Ἰωσὴφ Βρυέννιος – Διάλογοι περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγίου πνεύματος

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΔΙΑΛΕΞΙΣ Βʹ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ Μετὰ τῶν ἐκ Ῥώμης πρέσβεων, ἐπὶ ἑνώσει τῶν Ἐκκλησιῶν δῆθεν ἀφικομένων, καὶ λαβὴν αὖθις ἄλλην ζητούντων λαβεῖν παρ’ ἡμῶν ΙΩΣΗΦ. Θεοσεβεῖ νόμῳ προσαγορεύω σε λόγῳ καὶ σχήματι καὶ καρδίᾳ, τὴν πολλοῖς ἐπέραστον κεφαλήν· εἰρήνη εἴη σοι ἐν ψυχῇ· εἰρήνη πορεύοιτο πρὸ προσώπου σου· καὶ εἰρήνη εὐθῦναι πάντα τὰ σὰ διαβήματα.

ΠΡΕΣΒΥΣ. Θεῷ χάρις ὅτι σε ζῶντα καὶ ὑγιαίνοντα εὕρομεν· πλὴν ἐρωτῶντι φράσον, πῶς ἔχει σου ἡ πατρότης; εὐεκτεῖς; εὐθυμεῖς; ΙΩΣ. Εὗ ἔχει μοι τὰ κατὰ τὸ σῶμα, ἴσως δὲ καὶ ἡ ψυχή ποτε εὐεκτήσει, σοῦ ἐντυγχάνοντος ὑπὲρ ταύτης τῷ ὑπὲρ τῶν κατακρίτων ἀποθανόντι.

ΠΡΕΣ. Σὺ πολὺς τὴν φήμην καὶ μέγας γενόμενος, πολλῶν εὐχὰς καὶ μεγάλων τρυγᾷς. ΕΡΜΗΝΕΥΣ. Ναί, οὕτως ἔχει, ὡς εἴρηκεν ἡ σὴ μεγαλειότης· πλὴν ἑκατέρωθεν ἀδικεῖ, καὶ σιγῶν, καὶ φθεγγόμενος οὑτοσί· καὶ λέγω τὸ πῶς· σιγῶν μὲν ἥδη τρίτον χρόνον, ἀδικεῖ τοὺς Ῥωμαίους, πάνυ διψῶντας ἀκούειν αὐτοῦ τῆς φωνῆς· φθεγγόμενος δέ, αὑτὸν καὶ ἡμᾶς ἀδικεῖ, διαβάλλων τινὰς τῶν ἁγίων, ὅτι οὐχὶ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγουσι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι· δόγμα πρὸς πάντων ὁμολογούμενον.

ΙΩΣ. Περὶ τούτων ἐμοὶ ἀπαντῆσαι, ὀλίγα, ἢ οὐδὲν μέλει· ταῖς ἁγίαις ταῦτα συνόδοις ἀνήκει, τοῖς πατριάρχαις, τοῖς μητροπολίταις, τοῖς ἐπισκόποις, τοῖς σταυροφόροις, τοῖς ἡγουμένοις, καὶ τοῖς οὕτω καλουμένοις πνευματικοῖς· ἐμοὶ δέ, ἄτε μονοτρόπῳ τὸν βίον, μελήσει τὰ κατ’ ἐμέ· οἱ δρεπόμενοι τοὺς τῆς χώρας καρπούς, καὶ τὰ ζιζάνια ἐκριζούτωσαν· οἱ τὸ γάλα καὶ τὰ ἔρια καὶ τὰ κρέα τῆς ποίμνης καρπούμενοι, καὶ τοὺς θῆρας ἐκ ταύτης σοβείτωσαν· ἢ τῶν μὲν τῆς ποίμνης καὶ τῆς χώρας καλῶν ἀπολαύειν ἑτέροις, ἐμοὶ δὲ μόνῳ μετέχειν τῶν δεινῶν αὐτῆς ἔξεστιν; εἰ δὲ τὸ νομίζεσθαί με διδάσκαλον, τοιούτων λόγων ὀφειλέτην καθίστησιν, ἐπ’ οὐδενὸς τῶν ἁπάντων ἀρκεῖ τὸ νομίζεσθαι, ἂν μὴ καὶ τὸ ἀληθείᾳ εἶναι προσῇ· ὡς ἐκλίποι μοι ὄνομα, πράγματος ἄμοιρον! καὶ δόξα διάκενος, καὶ φήμη ἀκερδής, γεννήτρια φόβου, καὶ φθόνου, καὶ ἀπεχθείας, καὶ οὐδενὸς ὑγιοῦς! ἓν ὀφείλω τῷ ὑπερθέῳ καὶ ζωοποιῷ Πνεύματι, τὴν δεδομένην μοι περὶ αὐτοῦ πρὸς τῶν ἁγίων παράδοσιν πάντῃ τηρεῖν ἀπαράβατον· ἐρίζειν δὲ περὶ τούτου, ἢ συζητεῖν, ἢ λογομαχεῖν, τοῖς αἱρουμένοις παραχωρῶ.

ΕΡΜ. Τί τοιαῦτα προβάλλῃ; οὐκ ἔστιν ὅστις, μὴ τὸ πρὸς τὴν ἐρώτησιν ἀπορεῖν σε νομίσῃ, αἴτιον γίνεσθαί σοι τῆς πρὸς ταῦτα παραχωρήσεως· καὶ ἄλλως σοι τὴν ἦτταν οὐκ ἔσται φυγεῖν, εἰ μὴ γενναίοις λόγοις δυνήσῃ τοὺς ἡμῶν λόγους ἀπώσασθαι.

ΙΩΣ. Θεὸς ὁ ἐν Τριάδι ὑμνούμενος Κύριος, τῶν ἐμῶν ῥημάτων μάρτυς ἔστω πιστός· ὡς ἑτοίμως ἔχων ἀπαντῆσαι σὺν λόγῳ πρὸς τὸ ῥηθέν, τό γε παρὸν ἀναβάλλομαι, ἐκεῖνο εἰδώς, ὅτι τοὺς ἄρτι τὰ διεσπαρμένα τοῦ Θεοῦ τέκνα πειρωμένους συνάγειν εἰς ἕν, οὐ δι’ ἀντιλογίας, ἢ φιλονεικίας, ἢ ἔριδος, ἀλλὰ δι’ ἐπιεικείας καὶ πραότητος καὶ ἁπλότητος μᾶλλον δεῖ τοῦτο πειρᾶσθαι ποιεῖν· ὅτι οὕτ’ ἀπὸ σκότους πρόεισι φῶς, οὕτ’ ἀπὸ ψεύδους γίνεται ἀλήθεια, οὕτ’ ἐκ διαμάχης εἰρήνη προέρχεται, οὔτε μὴν ἕνωσις δι’ ἀντιλογίας συνίσταται· ὅθεν πῇ μὲν φησὶν ὁ Σολομὼν «ἂν ἐκπιέζῃς μυκτῆρας, ἐξελεύσεται αἷμα· ἂν δὲ ἐξέλκῃς λόγους, ἐξελεύσονται κρίσεις, καὶ μάχαι»· πῇ δέ, «πάντας τοὺς μὴ φιλονεικοῦντας καλύψει φιλία»· τί τοῦ λόγου ἐξ ὑπογυίου συνάγοντος; ὅτι καὶ τοὺς φιλονεικοῦντας ἔχθρα περιβαλεῖ· ὅπερ κἀγὼ συνειδώς, καὶ ὅπως ἡ μελετωμένη παρ’ ἡμῶν αὕτη ἕνωσις ἐξ ἅπαντος τρόπου προβῇ, πόῤῥωθεν προμηθούμενος, τοῦτο καὶ ἀποῦσιν ὑμῖν παῤῥησίᾳ τοῖς πᾶσι παρῄνεσα, καὶ ἀφικομένοις ἐνταῦθα, ἤδη τοῦτο πρῶτον τοὺς πάντας τηρῆσαι παρακαλῶ.

ΕΡΜ. Ποῖον δὴ τοῦτο; ΙΩΣ. Πάλιν ἐρῶ· τὸ μηδένα ἡμῶν πρὸ τοῦ τὴν σύνοδον ἀθροισθῆναι πρὸς ἄλλον φιλονεικεῖν· καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εὐδοκοῦντος, ἤ τε σύνοδος ἀθροισθήσεται, καὶ ἡ ἕνωσις ἀποβήσεται, καὶ μία ποίμνη Χριστοῦ οἱ πάντες ἐσόμεθα. Ἰδοὺ οἱ ὀφθαλμοὶ πάντων ὑμῶν ὁρῶσί με διαμαρτυρόμενον, καὶ τὰ ὑμέτερα ὦτα ἀνέῳγε πρὸς τοὺς λόγους μου. Διαμαρτύρομαι γοῦν τὰ μεγάλα στοιχεῖα, τὸν οὐρανόν, καὶ τὴν γῆν, καὶ τὸ φῶς· ἐπικαλοῦμαι εἰς μάρτυρας τὸν χορὸν τῶν ἁγίων, καὶ τῶν ἀγγέλων τὸν κύκλον, ὅτι ἂν μόνον ἄμφω τὰ γένη πεισθῆτέ μοι τὰ κρείττονα συμβουλεύοντι, καὶ μὴ πρὸς ἀλλήλους μάτην ἐρεσχελῆτε πρὸ τοῦ καθίσαι τὴν σύνοδον, καὶ ἐν τῷ ταύτην συστῆναι γενήσεται ἕνωσις· εἰ δ’ οὖν, οὐκ ἔσται εἰς τὸν αἰῶνα, ἀλλὰ καὶ χεῖρον τὸ σχίσμα γενήσεται. Εἰς δεῖγμα δὲ τῶν πολλῶν, αὐτὸς πρῶτος οὐκ ἀντερίζειν περὶ τοῦ δόγματος ἕως τότε πειράσομαι, ὁ μᾶλλον τῶν ἄλλων ἐριστικώτατος εἶναι περὶ τοῦτο δοκῶν· πλὴν ὁρισμοῦ Ἐκκλησίας, ἢ βασιλείου ἐπιταγῆς· καὶ τοῦτο ποιῶ, οὐχ ὡς ἄν τις νομίσῃ τὴν ἐκ τῶν λόγων ἦτταν ὑπεκκλίνων σοφῶς· οὐ γὰρ πάντῃ ἄπειρος ἐριστικῶν λόγων, ἢ θείων δογμάτων ἐγώ· ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ἐκ τῆς ἀντιλογίας ἀποβησόμενον, μάλα σαφῶς ἐπιστάμενος, καὶ πάσῃ τοῦτο παρεκκλίνων σπουδῇ.

ΕΡΜ. Τίς ἡ κατεπείγουσα τοῦτο πρόφασις; ΙΩΣ. Πρόδηλος· εἰ γὰρ ὅλως ἐγὼ καταδέξομαι, μετ’ ἐμοῦ καί τινος Ἰταλοῦ διαλέξεις ἐνταῦθα γενέσθαι, πρὸ τοῦ τὴν σύνοδον ἀθροισθῆναι, οὐδαμῶς ἡ σύνοδος ἀθροισθήσεται. Καὶ λέγω τὸ πῶς.

Ἰδοὺ δεῦρο σήμερον συνηθροίσθημεν ἐπὶ τῇ τοῦ θαυμαστοῦ τούτου ἀνδρὸς παρουσίᾳ, συνελθόντες οἱ πλείους· εἰ μὲν οὖν ἐπὶ τῇ συνελεύσει ταύτῃ συμβῇ, μέσον ἡμῶν μὴ γενέσθαι διάλεξιν, ἀλλὰ προσηνεῖς μόνον, καὶ φιληκόους ἀκουσθῆναι λόγους, καὶ αὐτοὶ πάντες ὑμεῖς, καὶ πρὸ τοῦ ἐντεῦθεν ἐξελθεῖν, καὶ μετὰ τὸ ἀπελθεῖν ἕκαστος ὑμῶν ὅποι βούλεται, εἰρήνην ἕξετε πρὸς ἀλλήλους· καὶ οἱ ἐκτὸς ὑμᾶς προσδεχόμενοι, λαβὴν παρ’ ὑμῶν ἀντιλογίας οὐχ ἕξουσιν· ἂν δὲ συλλογισμός, ἢ σόφισμα πρός τινος προτεθῇ, εἶτα παρὰ τῶν τἀναντία δοκούντων ἀντίστασις γένηται (ὅπερ ἀνάγκη συμβῆναι) καὶ πρὸ τοῦ ὑπερβῆναι ὑμεῖς πάντες τὸν τῆς κέλλης οὐδόν, ταραχθήσεσθε κατ’ ἀλλήλων, καὶ μετὰ τὸ ἐκβῆναι αὐτίκα ἐντεῦθεν, τοὺς ἀνὰ πᾶσαν τὴν μεγαλόπολιν ταύτην ἀνθρώπους ταράξετε· καί γε τὴν αὕριον πάλιν, καὶ τὴν μετ’ αὐτήν, καὶ τὰς ἐφεξῆς, ἐν ἐκκλησίαις καὶ ἀγοραῖς, ἐν ἐργαστηρίοις καὶ συνεδρίοις, καὶ ταῖς ὁδοῖς, ἐγγὺς καὶ μακράν, οὐδὲν ἄλλο σχεδὸν ῥηθήσεται, καὶ φιλονείκως ἐκδοθήσεται, ἀλλ’ ἢ τὰ καθάπαξ ἐνταῦθα ῥηθέντα, πολλάκις ἀνακυκλούμενα· καὶ ἔσται τὸν μὲν Ῥωμαῖον ἐπικαυχώμενον τοῖς ῥηθεῖσι θεᾶσθαι, καὶ τῷ Ἰταλῷ ἰταμῶς ἐπεμβαίνοντα, τὸν δὲ πρὸς τοῦτον ἀναισχυντοῦντα καὶ ἀπειλοῦντα, εἰ μὴ σιγῴη, καὶ χεῖρας τούτῳ ἐπιβαλεῖν.

Τοὺς μέντοι λεγομένους ἐγκαθέτους καὶ θηρολέκτας, ὥσπερ τι θήραμα τὸ παρά του φιλονείκως ῥηθὲν ὑφαρπάσαντας, καὶ ὡς δόξει ἑκάστῳ μεταποιήσαντας, διά τε μηνυμάτων, καὶ διὰ μέλανος, τάχιστα πρὸς τοὺς ἐν Ἰταλίᾳ μεγάλους δηλοῦν· τοῦτο δὲ οὐδὲν ἄλλο ἔσται, ἢ μῖσος ἐπ’ ἀμφότερα ἐγεῖραι τὰ γένη, καὶ μακρὸν αὐτοῖς προξενεῖν μερισμόν, καὶ αἴτιόν με γενέσθαι τοῦ μηδόλως ἐλπίζεσθαι τὴν ἕνωσιν τῶν Ἐκκλησιῶν· ὅπερ ἐγὼ συνειδώς, παραιτοῦμαι τὸ παρὸν περὶ τοῦ δόγματος διαλέγεσθαι. Ἔστιν ἀντὶ τούτου μυρία περὶ τοῦ προκειμένου ποιεῖν, καὶ κοινῇ καὶ καθ’ ἕκαστον μελετᾶν βουλεύεσθαι καὶ συνδιασκέπτεσθαι μετ’ εἰρήνης, πῶς ἂν ἡ ἕνωσις γένηται· καὶ μὴ πρός τινων τῶν χαιρεκάκων ἀνθρώπων, ἢ ἐπηρείᾳ δαίμονος ὀλεθρίου... ἀλλὰ μὴ παραχωρήσῃς γενέσθαι, Κύριε, τοῦτο! ὅπερ καὶ ἐξαγγεῖλαι μισῶ.

ΕΡΜ. Εἴθε! ΙΩΣ. Ἄλλως τε, οὔθ’ ὁ μέγας οὑτοσὶ τούτου χάριν ἀφίκετο, καὶ τοσαύτην διεστείλατο τὴν ἀποδημίαν, ὥστε διαλέξεις δημοσίᾳ ποιεῖσθαι, οὔθ’ ἡμεῖς ἐκ πρώτης βαλβῖδος, ὃ λέγεται, τοιαύταις δεξιωσόμεθα, τοιόνδε πρέσβυν ὑποδοχαῖς· ἀλλ’ οὗτος μέν, ὥστε κομίσαι τῷ πατριάρχῃ, καὶ τοῖς κρατοῦσι, πρεσβείας ἑνωτικὰς τῶν Ἐκκλησιῶν, καὶ σὺν αὐτοῖς ἵνα καὶ τοῖς περὶ τούτων λογάσι, βουλεύσηταί τι μέγα, περὶ οὗ ἧκε σκοποῦ· ἡμεῖς δὲ οὕτως ὄντα τοιοῦτον, καὶ παρὰ τοσῶνδε καὶ τοιῶνδε πεμφθέντα, ἐπὶ τοιούτῳ σκοπῷ, πάσαις φιλοφρονησόμεθα ταῖς ἀξίαις τιμαῖς· γενήσεται δὲ μετ’ αὐτοῦ, καὶ διάλεξις μία, ἢ τυχὸν καὶ δευτέρα, καὶ τρίτη· μᾶλλον δὲ οὐ διάλεξις, περὶ δὲ τοῦ μελετωμένου κοινὴ συνδιάσκεψις, οὐχ ὡς ἐν σεκρέτῳ, ἀλλ’ ἐν ὡρισμένοις, ἐν τῷ περιωνύμῳ τῆς τοῦ Θεοῦ Σοφίας νεῷ, ἢ ἐν τῷ θεοφρουρήτῳ παλατίῳ, ἢ ὅποι ἂν οἱ λογάδες ἐκλέξωνται. Ἴσως δὲ καὶ αὐτὸς (ἐπείπερ χρὴ τὸν ἀποκρινόμενον, οὐ μόνον ἃ χρή, καὶ ὑπὲρ ὧν χρή, καὶ ὡς χρή, ἀλλὰ καὶ ὅπῃ χρή, καὶ ὡς χρὴ ἀποκρίνασθαι) περὶ τούτου λοιπὸν ὅπου χρὴ τηνικαῦτα ἀποκρινοῦμαί σοι, ἐὰν ἄραγε ζῶ, καὶ κληθῶ, καὶ συνῶ.

Πλὴν ὃ παῤῥησίᾳ τοῖς πᾶσι, καὶ ἰδίᾳ ἑκάστῳ πολλάκις παρῄνεσα, τοῦτο καὶ αὖθις παραγγέλλω ὑμῖν, καὶ δι’ ὑμῶν ἅπασιν, οἷς, εἰ δεῦρο νῦν ἐχώρει γενέσθαι διάλεξιν, ἐμέλλετε διηγεῖσθαι τὰς λύσεις τῶν ἀντιθέσεων, ἵνα οἱ πάντες Ῥωμαῖοί τε καὶ Λατῖνοι, ξένοι καὶ αὐτόχθονες, νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἀπ’ ἄρτι, ἐξ ὅλης ψυχῆς καὶ καρδίας θερμότερον δέησθε τοῦ Κυρίου, ὡς ἄν, οἷς τρόποις οἶδε, τάχιον εὐδοκήσῃ γενέσθαι ὡς χρή, τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας τὴν ἕνωσιν· εἰδότες δευτέραν ταύτην οἰκονομίαν Θεοῦ, μετὰ τὴν ἔνσαρκον παρουσίαν Χριστοῦ.