Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής – Τόμος δογματικὸς πρὸς Μαρίνον πρεσβύτερον

Περὶ δὲ τῆς εἰς τὴν χρῆσιν ἑρμηνείας τοῦ θεολόγου καὶ μεγάλου τῆς Ἐκκλησίας [ἀληθείας] κήρυκος Γρηγορίου, τὴν «Παρὰ τοῦ ἀνθρώπου τυποῦσθαι τὸν λόγον φάσκουσαν, οὐ τοῦ κατὰ τὸν Σωτῆρα νοουμένου. Τὸ γὰρ ἐκείνου θέλειν, οὐδὲ ὑπεναντίον Θεῷ θεωθὲν ὅλον,» λίαν μὲν εὐσεβοῦς ἠρτημένης ὁρίζομαι διανοίας, ὑπὲρ ἧς καὶ ἐξ ἧς ἐσπουδάσθη τῷ φιλοπόνῳ, μικρὸν δὲ περὶ τὸ τῆς λέξεως ἀκριβὲς ἐνδεοῦς, ᾧ καὶ μᾶλλον ἐπιδρομάς, ἢ καταδρομὰς εἰπεῖν ἀληθέστερον, οἱ πάντα εὔκολοι καὶ παχεῖς, μηχανῶνται ποιεῖν, καὶ οὐδὲν οὕτως αὐτοῖς περισπούδαστον, ὡς τὸ καὶ τὰ λίαν πάντοθεν ἠσφαλισμένα, καὶ μηδεμίαν αὐτοῖς ὑπανοίγοντα χώραν κατὰ τοῦ λόγου, διερευνᾶσθαι καὶ μωμοσκοπεῖν, μήτοιγε ψιλῆς ποθεν δραξάμενοι φωνῆς, καὶ ταύτης ἐξ ἀπλάστου προαγομένης καὶ καθαρᾶς διανοίας, ἐπὶ τὸ μὲν ἐπικυροῦν καὶ συνιστᾷν τῆς ἐξ ἡμῶν προληφθείσης ἐψυχωμένης σαρκός, (ἤγουν τοῦ κατὰ τὸν Σωτῆρα ἀνθρωπίνου,) τὸ οὐσιῶδες θέλημα καὶ φυσικόν, ἐκ τοῦδε τοῦ θεολήπτου Πατρὸς τὸ λέγειν· «Τὸ γὰρ ἐκείνου θέλειν σοφὸν καὶ περιεσκεμμένον,» ἐξ οὗ τῆς πρὸς τὸ φύσει Θεῖον αὐτοῦ καὶ Πατρικὸν ἡ οὐσιώδης δείκνυται διαφορά, μηδαμῶς ἐπιφυῆναι σύγχυσιν παραχωροῦσα τῷ κατὰ Χριστὸν μυστηρίῳ.

Τὸ δέ γε παροξυτόνως ὡς ἐξ ἀντιγράφων τινῶν ἐκφωνεῖν τὸ θεωθὲν ὅλον, καὶ μὴ μᾶλλον ὀξυτόνως, δέοι τοῦ μὴ τὸ ἓν εἰσαχθῆναι θέλημα πρὸς τῶν ἐναντίων, λαβὴν δίδωσι καθ’ ἡμῶν, ὡς σχετικὴν καὶ ὑποστατικὴν ὑποφαινόντων, καὶ οἷον χάριτι καὶ ἀξίᾳ τὴν ἕνωσιν, τῷ καὶ τοὺς ἁγίους ἐκ Θεοῦ προηγουμένως κινεῖσθαί τε καὶ ἐνεργεῖσθαι, διὰ τὴν ὁλικὴν αὐτῶν πρός τε Θεὸν καὶ τὰ θεῖα σύννευσιν καὶ διάθεσιν. Ἡ γὰρ ὀξύτονος τοῦ θεωθὲν φράσις, οὔτε εἰς ταυτὸν οὐσιώδους καὶ φυσικοῦ θελήματος ἄγει τό, ὡς ἀνθρώπου κατὰ τὸν Σωτῆρα θέλειν, (τίς γὰρ ὁ δεῖξαι δυνάμενος;) καὶ τὴν ἄκραν ἕνωσίν τε καὶ συμφυΐαν παρίστησι. Τῶν γὰρ πρός τι τυγχάνον τὸ θεωθέν, ὥσπερ οὖν καὶ τὸ πυρωθὲν καὶ φωτισθέν, καὶ ὅσα τοιαῦτα, συνεισάγει πάντως ἑαυτῷ καὶ τὸ πρὸς ὃ τὴν ἀναφοράν, ὅπερ ἐστὶ τὸ θεοῦν, καὶ τὸ πυροῦν καὶ τὸ φωτίζον, τῆς σχέσεως ἔχει, ὡς μὴ μᾶλλον ἐκεῖθεν ἢ ἔνθεν τόν τε λόγον κρατύνεσθαι τῆς διαφορᾶς καὶ τῆς ἄκρας ἑνώσεως. Οὐδὲ γὰρ τὸ μὴ ὑπεναντίον εἶναι πρὸς ἕνωσιν αὔταρκες· πᾶν γὰρ εἴ τι φυσικόν, καὶ ἀδιάβλητον, οὐκ ἐναντίον μέν, οὐ πάντως δὲ καὶ ἡνωμένον Θεῷ. Τὸ δὲ θεωθὲν πάντη τε καὶ πάντως ἡνωμένον, καὶ τὴν οὐσιώδη διαφορὰν οὐδαμῶς ἐξιστοῦν, ὅσῳ καὶ ἀσύγχυτον ὑπάρχει κατὰ τὴν ἕνωσιν.

Εἰ δέ τις ἐρεῖ· Καὶ εἰ μηδὲν φυσικὸν ὑπεναντίον, πῶς περὶ τοῦ καθ’ ἡμᾶς ἐμφύτου θελήματος, εἴπερ αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἄλλου τυχόν, ἐμνημόνευσεν ὁ Πατήρ, καὶ οὐ πάντως εἴρηκεν ἑπομένου Θεῷ, ἀλλ’ «Ἀντιπίπτοντος ὡς τὰ πολλὰ καὶ ἀντιπαλαίοντος;» Ἢ γὰρ οὐ φυσικὸν ὡς ἀντίπαλον, ἢ οὐκ ἀντίπαλον ὡς ὂν φυσικόν. Καὶ ἄλλο λοιπὸν ὡς ἐν ποιότητι φυσικῇ πρὸς τὸ θέλειν τοῦ κατὰ τὸν Σωτῆρα ἀνθρωπίνου καθέστηκεν· εἴπερ τοῦτο μέν, οὐδαμῶς· ἐκεῖνο δέ, ὑπεναντίον. Φαμέν, ὅτιπερ καθὸ μὲν φυσικόν, οὐχ ὑπεναντίον· καθὸ δὲ μὴ φυσικῶς πρὸς ἡμῶν κινεῖται, σαφῶς ὑπεναντίον, καὶ ὡς τὰ πολλὰ ἀντιπίπτον, ᾧ καὶ τὸ ἁμαρτάνειν ἐφέπεται. Τῷ γὰρ κατὰ παράχρησιν τῆς κινήσεως τρόπῳ, ἀλλ’ οὐ τῷ κατὰ φύσιν τῆς δυνάμεως λόγῳ, τὸ παρὰ λόγον καὶ νόμον ὑφίσταται· ἐπεὶ προσφυῶς τυπούμενόν τε καὶ κινούμενον, εἰ καὶ τὸ ἡνωμένον πρὸς Θεὸν οὐκ ἔχει, ἀλλά γε τὸ συμβαῖνον καὶ μὴ ἀντιπίπτον. Ὡς γὰρ οὐδεὶς ἐν τῇ φύσει λόγος τοῦ ὑπὲρ φύσιν, οὕτως οὐδὲ τοῦ παρὰ φύσιν καὶ στασιάζοντος. Ἔνθεν οὐδὲ ὡς οὐχ ἕπεται πάντη τε καὶ πάντως ἀπεφήνατο ὁ διδάσκαλος, ἀλλ’ ἐκόλασε φήσας· «Ὡς οὐ πάντως, καὶ ὡς τὰ πολλὰ,» ᾧ προσυπακούεται τό, ἔστιν ὅτε καὶ ὀλιγάκις, διὰ τὸ πρὸς ἀρετὴν τῶν πολλῶν δυσανάγωγον.

Τὸ γὰρ τοῦ κατὰ τὸν Σωτῆρα ἀνθρωπίνου θέλειν, εἰ καὶ φυσικὸν ἦν, ἀλλ’ οὐ ψιλὸν ἦν καθ’ ἡμᾶς, ὥσπερ οὐδ’ αὐτὸ τὸ ἀνθρώπινον, ὡς ὑπὲρ ἡμᾶς τῇ ἑνώσει κατάκρον θεωθέν, ᾧ καὶ τὸ ἀναμάρτητον κυρίως ἐπήρτηται. Τὸ δὲ ἡμέτερον προδήλως ψιλόν, καὶ οὐδαμῶς ἀναμάρτητον, διὰ τὴν τῇδε κἀκεῖσε γινομένην παρέγκλισιν· οὐ φύσιν μὲν παραλλάττουσαν, κίνησιν δὲ παρατρέπουσαν, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν ἀληθέστερον, τὸν ταύτης τρόπον ἀμείβουσαν. Καὶ δῆλον, ἐκ τοῦ πολλὰ παραλόγως ποιεῖν, καὶ μηδαμῶς εἰς ἄλογον μεταπίπτειν οὐσίαν ἐκ τῆς ἐνούσης ἐμφύτου λογικῆς.

Οὐκ ἔστι οὖν ἄλλο τὸ καθ’ ἡμᾶς, καὶ ἄλλο τὸ κατὰ τὸν Σωτῆρα ἀνθρώπινον· οὐδὲ τὸ θέλειν ἄλλο, κατά γε τὸν τῆς φύσεως λόγον, εἰ καὶ ἄλλως ὑπὲρ ἡμᾶς· θεϊκῶς γάρ, ὁ μὲν ὑπέστη, τὸ δὲ ἐτυπώθη, διὰ τῆς πρὸς τὸ θεῖον ἄκρας ἑνώσεως. Τὸ προσαρμόζειν δὲ πάλιν μάλιστα προσφυῶς τῶν ἐν ἡμῖν διαβεβλημένων ἕκαστον, οἷον τὴν ἐναντίωσιν, ἢ τὴν ἀντίταξιν, καὶ ὅσα τοῦδε τοῦ καταλόγου τυγχάνει, κἀν ἐπινοίᾳ τὰς φύσεις ἀχωρίστως χωρίζοντες τῇ ἑξῆς φύσει προσέρχονται, συμπαραλαμβάνειν, οὐ μὴ θέμις ἐν τούτοις ἐστὶ τὴν κατὰ Χριστὸν ἀνθρωπότητα. Εἰ γὰρ οὔτε ἐν ἡμῖν προσφυῶς, ἀλλὰ παρὰ φύσιν θεωρεῖται καὶ λόγον, πῶς ἐν ἐκείνῃ κἂν δι’ ἐπινοίας ἢ προσεπινοίας, ἵν’ οὕτως εἴπω, προσάπτειν ἔστιν; ἀλλ’ οἰκειώσει μόνον, δι’ οἶκτον ὡς κεφαλῇ τοῦ παντὸς σώματος, καθάπερ καὶ ἰατρῷ τὰ πάθη τοῦ κάμνοντος, ἕως ἂν τούτων ἡμᾶς ὁ δι’ ἡμᾶς ἐνανθρωπήσας ἐλευθερώσῃ Θεός. Πλὴν τελείως ἡμῶν δαπανῶν καὶ ἐξαφανίζων τῇ δυνάμει τῆς κατ’ αὐτὸν σωματώσεως. Διττὸς γὰρ ὁ περὶ παθῶν λόγος· ὁ μὲν τῆς ἐπιτιμίας, ὁ δὲ τῆς ἀτιμίας· καὶ ὁ μὲν φύσιν τὴν ἡμετέραν χαρακτηρίζων, ὁ δὲ δι’ ὅλου παραχαράττων.

Ἐκεῖνον μὲν οὖν ὡς ἄνθρωπος δι’ ἡμᾶς θέλων οὐσιωδῶς κατεδέξατο, ὁμοῦ τε τὴν φύσιν πιστούμενος, καὶ τὸ καθ’ ἡμῶν λύων κατάκριμα· τοῦτον δὲ πάλιν, ὡς φιλάνθρωπος, οἰκονομικῶς ᾠκειώσατο, ἐν ἡμῖν τε καὶ τῷ ἡμετέρῳ ἀνυποτάκτῳ γνωριζόμενον τρόπῳ, ἵν’ ὡς κηρὸν πῦρ, ἢ ὡς ἀτμίδα γῆς ἥλιος, πάμπαν ἡμῶν ἐξαναλώσας, τῶν οἰκείων ποιήσηται τὴν μετάδοσιν, καὶ ἀπαθεῖς μὲν ἐντεῦθεν, ἀφθάρτους δὲ κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν ἡμᾶς παρασκευάσῃ. Δεῖ τοίνυν τόν τε ζῆλον ὁμοῦ καὶ τὸν πόνον τοῦ τὰ τοιαῦτα σπουδάζοντος ὑπὲρ εὐσεβείας μάλιστα κατὰ τὸ εἰκὸς ἀποδέξασθαι, προτρέπειν δὲ πρὸς ἀκριβεστέραν τῶν πατρικῶν λόγων ἐμμέλειαν, διὰ τοὺς ἐπηρεαστὰς τῶν καλῶν, οὐδ’ αὐτὸ συγχωροῦντας ἐκ περιττῆς ἀνοίας, ὃ μὴ δὲ βουλομένοις αὐτοῖς ἑλεῖν δυνατόν.