Νεόφυτος ὁ Ἔγκλειστος – Εἰς τὸ ἅγιον πνεῦμα καὶ εἰς τὴν πεντηκοστήν

Ἐγὼ δὲ τοῦτο καὶ Θεὸν φρονεῖν ἐδιδάχθην καὶ ἐνυπόστατον, ὡς τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ, καὶ τῇ φύσει ἀχώριστον, καὶ διὰ τούτου γεγέννημαι ἄνωθεν καὶ υἱοθεσίας ἠξίωμαι, καὶ διὰ τούτου πάλιν ἐξίλασμαι «τοῖς παραπτώμασιν», πέπεισμαι καὶ πιστεύω καθαίρεσθαι πρὸς αὐτοῦ περὶ τούτου λαλῶν καὶ φωτίζεσθαι, καὶ ταῖς ἄνωθεν περὶ αὐτοῦ μαρτυρίαις ἐπιστομίζειν ἐπείγομαι τοὺς ἀλλοτριόφρονας καὶ μὴ Θεὸν φρονοῦντας τὸν θεῖον παράκλητον. Καὶ ἰδοὺ προοιμιάζω μαρτυρίαν εἰς μέσον ἐκ τῆς ἱερᾶς βίβλου τοῦ Ἰώβ· «πνεῦμα», φησί, «θεῖον τὸ ποιῆσάν με, πνοὴ δὲ παντοκράτορος ἡ διδάσκουσά με».

Ὅρα ὅτι Θεὸς τὸ Πνεῦμα, καὶ ὅτι δημιουργός, καὶ ὅτι πνοὴ παντοκράτορος, καὶ ὅτι διδάσκαλος. Καὶ εἰ μὴ Θεός, οὐκ ἂν δημιουργός, καὶ εἰ μὴ ὁμοούσιος Θεῷ, οὐκ ἂν πνοὴ Θεοῦ· πνοὴν δὲ περὶ τὴν ἄρρητον φύσιν ἐκείνην καὶ ἀσώματον ὑποτοπάζειν οὐ χρή. Εἶπε δὲ πνοὴν τῇ συνηθείᾳ ἡμῶν καὶ τῇ γνώσει ἑπόμενος, ὅτι πᾶσα πνοὴ ἐκ τῆς οὐσίας πνέει τοῦ πνέοντος καὶ οὐχ ἑτέρωθεν. Εἰ δὲ ταῦτα πειρᾶσαι ἀντιλέγειν, ὦ θεομάχε, ἄκουε Σολομῶντος· «ἅγιον πνεῦμα παιδείας», φησί, «φεύξεται δόλον», ἤτοι βλασφήμῳ καὶ δολερῷ καὶ ἀπίστῳ ἀνδρὶ τῆς αὐτοῦ χάριτος καὶ παιδείας καὶ σοφίας οὐ μεταδώσει ποτέ, ἀπαναστήσεται δὲ μᾶλλον ἀπὸ λογισμῶν ἀσυνέτων ἀνθρώπων καὶ μακρυνθήσεται, μυσαττόμενον τούτους δηλονότι καὶ βδελυσσόμενον. «Φιλάνθρωπον γὰρ πνεῦμα σοφίας καὶ οὐκ ἀθῳώσει βλάσφημον ἀπὸ χειλέων αὐτοῦ»· εἰ γὰρ καὶ φιλάνθρωπον καὶ πάνυ φιλάνθρωπον, ἀλλά γε τὸν βλάσφημον οὐκ ἀθῳώσει, φησί. Τοῦτο καὶ ὁ Κύριος πεφηνὼς ἡμῖν ἔλεγεν ὅτι ὁ εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα βλασφημῶν, «οὐκ ἀφεθήσεται αὐτῷ, οὐδὲ ἐν τῷ νῦν αἰῶνι, οὐδὲ ἐν τῷ μέλλοντι», ὅτι «τῶν νεφρῶν αὐτοῦ μάρτυς ὁ Θεὸς καὶ τῆς καρδίας αὐτοῦ ἐπίσκοπος ἀληθὴς καὶ τῆς γλώσσης ἀκουστής, ὅτι πνεῦμα Κυρίου πεπλήρωκε τὴν οἰκουμένην καὶ τὸ συνέχον τὰ πάντα γνῶσιν ἔχει φωνῆς».

Ὅρα ἐντεῦθεν τὸ τοῦ Πνεύματος ἀπερίγραπτον· «πνεῦμα Κυρίου», φησί, «πεπλήρωκε τὴν οἰκουμένην» καὶ συνέχει τὰ πάντα, ἤτοι διακρατεῖ τὰ πάντα πρὸς διαμονὴν καὶ παγίωσιν καὶ «γνῶσιν ἔχει φωνῆς», ἤγουν παντοίας φωνῆς εὐσήμου καὶ ἀσήμου, καὶ λογικῆς καὶ ἀλόγου, ὡς δημιουργὸν ἅμα καὶ συνοχὴ τῶν κτισμάτων αὐτοῦ «γνῶσιν ἔχει» καὶ παντοίας «φωνῆς». Θέλων δὲ ὁ σοφὸς διδάξαι μὴ ἀφ’ ἑαυτοῦ ταῦτα λέγειν, ἀλλ’ ἡ παντεχνήμων Θεοῦ σοφία ταῦτα τοῦτον διδάσκει, φησίν· «ἡ γὰρ πάντων τεχνῖτις ἐδίδαξέν με σοφία», δηλαδὴ πρὸς τὸ λέγειν μετὰ μεγάλα ταῦτα καὶ θαυμαστά· «ἔστι γὰρ ἐν αὐτῇ πνεῦμα νοερόν, ἅγιον, μονογενές, πολυμερές, λεπτόν, εὐκίνητον, τρανόν, ἀμόλυντον, σαφές, ἀπήμαντον, φιλάγαθον, ὀξύ, ἀκώλυτον, εὐεργετικόν, φιλάνθρωπον, βέβαιον, ἀσφαλές, ἀμέριστον, παντοδύναμον, παντεπίσκοπον καὶ διὰ πάντων χωροῦν ἀνθρώπων νοερῶν, καθαρῶν, λεπτοτάτων.

Διήκει δὲ καὶ χωρεῖ διὰ πάντων διὰ τὴν καθαρότητα· ἀτμὶς γάρ ἐστι τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως καὶ ἀπόρροια τῆς τοῦ παντοκράτορος δόξης εἰλικρινής». Ὅρα νουνεχῶς, ἄνθρωπε, τὰ τοῦ πνεύματος τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας γνωρίσματα καὶ μὴ παράτρεχε, μηδὲ παρέργως θέλε ἀκούειν τὰ ἐξαίσια ταῦτα καὶ οὐρανομήκη τοῦ ἁγίου Πνεύματος γνωρίσματα· εἰπὼν γὰρ ὅτι «ἔστιν ἐν αὐτῇ πνεῦμα νοερόν, ἅγιον», σαφῶς ἀπηρίθμησε καὶ τὰ τούτου θεῖα γνωρίσματα.

Μονογενές, φησίν, ἤγουν ἀσύγχυτον· πολυμερές, ἤγουν μὴ ἔχων ἀρχὴν ἢ τέλος ἡμερῶν· λεπτόν, ἤγουν ἀσώματον· εὐκίνητον, ἤτοι αὐτοκίνητον καὶ πανεύτακτον, τρανόν, ἤτοι ἀκατάληπτον καὶ τὰ πάντα πληροῦν· ἀμόλυντον, δηλαδὴ ῥύπου παντὸς ἀνεπίδεκτον· σαφές, ἤγουν γνωστὸν πάσῃ κτίσει, ὅτι Θεός· ἀπήμαντον, ἤγουν ἀβλαβές, ὅτι ἀπαθὴς Θεός· φιλάγαθον, ὅτι φίλον Θεῷ πᾶν ἀγαθόν· ὀξύ, ὅτι παντεποπτικόν· ἀκώλυτον, ὅτι βασιλικώτατον καὶ παντουργότατον, ἀσώματον καὶ αὐτοδέσποτον· εὐεργετικόν, ὅτι πλουσιοπάροχον, ὡς θεῖον καὶ φιλάνθρωπον, ὡς πλάστης ἀνθρώπων καὶ συνοχεύς· βέβαιον, ἀναμφίβολον, ὅτι Θεός, Πατρὶ καὶ Υἱῷ ἴσος μηδὲν ἐλαττούμενος· ἀμέριστον, ἤγουν τῆς θεϊκῆς οὐσίας καὶ τοῦ Υἱοῦ ἀχώριστον· παντοδύναμον, ὅτι Θεῷ πάντα δυνατὰ καὶ δοῦλα τὰ σύμπαντα· παντεπίσκοπον, ὅτι πάντα Θεὸς ἐπισκοπεῖ καὶ διὰ πάντων χωροῦν ἀνθρώπων, ὅτι καὶ ἀνθρώπων καὶ πάντων δεσπόζει κτισμάτων αὐτοῦ· νοερόν, καθαρόν, λεπτότατον, ἤγουν ἀσώματον, ἄχραντον, ἀκατάληπτον. «Διήκει δὲ καὶ χωρεῖ διὰ πάντων διὰ τὴν καθαρότητα», ἤγουν τὰ πάντα πληροῖ καὶ τὰ πάντα συνέχει ὡς καθαρώτατον· «ἀτμὶς γάρ ἐστι τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως καὶ ἀπόρροια τῆς τοῦ παντοκράτορος δόξης εἰλικρινής».

Ἀτμὶς γὰρ καὶ ἀπόρροια δυνάμεως Θεοῦ παντοκράτορος, πάντως ἐκ θείας οὐσίας καὶ οὐχ ἑτέρωθεν, ὥσπερ καὶ ἀτμὶς πυρὸς ἐκ πυρὸς καὶ οὐκ ἐπείσακτος, καὶ ἀπόρροια ὕδατος ἐξ ὕδατος ἀβυσσαίου ἐκπορεύεται.

Καὶ ταῦτα μὲν τὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος γνωρίσματα ἐνταῦθα σαφῶς ἐσαφήνισεν ὁ σοφός, ἑτέρωθι δὲ οὐ ταῦτα, ἀλλὰ ταῦτα· «ἔστι», φησίν, «ἐν αὐτῇ πνεῦμα νοερόν, ἅγιον, ἀπαύγασμα φωτὸς ἀϊδίου καὶ εἰκὼν τῆς ἀγαθότητος τοῦ Θεοῦ».

Τὸ δὲ ἀπαύγασμα πάντως, ὡς ἐξ ἡλίου, καὶ πυρὸς τὸ ἀπαύγασμα ἐκ τῆς οὐσίας, ἡ δὲ εἰκὼν τὴν τοῦ πρωτοτύπου μορφὴν ἀπαράλλακτον φέρει. «Βουλὴν δέ σου», Κύριε, «τίς ἔγνω, εἰ μὴ σὺ ἔδωκας σοφίαν καὶ ἔπεμψας τὸ ἅγιόν σου πνεῦμα ἀπὸ ὑψίστων; καὶ οὕτως διωρθώθησαν αἱ τρίβοι τῶν ἐπὶ γῆς, καὶ τὰ ἀρεστά σου ἐδιδάχθησαν ἄνθρωποι», «καὶ τῇ σοφίᾳ» σου «ἐσώθησαν». «Βουλὴν δέ σου», φησίν, Κύριε, «τίς ἔγνω», ἤτοι οὐδείς, εἰ μὴ μόνος ἐκεῖνος «ὁ τῆς μεγάλης βουλῆς ἄγγελος», Χριστός, περὶ οὗ καὶ φησὶν «εἰ μὴ σὺ ἔδωκας σοφίαν», ἤτοι τὸν σὸν Λόγον καὶ Υἱόν, «καὶ ἔπεμψας τὸ ἅγιόν σου πνεῦμα ἀπὸ ὑψίστων», ἤγουν ἀπὸ ὑψίστων θρόνων οὐρανίων καὶ συνεδρίας Πατρὸς ἅμα καὶ Υἱοῦ, «καὶ οὕτως διωρθώθησαν αἱ τρίβοι τῶν ἐπὶ γῆς καὶ τὰ ἀρεστά σου ἐδιδάχθησαν ἄνθρωποι καὶ τῇ σοφίᾳ» σου «ἐσώθησαν».