Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής – Σχόλια εἰς τὸν Ἐκκλησιαστήν

Πρὸς δὲ τῷ τέλει τοῦ λόγου τὴν τούτου ἀρχὴν ἐπαναλαμβάνων, αὖθίς φημι· 8-9. Ματαιότης ματαιοτήτων», εἶπεν ὁ Ἐκκλησιαστής, «τὰ πάντα ματαιότης.» Καὶ περισσὸν ὅτι ἐγένετο Ἐκκλησιαστὴς σοφός, καὶ ὅτι ἐδίδασκε γνῶσιν σὺν τὸν ἄνθρωπον. Καὶ οὖς ἐξιχνιάσεται κόσμιον παραβολῶν.

Εἴτουν, τὴν περὶ τὰ πρόσκαιρα σπουδὴν ἀλυσιτελῆ καὶ περὶ τὰ ἀλυσιτελῆ καταγινομένην, κἀντεῦθεν τὰ πάντα ἀνόνητα, ὁ τὰς τῶν ὅλων φύσεις πρὸς ἐξέτασιν συνάγων ἀπεφήνατο λόγος, καὶ μηδὲν ἕτερον εἶναι τὸ ἐκ τούτων προσγινόμενον κέρδος, εἰ μὴ ὅτι πάντα κατανοήσας ὁ πνευματικῶς τὰς τῶν ὅλων θεωρῶν φύσεις καὶ τὴν ἐκ πάντων γνῶσιν τῆς ἀληθείας συνάγων ὑπῆρξε συνετός, καὶ ὅτι ἠξιώθη διδάσκειν γνῶσιν ἀληθῆ σύμπαντα ἄνθρωπον.

Καὶ οὐ διαλάθῃ τὰς αὐτοῦ ἀκοὰς ὁ κοσμῶν αὐτὰς ταῖς ἐνηχήσεσι τῆς ἀληθείας τῶν αἰνιγμάτων τε καὶ συμβόλων λόγος, μὴ ἐναπομένοντος τοῖς τύποις τοῦ νοὸς αὐτοῦ, ἀλλὰ τῇ πνευματικῇ ἐρεύνῃ πρὸς τὴν ἐν ὅλοις ἀλήθειαν διαβαίνοντος.

Καὶ γὰρ 10-11. Πολλὰ ἐζήτησεν ὁ Ἐκκλησιαστὴς τοῦ εὑρεῖν λόγους θελήματος, καὶ γεγραμμένων εὐθύτητος λόγους ἀληθείας. Λόγοι σοφῶν ὡς τὰ βούκεντρα καὶ ὡς ἧλοι πεπυρωμένοι, οἳ παρὰ τῶν συνθεμάτων ἐδόθησαν ἐκ ποιμένος ἑνός, καὶ περισσὸν ἐξ αὐτῶν.

Δηλαδή, πλεῖστα ἠρεύνησεν ὁ συναγωγὸς τῆς ἐξ ἁπάντων ἀληθείας λόγος, ὥστε καταλαβεῖν τούς τε τῆς ὅλης κτίσεως λόγους, οἳ τὸ πανάγαθον τοῦ θεοῦ διαγράφουσι θέλημα, καὶ τοὺς τῆς γραφῆς, οἳ τὴν εὐθύτητα τῆς ἀληθείας διδάσκουσι.

Καὶ τῶν οὕτω παρὰ τῆς ἄνωθεν χάριτος σοφισθέντων οἱ λόγοι, οἷα μὲν βούκεντρα τὸ ἀνάγον μηρυκισμὸν τῆς τούτων διδασκαλίας καὶ πνευματικῶς τρεφόμενον ζεῦγος τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος πλήττοντες, διεγείρουσι πρὸς ἐργασίαν τῶν ἀρετῶν, ὡς ἧλοι δὲ πεπυρακτωμένοι, εἰς βάθος εἰσδύνοντες, πλάνην ἅπασαν ἀγνοίας κατακαίουσιν. Οἱ λόγοι διὰ μέσων τῶν ἐν τῇ κτίσει καὶ τῇ γραφῇ συμβόλων τοῖς συνιέναι θελήσασιν ἐδωρήθησαν, ὡς ἀφ᾽ ἑνὸς τῶν ὅλων προνοητοῦ, τοῦ διὰ πάντων τὴν τῶν ἀνθρώπων φύσιν ἄγοντος πρὸς σωτηρίαν θεοῦ. Ἔνθεν τοι κέρδος ἐκ τούτων τῶν λόγων πολύ, οἷς μόνοις ἀρκούμενος 12. Υἱέ, φυλάσσου ποιῆσαι βιβλία πολλά, ὅτι οὐκ ἔστι περασμός, καὶ μελέτη πολλὴ κόπωσις σαρκός.

Ἤτοι, ὁ ἐν τῷ ταῖς ἐμαῖς παραινέσεσι πείθεσθαι υἱοθετούμενός μοι, βίβλους ἔχων θεογράφους, τὴν φύσιν τῶν ὅλων καὶ γραφὴν τὴν θεόπνευστον, ἀπέχου τοῦ παρὰ ταύτας ἕτερα βιβλία κατασκευάζειν πολυσχιδῆ, διότι οὐκ ἔστι τοῖς τοιούτοις τέλος ἓν ἡ ἀλήθεια· ὅθεν ἡ πολλὴ ἐν τούτοις τριβὴ ταλαιπωρία μόνη σαρκὸς καὶ οὐδεμία ψυχῆς ὠφέλεια. 13-14. Τέλος λόγου τὸ πᾶν ἄκουε· τὸν θεὸν φοβοῦ καὶ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ φύλασσε, ὅτι τοῦτο πᾶς ἄνθρωπος· ὅτι σύμπαν τὸ ποίημα ἄξει ὁ θεὸς ἐν κρίσει ἐν παντὶ παρεωραμένῳ, ἐὰν ἀγαθὸν καὶ ἐὰν πονηρόν.

Τουτέστι, τελευταῖον δὲ παντὸς τοῦ εἰρημένου λόγου, μάνθανε συνοπτικῶς τὸν ἅπαντα τούτου σκοπόν· φόβον ἔχε θεοῦ, ἵνα πάσης κακίας ἀπέχῃ, καὶ τήρει τὰς αὐτοῦ ἐντολάς, ἵν᾽ ἐργάζῃ τὸ ἀγαθόν, διότι εἰς τοῦτο γέγονε καὶ ὑπάρχει φύσει ὁ κτισθεὶς κατ᾽ εἰκόνα θεοῦ καὶ ὁμοίωσιν ἄνθρωπος, τὸ φοβεῖσθαί τε τὸν θεὸν διὰ τὴν φθορὰν τῆς σαρκός, εἴτ᾽ ἀπειλουμένην, πιστευομένης τῆς ἀπειλῆς καὶ τηρουμένης τῆς ἐντολῆς, εἴτ᾽ ἐνεργουμένην, ἀπιστηθείσης τῆς ἀπειλῆς καὶ παραβαθείσης τῆς ἐντολῆς—ἐντεῦθεν γὰρ τῇ κατ᾽ ὀδύνην παιδείᾳ καὶ ἄκων ὑπομιμνήσκεται ὅτι ὑπὸ δεσποτείαν ἐστί—καὶ ἐργάζεσθαι τὸ ἀγαθὸν διὰ τὸ τὴν αὐτοῦ ψυχὴν φύσει ἔχειν κατεσπαρμένας ἐν ἑαυτῇ τὰς τοῦ καλοῦ ἐνεργητικὰς δυνάμεις, τὸ μὲν λογιστικὸν ὥστε τὸ ὄντως ἀγαθὸν ζητεῖν, τὸ δ᾽ ἐπιθυμητικὸν ὥστε τοῦτο ποθεῖν, καὶ τὸ θυμικὸν ὥστ᾽ αὐτοῦ ὑπεραγωνίζεσθαι. Μὴ μόνον δὲ διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν ἔχε φόβον θεοῦ καὶ τήρει τὰς αὐτοῦ ἐντολάς, ἀλλὰ καὶ διότι θεὸς ἅπαν τὸ τοῦ ἀνθρώπου ἔργον, εἴτ᾽ ἀγαθόν ἐστιν εἴτ᾽ αὖ πονηρόν, ὑπὸ τὴν αὐτοῦ δικαιοτάτην ἀγάγῃ ἐξέτασιν, λόγους αὐτὸν ἀπαιτῶν ἐν πάσῃ παραβαθείσῃ ἐντολῇ.