Ἰωσὴφ Βρυέννιος – Διάλογοι περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγίου πνεύματος

ΛΑΤΙΝ. Καὶ πῶς παρὰ πάντων τῶν θεολόγων, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ Πατρὸς δι’ Υἱοῦ προϊέναι κηρύττεται; ΙΩΣ. Τοῦτο δὴ καὶ αὐτὸς πρῶτον μαθεῖν ἐφίεμαι παρ’ ὑμῶν· τὸ αὐτό ἐστι καὶ πρόσωπον τοῦ Πνεύματος, ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τὸ αὐτό ἐστι καὶ χάρισμα τοῦ Πνεύματος, ὅπερ ἡμῖν πέμπεται; καὶ ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπόρευσις, ἡ αὑτή ἐστιν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀμέριστος, καὶ ἀχώριστος ὕπαρξις, καὶ ἡ αὐτή ἐστι πρὸς ἡμᾶς μεμερισμένη καὶ διάφορος δόσις τοῦ Πνεύματος, ὡς καὶ τὸ πρόσωπον χάρισμα εἶναι, καὶ τὸ χάρισμα πρόσωπον; καὶ τὴν ὕπαρξιν δόσιν, καὶ τὴν δόσιν ὕπαρξιν; καὶ ὁμοῦ πάντα χρήματα; ἢ πάντως τὸ μὲν τοῦ θείου Πνεύματος πρόσωπον ἐνυπόστατόν ἐστι, καὶ ἕνα ἔχει τὸν αἴτιον, τὸ δὲ χάρισμα τοῦ Πνεύματος ἐνέργειά ἐστιν, ἔκ τε τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ προϊοῦσα, καὶ δι’ αὐτοῦ χορηγουμένη τοῦ Πνεύματος; καὶ ἡ μὲν τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσις προσωπική ἐστιν οὐσίωσις, ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρός, ἡ δὲ πρὸς ἡμᾶς αὐτοῦ πρόοδος, οἰκονομία Θεοῦ δι’ ἡμᾶς γινομένη, καὶ συγκατάβασις, καὶ μετάδοσις;

ΛΑΤΙΝ. Αὐτὸς ἂν εἰδείης. ΙΩΣ. Εἰ μὲν οὖν τὸ αὐτό ἐστι καὶ πρόσωπον τοῦ Πνεύματος, ἀϊδίως καὶ ἀδιαστάτως ὑφεστηκὸς ἐν τῷ Πατρί, τὸ αὐτό ἐστι καὶ χάρισμα δωρούμενον ἡμῖν χρονικῶς καὶ μεταδοτικῶς, καὶ ἡ προαιώνιος αὐτοῦ ὕπαρξις, ἡ αὐτή ἐστι τῇ πρὸς ἡμᾶς αὐτοῦ δόσει, ἐπεὶ οὐ μόνον ὁ Πατὴρ αὐτό, καὶ ὁ Υἱὸς δίδωσιν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ ἑαυτό, καὶ αὐτὸ ἐξ αὑτοῦ ἄρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον προσωπικῶς ἐκπορεύεται· εἰ δὲ ἡ μὲν ἀΐδιος τοῦ θείου Πνεύματος πρόοδος, οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Πνεύματος· ἄτοπον γὰρ τὸ Πνεῦμα λέγειν ἀφ’ ἑαυτοῦ προσωπικῶς ἐκπορεύεσθαι· ἡ δὲ πρὸς ἡμᾶς αὑτοῦ δόσις ἐστὶ καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος· καὶ τούτου αἱ μαρτυρίαι προφανεῖς ἅπασιν· ἄλλο ἄρα τὸ τοῦ Πνεύματος πρόσωπον, καὶ ἕτερον τὸ χάρισμα· ἄλλο δόσις τοῦ Πνεύματος, καὶ ἕτερον ὕπαρξις.

ΠΟΛ. Θαῦμα, πῶς τοῦτο λέληθε τοὺς πολλούς! ΙΩΣ. Τὸ πολλὴν ἐμποιοῦν τοῖς πολλοῖς ἐξαπάτην ἐκεῖνό ἐστιν, ὅτι περ ἡνίκα περὶ τῆς δόσεως ταύτης, ἢ τοῦ χαρίσματος, τοῦ Πνεύματος ποιοῦνται μνήμην οἱ ἄγιοι, ἐπεὶ μὴ μόνον παρὰ τοῦ Πατρός, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦτο δίδοσθαι ἴσασι, λοιπὸν καὶ ἐκ Πατρὸς δι’ Υἱοῦ προϊέναι, καὶ ἐκ Πατρὸς δι’ Υἱοῦ χορηγεῖσθαι, καὶ ἐκ Πατρὸς δι’ Υἱοῦ πεφηνέναι, καὶ ὅσα τοιαῦτα τιθέασιν· ὧν ἀκούοντες οἱ πολλοί, καὶ τούτων οὐχ ἥκιστα οἱ ζητοῦντες ἀφορμάς, καὶ μὴ συνιέντες, ὡς οὐχὶ περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ περὶ τοῦ χαρίσματος ταῦτα λέγεται, εὐθὺς καὶ τὴν δόσιν ἐκπόρευσιν, καὶ τὸ χάρισμα πρόσωπον τοῦ Πνεύματος οἴονται· κἀντεῦθεν τούτοις τὸ δόγμα ὠχυρῶσθαι δοκεῖ, καὶ οἷον οὐρανόμηκες τεῖχος, τούτους ἡμῶν διιστῶν.

ΛΑΤΙΝ. Τούτοις μὲν ἀντειπεῖν οὐκ ἐφεῖται τῶν διδασκάλων αἰδοῖ· τί δήποτε δὲ πάντες οἱ τῶν Λατίνων καὶ ἀρχαῖοι, καὶ νέοι διδάσκαλοι, ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ εἶναι καὶ προϊέναι πολυτρόπως διδάσκουσι; τοῦτο εἰ λύσεις τὸ ζήτημα, γνώσομαι ὅτι τῆς ἀληθείας προΐστασαι.

ΙΩΣ. Πρὸς τοῦτο αὐτίκα καὶ ἀληθῆ, καὶ σύντομα, καὶ σαφῆ, καὶ ἀναγκαῖα τριττῶς σοι ἀπολογήσομαι. Ἐπεὶ κατ’ ἐμὴν γνῶσιν ἐν τούτῳ τῷ ῥήματι, πᾶν τὸ διεῖργον Ἰταλοὺς καὶ Ῥωμαίους συμπέρασμα κρέμαται· καὶ δὴ ἄνοιξόν σου τὸ στόμα, κἀγὼ πληρώσω αὐτό.

ΛΑΤΙΝ. Προσέχετε πάσῃ δυνάμει τὸν νοῦν. ΙΩΣ. Ἡ τῶν Λατίνων γλῶττα, ἴσθι τοῦτο Πρῶτον, διὰ στενότητα ἑαυτῆς, ἢ οὐκ οἶδ’ ὅπως ἂν εὐφημότερον ἐξαγγείλαιμι, τὸ τῆς οὐσίας ἅμα καὶ τὸ τῆς ὑποστάσεως ὄνομα, οὐ δυσί, καθάπερ ἡ Ἕλλην, ἀλλ’ ἑνὶ οὕτω λεγόμενον παρ’ ὑμῶν, ἡ σουμπστάντζια, substantia, μόνῳ σημαίνει ὀνόματι, μιᾷ λέξει, διττὴν ἔννοιαν τοῖς συνιέναι δυναμένοις παρέχουσα νοεῖν· κἀντεῦθεν ἐγεγόνει τὸ σχίσμα τῶν Δυτικῶν πρὸς ἡμᾶς, περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεως· ταῦτα δὲ μέμνημαι καὶ ἄλλοτε εἰπών, ὅτι τῷ κατὰ τὴν σημασίαν διπλῷ ὀνόματι τούτῳ, ἐπὶ τοῦ προσκυνητοῦ χρώμενοι Πνεύματος, ὡς ἕκαστος θέλει νοεῖ, ὁ μὲν ἀντὶ τῆς οὐσίας, ὅτε σημαίνει ὑπόστασιν· ὁ δὲ ἀνθ’ ὑποστάσεως, ὅτε δηλοῖ οὐσίαν· ὁ δὲ εἶναι τοῦτο καὶ τὴν σημασίαν ἀδιάφορον ἀμφοῖν οἴεται, καὶ διὰ ταῦτα τῆς ἀληθοῦς θεολογίας ἑαυτοὺς ἀποσχίζουσι· τὰς γὰρ τῶν θεολόγων διερχόμενοι χρήσεις, καὶ τὴν σουμπστάντζιαν ἔχειν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εὑρίσκοντες ἐκεῖ πολλαχοῦ, οὐκ εἰς τὸ πρῶτον σημαινόμενον παρὰ τοῦ ὀνόματος τούτου, δηλαδὴ τὴν οὐσίαν δέχονται τὴν σουμπστάντζιαν, ἀλλὰ διὰ τὸν πρὸς ἡμᾶς ζῆλον, εὐθὺς εἰς τὸ δεύτερον, τὴν ὑπόστασιν ἤγουν, τὸν λόγον ἀνάγουσι· καὶ περὶ ταύτης μόνης ἀεὶ πιστεύουσι λέγεσθαι· καὶ τοῦτ’ ἔστιν ἡ τῆς αὑτῶν πρὸς ἡμᾶς ὁμονοίας διάστασις, κἂν τοῖς πολλοῖς οὐκ εὐσύνοπτον.

Ὅτι δὲ ὑπόστασιν καὶ τὴν οὐσίαν καὶ τὸ πρόσωπον λέγουσιν Ἰταλοί, καὶ ὑμεῖς αὐτοὶ μάρτυρες, καὶ ὁ ἅγιος Αὐγουστῖνος ἐν τῷ περὶ Τριάδος βιβλίῳ, καὶ ὁ θεολόγος Γρηγόριος ἐν τῷ πρὸς Ἀθανάσιον λόγῳ φησί.

Δεύτερον, ὅτι ὡσαύτως διὰ στενότητα γλώττης παρὰ τοῖς αὐτοῖς Ἰταλοῖς οὐχ εὕρηται, οὔθ’ ἡ ἐκπόρευσις τὸ ὄνομα, οὔτε τὸ ἐκπορεύεται ῥῆμα· ὅθεν ἀντὶ μὲν τοῦ ἐκπορεύεται, τὸ πρόεισι λέγουσι· καὶ τὸ δὴ χεῖρον, ὅτι καὶ ταὐτὰ τοῖς παρ’ ἡμῶν λεγομένοις εἶναι ταῦτα νομίζουσι· τὸ δ’ οὐ τοιοῦτόν ἐστιν· ἡμῖν γὰρ αἱ φωναὶ αὖται, ἐπὶ τοῦ ἁγίου λεγόμεναι Πνεύματος, ἡ πρόοδος πρὸς τὴν ἐκπόρευσιν, καὶ τὸ πρόεισι πρὸς τὸ ἐκπορεύεται, τοιαύτην ἔχει τὴν διαφοράν, οἵαν ἔχει τὰ γένη πρὸς τὰ εἴδη, ἢ τὰ κοινὰ πρὸς τὰ ἴδια, ἢ τὰ καθόλου πρὸς τὰ καθ’ ἕκαστα· ἡ μὲν γὰρ πρόοδος κοινόν· ἡ τῆς θεαρχίας γὰρ πρόοδος, ὁ μέγας φησὶ Διονύσιος· καὶ Αὐγουστῖνος, ἡ τοῦ θείου προσώπου ἀποστολή, ἀφ’ ὅλης ἐστὶ τῆς Τριάδος· καὶ ὁ Κύριος πρὸ τούτων, ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα· ἡ δὲ ἐκπόρευσις ἴδιον· τῇ ὑποστατικῇ καὶ γὰρ ὑπάρξει τοῦ Πνεύματος μόνῃ ἀφώρισται· καὶ τὸ μὲν πρόεισι κοινῶς, ἐπὶ τῶν χαρισμάτων πάντων τοῦ Πνεύματος λέγεται μάλιστα, ἔστι δ’ ὅτε καὶ ἐπὶ τῆς αὐτοῦ ἐκπορεύσεως, καὶ ἐπὶ ἄλλων πολλῶν· τὸ δὲ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐπὶ τῆς σημαντικῆς μόνον φωνῆς τῆς τοῦ Πνεύματος ἰδιότητος· ὅθεν ἐκπορεύεσθαι τοῦτο ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐν ταῖς τῶν ἱερῶν διδασκάλων χρήσεσιν εὑρεθῆναι ἀδύνατον, ὅταν περὶ τῆς ὑπαρκτικῆς προόδου τοῦ Πνεύματος λέγωσιν· εἰ μή που περὶ τῆς τῶν χαρισμάτων αὐτοῦ παροχῆς ἐστιν αὐτοῖς ὁ σκοπός· προϊέναι δὲ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἤτοι κατὰ τὰς αὑτοῦ ἐνεργείας ἐκχεῖσθαι, πολλαχοῦ εὕρηται.

Ταύτῃ τοι καὶ οἱ τῶν Λατίνων ἀρχαῖοι διδάσκαλοι, ἐκ τῆς Ἑλλάδος φωνῆς τὴν θείαν Γραφήν, καὶ τοὺς θείους ἡμῶν διδασκάλους, εἰς τὴν Ῥωμαίων γλῶτταν μεθερμηνεύοντες, ἄτε πατρικὴν ταύτην στοιχοῦντες, καὶ ἄλλως εἰπεῖν οὐκ ἔχοντες, τὴν πρόεισι τὸ Πνεῦμα ταύτην φωνήν, καὶ ἐπ’ ἀμφοῖν ταῖν σημασίαιν ἐχρήσαντο, τῇ τε δηλούσῃ τὴν ὑποστατικὴν αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὕπαρξιν, λέγω δὴ τὴν ἐκπόρευσιν, τῇ τε σημαινούσῃ τὴν μεταδοτικὴν αὑτοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ χάριν τε καὶ ἐνέργειαν· οὐχ ὡς ἓν καὶ ταὐτόν, τὰς διαφόρους προόδους τὴν χρονικὴν καὶ τὴν ἄχρονον εἶναι δοξάζοντες, οὔμενουν· ἀλλὰ μιᾷ φωνῇ τῇ τῆς γλώττης στενότητι, ὁτὲ μὲν ταύτην, ὁτὲ δ’ ἐκείνην σημαίνοντες· ὧν ἀκούοντες οἱ μεταγενέστεροι, καὶ τί βούλεται σφίσιν ἐνίοτε τὸ πρόεισιν ἀγνοοῦντες, εἰς τὴν τοῦ ἐκπορεύεται ἔννοιαν τὴν λέξιν μόνον εἰρῆσθαι ἐνόμισαν· κἀντεῦθεν γέγονε μάλιστα τῆς παρεκτροπῆς ἡ αἰτία, μὴ συνιέντων τῶν πολλῶν, ἢ καὶ ἴσως μὴ συνιέναι θελόντων, τὸν τῶν λεγόντων σκοπόν, καὶ διὰ τοῦτο τῆς ἀληθείας λεληθότως ἐκτρεπομένων.

Ὡς εἴ γε συνενόουν, ὅτι προϊέναι μὲν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγεται ἀλλὰ κατὰ τὰς ὑπερφυεῖς αὐτοῦ δωρεάς, οὐκέτι δὲ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, ἤγουν τὴν τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ ὕπαρξιν ἐσχηκέναι, οὐκ ἂν τοσαύτην ἔσχε χώραν τὸ σχίσμα τῶν τοσούτων Ἐκκλησιῶν· νῦν δὲ ταύταις ταῖς λέξεσιν, ἡ παρεκτροπὴ πᾶσα τὴν ἀρχὴν ἔλαβε, καὶ εἰσέτι κινδυνεύει διὰ τούτων, παντὶ τῷ αἰῶνι παρεκτανθῆναι.

Καὶ Τρίτον πρὸς τούτοις, ὅτι περ ἡ σημασία, καὶ τῆς ἐκπορεύεται, καὶ τῆς πρόεισι λέξεως, τὸ ἐξέρχεται σημαίνειν δοκοῦσα, κἀνταῦθα τοῖς μὴ μετὰ ἐμπειρίας ἀκούουσι πολλὴν ἀπάτην πρὸς ὄλισθον ἐμποιεῖ· δοκοῦσι γὰρ αὐτίκα ἐξέλευσίν τινα χρονικὴν καὶ τοπικὴν τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὑποστάσεως, ἀπό τινος προσώπου ἐπί τι πρᾶγμα, ἢ τόπον, ἢ πρόσωπον· τὸ δ’ οὐ τοιοῦτόν ἐστιν. Ἡμῖν γὰρ εὐσεβῶς, τὸ μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐπὶ τοῦ παρακλήτου θεολογούμενον Πνεύματος, ἀντὶ τοῦ ὑφέστηκεν ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου, καὶ ἔστι, καὶ νομίζεται· διὸ καὶ μετὰ προσδιορισμοῦ λέγεται τοῦτο, καὶ οὐκ ἀπό τινος εἴς τι κίνησιν αὐτοῦ δηλοῖ καὶ προέλευσιν, ἀλλὰ καθ’ ὕπαρξιν μονιμωτάτην· τὸ δὲ πρόεισιν, ἀντὶ τοῦ προχεῖται ἡ τῶν χαρισμάτων αὐτοῦ δαψίλεια πρὸς ἡμᾶς ἐκ Πατρὸς δι’ Υἱοῦ, καὶ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Ὃν γὰρ τρόπον ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννᾶσθαι λέγομεν τὸν Υἱόν, ἤγουν ἀδιαστάτως καὶ ἀϊδίως ὑφίστασθαι ἐν αὐτῷ τῷ Πατρί, οὐκ ἐν χρόνῳ, οὐκ ἐν τόπῳ, οὐ διά τι, ἀλλὰ καθ’ αὑτὸν ἀῤῥήτως καὶ ὑπὲρ πᾶσαν αἰτίαν, τὸν αὐτὸν τρόπον φαμὲν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, πλὴν τοῦ τρόπου τῆς ὑπάρξεως, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι· τοὐτέστι παρ’ αὐτοῦ προσωπικῶς οὐσιοῦσθαι ὑπὲρ ἅπασαν ἔννοιαν, οὐ μεταβατικῶς ἐκπορευόμενον, οὐχ ἕνεκά του, οὐ χρονικῶς, οὐ πρός τινας, οὔκουν γε· ἀλλὰ καθ’ ὕπαρξιν μόνιμον, καὶ τῷ τοῦ Θεοῦ Λόγῳ συνάναρχον.

Διὰ τὰς ῥηθείσας τοίνυν ταύτας αἰτίας, καὶ οἱ νέοι καὶ οἱ πάλαι τῶν Λατίνων διδάσκαλοι, ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ εἶναι καὶ προϊέναι πολυτρόπως διδάσκουσιν, ὧν δεῖ τῇ ἐννοίᾳ μᾶλλον προσέχειν, οὐχὶ μόναις ταῖς λέξεσιν.