ὅπως τῶν εὐχῶν μου ἀκούοι θεός, καί με ἐν τῷ ἑαυτοῦ ἐλέει, ἀξιοίη βλέπειν ἐπὶ σοὶ κατὰ τὰς εὐχάς· οὕτω γένοιτο ἵνα καὶ προσεπεύξωμαι, ταῖς τῆς πανάγνου θεοτόκου, ταῖς τῶν ἐπουρανίων δυνάμεων, ταῖς τιμίου προδρόμου, ταῖς πάντων ἁγίων πρεσβείαις.

Τῇ Ῥαουλαίνῃ Ἄριστα ἔχον ἔστι τὸ γράμμα, καὶ πᾶσαν χάριν νέμοι σοι κύριος ὁ θεός· ὁ γὰρ τοῦ λόγου ῥυθμὸς τό τε συνεστραμμένον τῶν νοημάτων, καὶ ἡ κατὰ τέχνην συνθήκη, θυμηδίας με πάσης πεπλήρωκεν. Ὡς πολλά σου ὑπερεύχομαι ἀγαθὸν ποίημα τοῦ ἀγαθοῦ θεοῦ, ὅτι τῶν δεόντων οὐδέν σε παρῆλθεν, ὃ μή σοι ἠκριβωμένως ἐξεπονήθη· ἀπολαύοις τῶνδε μου τῶν εὐχῶν ἅς σοι πρόσφατον ηὐξάμην, ἃς δὴ καὶ τὸν ἔμπροσθεν χρόνον ἀεί· αἳ δέ εἰσι, πολῖτιν σε τῆς ἄνω πόλεως γενέσθαι σὺν πᾶσι τοῖς ἀπ’ αἰῶνος εὐαρεστήσασι τῷ σῷ θεῷ καὶ δεσπότῃ, εὐημεροῦσαν δὲ καὶ μακροημερεύουσαν καὶ τὸν ἐνταῦθα δολιχεύειν βίον. Προσεπεύχομαι δέ σοι καὶ ταῦτα· προσθείη κύριος ὁ θεὸς σοφίαν τῇ σῇ σοφίᾳ καὶ ἐπιστήμην τῇ ἐπιστήμῃ τῶν λόγων σου, ὡς ἂν μὴ μόνον τῶν πάλαι γυναικῶν ὑπεράνω φαίνῃ τῶν ἐπὶ λογικῇ παιδεύσει γνωριζομένων, ἀλλὰ καὶ τοὺς πλείους τῶν ἄλλων ὅσοι ἐπὶ μέγα σοφίας ἀρθέντες εἰσίν. Οὕτω γένοιτο ταῖς τῆς ὑπεράγνου θεοτόκου, τοῦ προφήτου προδρόμου, τῶν θεοκηρύκων ἀποστόλων, τῶν μεγάλων ἱεραρχῶν Γρηγορίου καὶ Βασιλείου, πρὸς δὲ καὶ Ἰωάννου τοῦ τῆς οἰκουμένης φωστῆρος, καὶ πάντων ἁγίων σεπταῖς παρακλήσεσι.