Νικηφόρος Α΄ Κωνσταντινουπόλεως – Περὶ μαγνήτιδος

Εἰ μὴ γὰρ οὕτως τῷ προσδιαλεγομένῳ ἀπήντησεν, καὶ ἄλλο τι παρὰ τὰ εἰρημένα ἀντεπεξάγων, ἐδόξασεν ὑβρίσας αὐτῷ, καὶ γέλως ἂν προσετρίβετο, καὶ ὡς ἄσοφος καὶ ἀσύνετος ἐστηλιτεύετο, καὶ ἐγελᾶτο τῆς ἀμουσίας τε καὶ παρανοίας· ὡς ἄλλα μὲν ὁ ἀντίπαλος κατεσκεύαζεν, πρὸς ἕτερα δὲ οὗτος ἀνοηταίνων ἀνθυπεφέρετο. Ἀλλ’ οὐχ οὕτω τὰ τῆς ἀληθείας ἔχει.

Οὐδὲ γὰρ ἔνεστιν διεσφαλμένον αὐτὸν ἐπὶ τοῖς ἰδίοις λόγοις εὑρεῖν· κατάλληλον γὰρ ἑκάστῳ τῶν παρὰ τοῦ ἐναντίου προφερομένων ἐπάγει τὴν ἀνασκευὴν καὶ ἀντίῤῥησιν. Οὔκουν ἀτιμαστέον ἐνταῦθα τὸν ἄνδρα· ὅπερ ἔδοξεν ἀνοήτως δρᾶν τῷ παραχαράκτῃ τῆς ἀληθείας, ὑποτεμνομένῳ πρὸς τὸ δοκοῦν, καὶ ἀντιμεθέλκοντι τὰ ὀρθῶς τε καὶ ἀμέμπτως ἐγκείμενα.

Τοιοῦτον γάρ τι ἐστὶ καὶ ὅπερ ἐν τοῖς ἀνόπιν ἡ συνέχεια τοῦ λόγου παραλιπεῖν ἐβιάσατο· ἵνα μὴ σύγχυσις τοῖς λεγομένοις παρακολουθήσασα, τῶν ἐγκεχειρισμένων διακόψῃ τὴν σαφήνειαν. περὶ οὗ καὶ κυρίως νῦν διαληψόμεθα· οὐ γὰρ θεμιτὸν οὐδὲ τοῦτο παροφθῆναι τὸ τέχνασμα κατὰ μηδὲν εἰς κακίαν τοῦ προτέρου ἀπολειπόμενον.

Προσεκτέον γὰρ ὅτι μετὰ τὸ εἰπεῖν τὸν Συγγραφέα· ÷ Οὐ μὴν εἰκόνας ἐκείνων τυπώσας τῷ σχήματι. ÷ Τό· ÷ ὡς φὴς αὐτός ÷, πάλιν τοῦ λόγου περιείλετο δυστρόπως ὁ χριστομάχος· ἵνα δείξῃ πιθανὸς εἶναι τοῖς ἐντυγχάνουσι, λέγων κατὰ ταῦτα τὸν Συγγραφέα φρονεῖν ἐπ’ ἀναιρέσει τῆς τῶν ἱερῶν εἰκόνων ποιήσεως, ὅπερ ὁ Συγγραφεὺς οὐκ ἐπίσταται· μᾶλλον μὲν οὖν τῇ δόξῃ τῶν Ἑλλήνων αὐτὸς ἀντιπαραταττόμενος, εἴρηκεν πρὸς τὸν Ἕλληνα, ὅτι οὐκ ἔτι, ÷ ὡς σὺ φὴς ÷ ἀγάλματα καὶ ξόανα καὶ εἰκόνας θεῶν εἰσφέρων. Ἤδη καὶ οἱ τὴν ἀγγελικὴν πολιτείαν ζηλοῦντες, τῷ ὁμοίῳ τρόπῳ τούτῳ δὴ, τῷ ἀπηγορευμένῳ καὶ ἀποπτύστῳ, ἤγουν τῆς τῶν εἰδώλων βδελυρίας, περὶ τὰς εἰκόνας διαπράττονται. Τοὐναντίον γὰρ τὰ εἴδωλα περιφανῶς ἀποστρέφονται, καὶ βδελύττονται, ὡς μυσαρὰ καὶ ὀλέθρια. Ἐπισκεπτέον λοιπὸν ἐντεῦθεν καὶ τὰ ἀκόλουθα τῆς ἐν χερσὶν χρήσεως· ἔχει γὰρ οὕτως· ÷ Εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα ἐν ἀνδρείῳ σχήματι ἄγγελοί ποτε ἐφάνησαν, ἀλλ’ οὐ τὸ φανὲν ἦσαν· ἀλλ’ ὅπερ ἦσαν, ἀόρατόν ἐστιν· ÷ καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα.

Διὰ τούτων τῶν λόγων φανερός ἐστιν ὁ Συγγραφεὺς ἔτι τῇ δόξῃ τῇ ἰδίᾳ παριστάμενος, καὶ ἐκ περιουσίας ἀνασκευάζων καὶ ἀναιρῶν τῶν εἰδωλοποιούντων τὸ μανικὸν καὶ ἀλόγιστον φρόνημα· εἰπὼν γὰρ ἀνωτέρω· ÷ Ἵνα τις τῶν εὐφρονούντων ἀκούσας ἐν οὐρανῷ λογικὴν οὐσίαν, τῷ τῆς ἀθανασίας λόγῳ πανηγυρίζουσαν, καὶ τὴν ἐκείνων ἀξίαν τοῖς ἔργοις ἐζηλώσειεν. ÷ Εἶτα μετά τινα ἐπαγαγών· ÷ Οὐ μὴν εἰκόνας ἐκείνων [ἑλληνικῶς] τυπώσας τῷ σχήματι. ÷ Τίς ἄρα ὁ ταύτην ποτὲ τὴν πολιτείαν ζηλώσας, οὐ μὴν εἰκόνας ἐκείνων [ἑλληνικῶς] τυπώσας, οὐκ ἐπήγαγεν· ἀορίστως δὲ τὸν λόγον κατέκλεισεν· διὰ τοῦτο οὖν ἐνταῦθα, ὥσπερ ἀναπληρῶν τὰ ἐκεῖσε ἐλλιπῶς λεχθέντα, τὸ τοῦ πατριάρχου Ἀβραὰμ πρόσωπον παραδείγματος χάριν εἰς μέσον τίθησιν. Περίοδον γὰρ συγγραφῆς ἐν τῷ μεταξὺ οὐκ ὀλίγην διεξελθὼν, τῆς κατὰ τὸν Ἀβραὰμ καὶ τοὺς ὀφθέντας αὐτῷ ἀγγέλους πραγματείας τὴν ἐπίσκεψιν ποιούμενος, τὸν λόγον συμπεραίνων οὕτως ἔφη. ÷ Καὶ τούτων γενομένων, σαφῶς κατὰ ἀλήθειαν τῶν ὀφθέντων ὁ Ἀβραὰμ οὐ τυποῖ τὴν ἐμφάνειαν, οὐδὲ ἐμφερὲς ἄγαλμα ζητεῖ ἢ γράφει τῷ πίνακι, ἐν αὐτοῖς βλέπειν τοὺς ξενισθέντας νομίζων. ÷ Οὐ γὰρ ἦν εἰκὸς φίλον ὄντα τοῦ Θεοῦ τὸν πατριάρχην τῇ τῶν κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ δεισιδαιμονούντων ἀνθρώπων ὑπάγεσθαι πλάνῃ, ἄρτι σχεδὸν ἀνακυπτούσης τῆς τῶν ἀγαλμάτων ἱδρύσεως.

Παρασημαντέον δὲ ἀναγκαίως ὅτι κἀνταῦθα προσυπακούεσθαι δεῖ τό· ÷ ὡς φὴς αὐτὸς ÷, τοῦτ’ ἔστιν· ὁ Ἕλλην, ὅπερ σύγκειται ἀνωτέρω, μετὰ τό· ÷ Οὐ μὴν εἰκόνας ἐκείνων τυπώσας τῷ σχήματι. ÷ Δέδεικται οὖν καὶ διὰ τούτων τοῦ Συγγραφέως ἡ διάνοια, ὅτι οἱ κατὰ Θεὸν ζῶντες, καὶ τὸν ἐφάμιλλον ἀγγέλοις, ὡς δυνατὸν ἀνθρώποις, κατορθοῦντες βίον, τὰ εἰδωλικῶς κατασκευαζόμενα ἀγάλματα, καὶ τοῖς νομιζομένοις θεοῖς παρὰ τῶν ἀγνοούντων τὴν ἀλήθειαν ἀνακείμενα βδελύσσονταί τε καὶ ἀποστρέφονται ὡς μιάσματα.

Τὰ δὲ ἑξῆς τῆς χρήσεως λόγον ζητήσεως οὐκ ἔχοντα, ἐπισκέψεως οὐ δέοντα πρὸς ἀνάπτυξιν καὶ διασάφησιν (τὰ γὰρ ἔτι ἐν τῷ μεταξὺ τῶν ἑξῆς τῆς αὐτῆς χρήσεως, καὶ αὐτὰ δολίως καὶ μοχθηρῶς ὑποσπασθέντα), ἔτι δὲ καὶ τὰ ἐπέκεινα τῆς χρήσεως τηλαυγῶς καὶ ἐμφανέστατα καὶ διαπρυσίως βοῶσιν, κατὰ Ἑλλήνων καὶ εἰδώλων εἶναι τῆς ὅλης βίβλου τὴν συγγραφήν. Ἐκ δὲ τῶν λειπομένων μεταξὺ τῆς χρήσεως, ἅ ἐστιν ἀναγκαῖα πρὸς τὸν προκείμενον σκοπὸν, ταῦτα· μετὰ γὰρ τὸ εἰπεῖν τὸν Συγγραφέα, ÷ τὸ δὲ πᾶσιν ἐπαστράψει τῇ χάριτι τῆς δωρεᾶς ÷, ἐπιφέρει ταῦτα. ÷ Εἰ γὰρ ὁ παρ’ ὑμῖν Προμηθεὺς λεγόμενος πλάττει τὸν ἄνθρωπον, μηδὲν ὅλως αἰδούμενος, Ζεὺς δὲ γυναῖκα ποιεῖ, ἣν ἔζωσεν Ἀθηνᾶ, καὶ τὸν μῦθον ἐπαινεῖτε, καὶ τὸ πρᾶγμα σεμνύνετε· οὐκ αἶσχος ὁρῶντες, οὐ πάθος λογιζόμενοι, οὐ κεκρυμμένων μορίων τὸν λόγον ἐξετάζοντες· πολὺ γὰρ αἰσχιώτερον (εἴγε ὄντως ἐστὶν αἴσχιον) τὸ πλάσαι μόρια, καὶ καλύψαι τισὶν ἐπιβλήμασιν, ἢ τὸ δι’ αὐτῶν παρελθεῖν, οἰκονομίας χάριν, καὶ λόγου λυσιτελοῦς ÷.

Τὰ δὲ μετὰ τὸ τέλος τῆς χρήσεως ταῦτα. ÷ Μὴ δὲ θεοὺς καλέσωμεν τὰ στοιχεῖα τοῦ κόσμου, γῆν, ὕδωρ, ἀέρα· κἂν θέωσιν ἀστέρες καὶ τρέχωσιν ἄπειρα, τούτους μὴ θειάζωμεν· ὡς γὰρ τρέχοντας ἵππους οὐδεὶς ἐστεφάνωσεν, ἀλλὰ τὸν ἐλατῆρα τούτων καὶ ἡνίοχον· οὕτως οὐκ ἄστροις, ἀλλὰ Θεῷ τὸ σέβας γνησίως τηρήσωμεν, τῷ τούτους ἐξάψαντι. Κἂν ἀγάλματα φωνῇ καὶ δοκῇ διαλέγεσθαι μηδὲ τούτοις τιμὴν [ἢ] ἀξίαν προσίωμεν. ÷ Μὴ δ’ ἂν λέγῃ Μωσῆς· Θεοὺς οὐ κακολογήσεις, μὴ περὶ τούτων, ἢ τούτους εἰρῆσθαι νομίσωμεν· ἐκεῖνοι γὰρ θεοὶ, πρὸς οὓς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἐγένετο· ὥσπερ ἐκεῖνοι θερμοὶ, οὓς τὸ πῦρ ἐθέρμανεν.

Θεοῦ δὲ λόγος οὔτε λίθοις ποτὲ, οὔτε ξύλοις ἐνήχησεν, οὐδὲ τοῖς ἀναισθήτοις αἴσθησιν ἐχορήγησεν. Ἄνθρωποι δὲ κενοφρονοῦντες, χρυσὸν χωνεύσαντες, καὶ χαλκὸν διαπλάσαντες, χρησμοὺς ἐξ αὐτῶν τὸ θεῖον ἀπῄτησαν, πηροὶ τὸ φρόνημα, καὶ τυφλοὶ τὴν ἔννοιαν, μὴ δὲ ἐκ τῆς ἀναισθησίας τῶν λιθίνων ξοάνων τὴν ψυχὴν δυσωπούμενοι, καὶ κρίνοντες ἐκεῖνο, καὶ καλῶς δοκιμάζοντες, ὡς οὐδὲ τιμῆς αἴσθησιν, οὐδ’ αὖ πάλιν ὕβρεως λαμβάνει τὸ ἄψυχον, οὐ τὸν εὐλογοῦντά τινα, οὐδὲ τὸν κακολογοῦντα τιμωρίαις ἀμύνεται. ÷ Μωϋσῆς οὖν οὐκ ἀναισθήτους λέγει κακολογεῖσθαι θεούς· τί γὰρ τὸ ἀναίσθητον κακολογούμενον; παρὰ τίνος ποτὲ λυπηθήσεται; τίς δ’ οὕτως ἐνεὸς, καὶ φλήναφος, καὶ μωρὸς κακολογεῖν ἐκεῖνο τὸ μὴ δυνάμενον, δι’ ὕλης νεκρότητα, ἐκ τῆς κακολογίας διακρῖναι τὴν ὕβριν; ὅθεν οὐδὲ θεοὶ, οὐδὲ αἴσθησιν ἔχοντες προπηλακισθήσονται, οὐδ’ ἀμύνονταί τινα, νεκροὶ τὴν φύσιν ὄντες, καὶ τὸν λόγον ἀκίνητοι. Εἰ δὲ ὀνόματα θεῶν ἔχουσι καὶ ἐπίκλησιν, οὐ λυμαίνονται τὸ θεῖον, ὡς οὐδὲ κύνες ἀνθρώπων ὀνόμασιν ἀτιμώμενοι.

Πολλοὶ γοῦν ἐξ εὐχερείας τὰ θεῖα τοῖς βεβήλοις ἐπέθηκαν ὀνόματα, οὐδὲν ἐν τούτῳ τὰ θεῖα λυπήσαντες, τὴν δὲ σφῶν ἀφροσύνην μόνον ἐφανέρωσαν. ÷ Εἰ γάρ τις θεὸς μὲν λέγεται, καὶ θεῖον οὐδὲν ἔχει, ὑβρίζει τὴν κλῆσιν, καὶ διαβάλλει τοὔνομα, ἀπαραίτητον ἔγκλημα φέρων καὶ ἀδιόρθωτον. Μὴ οὖν νομίσῃς ἐν τούτῳ τὸν παντοκράτορα Θεὸν ἀνιᾶσθαι καὶ δυσφορεῖν, εἰ καὶ μέχρις ἑρπετῶν τινες τῶν ἀφρόνων τὸ θεῖον κατέσυραν ὄνομα· αὐτοὶ γὰρ ἑαυτοὺς ἱκανῶς ἐζημίωσαν, τὴν πρώτην καὶ ἀνώλεθρον οὐσίαν καὶ ἀκήρατον ὕλαις ἀτίμοις ἐπάραντες ὄνομα ÷. ÷ Ἀποχρώντως σοὶ περὶ τῆς τερθρείας τῆς ἀβεβαίου τῶν θεῶν λελέχθωσαν οἱ λόγοι. ÷ Ἀποχρώντως· ὁ Συγγραφεὺς κριτὴς τῶν ἐξ αὐτοῦ λόγων ἀκριβὴς γέγονεν, μὴ δεόμενος ἑτέρου πρὸς σαφήνειαν. ἵνα πᾶς ὁ ἔχων ὀφθαλμοὺς τοῦ βλέπειν, καὶ ὦτα τοῦ ἀκούειν, ἀναμφιβόλως ἔχῃ περὶ εἰδώλων εἶναι τὸν προκείμενον ἅπαντα λόγον, οὐ μὴν περὶ τῶν ἱερῶν εἰκόνων, ἃς ἡμεῖς οἱ Χριστιανοὶ, καθ’ ἃ πρέπει, καὶ ἡ Ἐκκλησία κηρύσσει, προσκυνοῦμεν καὶ σέβομεν.