Νικηφόρος Α΄ Κωνσταντινουπόλεως – Περὶ τῶν χερουβίμ

Περὶ αἰτίου καὶ αἰτιατοῦ Παντὶ αἰτιατῷ πλείονα παρακολουθεῖ τὰ αἴτια· ἐπὶ δὲ τῶν φύσει, τέσσαρα, ὅσα δὲ τεχνητά, πρὸς τοῖς εἰρημένοις, καὶ ἕτερα δύο. Καὶ ἐπεὶ ὁ νῦν λόγος οὐκ ἔστι περὶ τῶν φύσει συνεστηκότων, ταῦτα παραλιποῦσι, περὶ τῶν τεχνητῶν αἰτιατῶν ἡ διάληψις ἡμῖν προβήσεται. Ἐπὶ παντὸς οὖν αἰτιατοῦ, ἕξ εἰσιν αἴτια ὑλικόν, εἰδικόν, ποιητικόν, τελικόν, ὀργανικόν, παραδειγματικόν.

Οἷον τῆς εἰκόνος, ὑλικὸν αἴτιον, χρυσός· εἰδικόν, ἡ μορφὴ τοῦ Πέτρου· παραδειγματικόν, αὐτὸς ὁ Πέτρος πρὸς ὃ γέγονε· ποιητικόν, ὁ τεχνίτης· ὀργανικόν, δι’ οὗ γέγονε, καὶ τελικόν, δι’ ὃ γέγονε. Πῶς γάρ; Ὃ μὴ καθ’ αὑτὸ γέγονε, μὴ κατὰ συμβεβηκός, τοῦ τέλους ἕνεκα γέγονεν, οἷον τὸ θρόνιον, τῆς ἀναπαύσεως ἕνεκα γέγονε. Πᾶσα τοιγαροῦν εἰκὼν ἤτοι αἰτιατόν, ἢ πρὸς ἀτιμίαν γέγονε τοῦ πρωτοτύπου ἢ πρὸς τιμήν, ἢ οὐδέτερον.

Ἀλλ’ εἰ μὲν πρὸς ἀτιμίαν, οὐχ ἁπλοῦς ὁ λόγος. Πρῶτον μέν· πῶς δι’ ἀτιμίαν Χριστοῦ ταύτας ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ εἶχον οἱ παλαιοὶ ποιῆσαι; Εἰ δὲ πρὸς τιμήν, τιμάσθωσαν δηλονότι παρ’ ὑμῶν. Εἰ δὲ πρὸς μηθέτερον, μάτην ἄρα κατειργάσθησαν, μήτε σὺ ἀτιμάσῃς. Ἔπειτα· ἢ κακοῦ τυγχάνοντος τοῦ αἰτιατοῦ, ὡς κακὸν γίνεται, ὡς ἐπειδ’ ἄν τις εἰκονίζοι τὸν προδότην ἀπαγχονιζόμενον, ἢ ἀγαθοῦ πεφυκότος, ὡς κακὸν γίνεται, ὡς εἴ τις Ἰουδαίων τὸν Χριστὸν σταυρούμενον εἰκονίσοι, ὡς κακοῦργον τοῦτον θριαμβεύων.

Εἰ δὲ πρὸς τιμὴν γίνεται τοῦ αἰτίου τὸ αἰτιατόν, καὶ τοῦτο διχῶς· ἢ γὰρ ὂν ἀγαθόν, ὡς ἀγαθὸν γίνεται, ὡς εἴ τις τὸν Στέφανον στεφανούμενον εἰκονίσοι, ἢ κακόν, ὡς ἀγαθόν, ὡς τοῖς Ἕλλησιν ἡ τῶν εἰδώλων ποίησις.

Οὔτε δὲ πρὸς τιμὴν οὔτε πρὸς ἀτιμίαν, ὡς ἡ ζωγραφία τινὸς ἢ ταῶνος ἢ λέοντος. Εἰ μὲν οὖν ἀγαθὸν τὸ αἰτιατόν, ὡς ἀγαθὸν γίνεται, καὶ πάντα τὰ αἴτια αὐτοῦ ἐστὶν ἀγαθά. Καὶ λόγου χάριν· τὸ μὲν παραδειγματικόν, ἀγαθόν, ὁ πρὸς ὃ γέγονε Στέφανος, τὸ εἰδικὸν δέ, ὁ χαρακτὴρ καθ’ οὗ γέγονε, τὸ δὲ τελικόν, ὡς τὸ καθορᾶσθαι αὐτὸν στεφανούμενον καὶ πρὸς ζῆλον ἡμᾶς διεγείρειν, καὶ τὸ ὑλικόν, ὁ χρυσὸς ἐξ οὗ γέγονε, δι’ οὗ δὲ ἐγένετο, τὸ ὀργανικόν, καὶ τὸ ποιητικὸν δέ, ὡς ὁ ὑφ’ οὗ ἐζωγράφηται· ἅπας γὰρ ὁ τὸ ἀγαθόν, ᾗ ἀγαθόν, ἐργαζόμενος, εἴη ἂν κατ’ ἐκεῖνο ἀγαθός. Οὔτε γὰρ ὁ ἁπλῶς αἴτιος ἀγαθῶν, ἀγαθός, οὔτε ὁ ἁπλῶς αἴτιος κακῶν, κακός. Ὁ γὰρ φόνος, καθὸ μὲν φόνος, κακόν· ὁ δέ γε Φινεὲς ἀγαθός. Οὐδ’ αὖ γε τῶν Ἰουδαίων ἀγαθὸν τὸν σταυρὸν ἐργασαμένων, ἀγαθὸν τίς ἐρεῖ· οὐ γὰρ τιμῆς, ἀλλ’ ἀτιμίας ἕνεκεν γεγένηται. Κυρίως δὲ ἀγαθοὺς ἐκείνους δίκαιον καλεῖν, οἳ διὰ τὸ ἀγαθόν τι τέλος ποιεῖν, φαίνονται τοιοῦτοι, καὶ πρὸς τοῦτο τὸν σκοπὸν ἔχουσιν.

Εἰ δέ γε ὡς ἀγαθὸν τισὶ γίνεται τὸ αἰτιατόν, κἂν τῇ ἀληθείᾳ κακὸν εἶναι δοκῇ, ἔστιν αὐτὸ ἀγαθὸν ἰδεῖν καὶ τὰ αἴτια πάντα κακά. Καὶ τὸ παραδειγματικὸν τῆς εἰδωλοποιΐας, ἤγουν τὰ δαιμόνια, κακόν· ὁμοίως καὶ ὁ τεχνίτης εἰδωλουργός, κακός· καὶ ἔτι καὶ τὸ ὄργανον δι’ οὗ γέγονε, κακόν· ἀλλά γε καὶ ἡ ὕλη ἥτις ἦν αὐτοῖς ὑποκειμένη πρὸς ὕπαρξιν, ἐξ ἧς ἔσχον τὴν ὑπόστασιν (εἰ γὰρ καὶ τῇ φύσει καλόν, ἀλλά γε κατὰ συμβεβηκὸς οὐδὲν <κωλύει> αὐτὸ τὸ καλὸν εἶναι κακόν· ὁ γὰρ σίδηρος, καθὸ μὲν σίδηρος, καλόν, ὡς δὲ μάχαιρα φόνων ἀδίκων, κακόν).

Ὥστε ἐπὶ παντὸς αἰτιατοῦ, κακὸν ὂν τὸ αἰτιατόν, ὁμοίως καὶ κακὸν τὸ παραδειγματικὸν καὶ εἰδικόν, καὶ τὸ τελικὸν αἴτιον ἐστὶ κακόν, ὡς ὅ τε Ἰούδας, καὶ τὸ κατ’ αὐτὸν εἶδος, καὶ τὸ τῆς ἀγχόνης τέλος· τὸ δέ γε ποιητικὸν καὶ τᾶλλα, οὐ τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον· πρὸς γὰρ ἀτιμίαν τοῦ πρωτοτύπου εἰργάσατο.

Ἂν δὲ ἀγαθὸν ὂν τὸ αἰτιατόν, ὡς κακὸν γένηται, τὸ μὲν παραδειγματικὸν καὶ εἰδικὸν αἴτιον, ἀγαθόν, ὡς ὁ Χριστὸς καὶ ἡ κατ’ αὐτὸν μορφή· [καὶ] τὸ ὄργανον δέ, ὁμοίως καὶ τὸ ὑλικόν, καὶ τὸ ποιητικὸν δὲ ἤγουν ὁ Ἰουδαῖος, καὶ τὸ τελικόν, κακόν.

Δέδεικται ἄρα ἐπὶ παντὸς ἀγαθοῦ αἰτιατοῦ ὁπωσοῦν γινομένου, τὸ παραδειγματικὸν καὶ εἰδικὸν αἴτιον ἐξ ἀνάγκης εἶναι ἀγαθόν, ὥσπερ δὴ καὶ ἐπὶ παντὸς κακοῦ αἰτιατοῦ τὸν οἱονδήποτε τρόπον ὑφισταμένου, τὸ παραδειγματικὸν αἴτιον καὶ εἰδικὸν πάντως ὑπάρχειν κακά.

Εἰ δὲ ἔστιν ἀνὰ μέσον ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ καὶ τὸ μηδετέρου τῶν ἄκρων μετεσχηκός, καὶ ἐπὶ παντὸς ἄρα τοιούτου αἰτιατοῦ, καὶ τὸ παραδειγματικὸν αἴτιον καὶ εἰδικὸν ἔσται κατὰ τὴν εἰρημένην ἀκολουθίαν τοιαῦτα.

Ἡ τοῦ Χριστοῦ οὖν εἰκὼν αἰτιατὸν χρηματίζουσα, ἢ ἀγαθόν ἐστιν ἢ κακόν, ἢ οὐδέτερον. Ἀλλ’ εἰ κακόν, φεῦ τῆς βλασφημίας, εἴ γε ὁ Χριστὸς παραδειγματικόν ἐστιν αἴτιον· ἐδείχθη γὰρ ἐπὶ παντὸς κακοῦ αἰτιατοῦ, πάντως εἶναι κακὸν καὶ τὸ αἴτιον τὸ παραδειγματικόν.

Εἰ δὲ μήτε ἀγαθὸν μήτε κακόν, καὶ οὕτως ἀκολουθεῖ τὸ ἄτοπον· ἔσται γὰρ ὁ Χριστὸς μήτε ἀγαθὸς μήτε κακός. Λείπεται ἄρα ἀγαθόν. Εἰ τὸ παραδειγματικὸν αἴτιον ἀγαθόν, οἷον ὁ Χριστός, τὸ δὲ αἰτιατόν, οἷον ἡ εἰκών, κακὴ καθ’ ὑμᾶς, ὅρα τὰ συμβαίνοντα. Τὸ αἴτιον καὶ τὸ αἰτιατὸν τῶν πρός τι· τούτων δέ, ὡς ὑμεῖς φατέ, τὸ μὲν αἴτιον, ἀγαθόν, κακὸν δὲ τὸ αἰτιατόν· τὸ ἄρα ἀγαθὸν καὶ κακόν, τῶν πρός τι. Εἰ δὲ τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν τῶν πρός τι, ἐκείνων δὲ λέγονται τὰ πρός τι ὧν εἰσι, τὸ κακὸν ἄρα ἀγαθοῦ κακόν, καὶ τὸ ἀγαθόν, κακοῦ ἀγαθόν.

Πάλιν· τὸ ἀγαθὸν καὶ κακὸν τῶν πρός τι, [ἐκείνων δὲ λέγονται τὰ πρός τι ὧν εἰσι,] θεωρεῖται δὲ τὰ πρός τι ἐν σχέσει πάσῃ καὶ διωμολόγηται· οἷς τὸ φίλιον ἀκολουθεῖ καὶ ἡ ἕνωσις· τὸ ἄρα ἀγαθὸν καὶ κακὸν ἥνωται ἡμῖν καὶ πεφίληται.

Ἔτι δέ· τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν καθ’ ὑμᾶς ἀγαθὸν καὶ κακόν· ταῦτα δὲ ἐναντία· τὸ ἄρα αἴτιον καὶ αἰτιατὸν ἐναντία· τὰ δὲ ἐναντία φθαρτικὰ <ἀλλήλων>· ἀλλήλων ἄρα φθαρτικὰ τὸ αἴτιον καὶ τὸ αἰτιατόν· εἰ δὲ τοῦτο, ὁ Χριστὸς φθείρει τὴν ἑαυτοῦ εἰκόνα καὶ τὸ ἔμπαλιν. <Πάλιν·> τὸ αἴτιον καὶ τὸ αἰτιατὸν τῶν πρός τι· οὐ τούτων δὲ τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακόν· οὐκ ἄρα ταῦτα τὸ αἴτιον καὶ τὸ αἰτιατόν.

Καὶ πάλιν· οὐκ ἔστιν ἐναντία τὸ αἴτιον καὶ τὸ αἰτιατόν· ἐναντία δὲ τὸ ἀγαθὸν καὶ κακόν· οὐκ ἄρα ἀγαθὸν καὶ κακὸν τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατόν. Ἔτι· τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν σχέσει συνάπτεται· τὸ δὲ ἀγαθὸν καὶ κακόν, οὔ· οὐκ ἔστιν ἄρα τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατόν, ἀγαθὸν καὶ κακόν.