Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης – Ὁμολογία πίστεως

<Βʹ.> ΠΕΡΙ ΚΟΛΥΒΩΝ Τούτων οὕτω προωμολογημένων, ἐρχόμεθα ἤδη διὰ νὰ ἀπολογηθῶμεν συντόμως εἰς ὅσα κατηγορούμεθα· πρὸ τῆς Ἀπολογίας δὲ ἡμῶν ἐκρίναμεν ἀναγκαῖον νὰ δώσωμεν εἴδησιν εἰς τοὺς Ἀναγνώστας, τί σημαίνουν τὰ λεγόμενα Κόλυβα. Κόλυβον λοιπὸν εἶναι βρασμένον σιτάρι, τὸ ὁποῖον εἶναι σύμβολον τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος, ἐπειδὴ τὸ ἀνθρώπινον σῶμα τρέφεται καὶ αὐξάνει διὰ τοῦ σίτου· ὅθεν καὶ ὁ Κύριος παρωμοίασε τὸ θεοϋπόστατον Σῶμά του μὲ τὸν κόκκον τοῦ σίτου· οὕτω γὰρ φάσκει ἐν τῷ δωδεκάτῳ Κεφαλαίῳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην Ἁγίου Εὐαγγελίου: «ἐὰν μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν εἰς τὴν γῆν ἀποθάνῃ, αὐτὸς μόνος μένει· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ, πολὺν καρπὸν φέρει». Εἶπε δὲ καὶ ὁ μακάριος Παῦλος, ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους αʹ Ἐπιστολῇ, Κεφ. ιϛʹ: «σὺ ὃ σπείρεις, οὐ ζωοποιεῖται ἐὰν μὴ ἀποθάνῃ»· θάπτεται γὰρ ἐν τῇ γῇ τὸ νεκρὸν σῶμα καὶ σήπεται, καθάπερ καὶ ὁ κόκκος. Ἐκ τούτων λοιπὸν λαβοῦσα τὴν ἀφορμὴν ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία, ποιεῖ τὰ καλούμενα Κόλυβα, τόσον ἐν ταῖς Ἑορταῖς τῶν Ἁγίων, ὅσον καὶ ἐν τοῖς μνημοσύνοις τῶν ἐν Χριστῷ ἡμῶν κοιμηθέντων ἀδελφῶν, ὡς λέγει Γαβριὴλ ὁ Φιλαδελφείας ἐν τῷ Ἐγχειριδίῳ.

Ἑφθὸς δὲ σῖτος, κατὰ τὸν Βλάσταριν, ἤτοι βρασμένος σῖτος εἶναι τὰ Κόλυβα, καὶ οὐχὶ ἄβραστος, κυρίως μὲν καὶ προηγουμένως, ἵνα ἠμποροῦν νὰ τρώγωνται, διὰ τὸ θαῦμα, ὁποὺ ἐποίησεν ὁ Ἅγιος Θεόδωρος ὁ Τήρων, ὁ ἀρχηγὸς τῶν Κολύβων, ἐν τῷ πρώτῳ Σαββάτῳ τῶν Νηστειῶν, προστάξας τὸν Ἀρχιερέα νὰ βράσῃ σιτάρι, καὶ νὰ μοιράσῃ τοῦτο εἰς τοὺς Χριστιανούς· ἑπομένως δέ, καὶ ἵνα διὰ τοῦ βρασίματος δηλοῦται ἡ διάλυσις καὶ φθορὰ τῶν σωμάτων τῶν κεκοιμημένων, τῶν ὁποίων σύμβολα εἶναι τὰ Κόλυβα.

Εἰ δὲ καὶ ἤθελεν εἰπῇ τινάς, ὅτι ἄβραστον σιτάρι ἔπρεπε νὰ εἶναι τὰ Κόλυβα, καὶ οὐχὶ βρασμένον, καθ’ ὅτι τὸ μὲν βρασμένον σιτάρι οὐδέποτε δύναται νὰ βλαστήσῃ, τὰ δὲ σώματα τῶν κοιμηθέντων, καὶ διαλελυμένα ὄντα ἤδη, ἔχουν ὅμως νὰ ἀναστηθοῦν ἐν τῇ συντελείᾳ, λοιπόν, ἀνάρμοστον εἶναι τὸ σύμβολον μὲ τὸ οὗ ἐστὶ σύμβολον, ἤγουν τὸ βρασμένον σιτάρι μὲ τὸ νεκρὸν σῶμα· εἰ μέν, λέγομεν, οὕτως ἤθελεν εἰπῇ τινάς, εἰς ταῦτα ἡμεῖς ἀποκρινόμεθα, ὅτι μάλιστα τοῦτο εἶναι σύμβολον ἁρμοδιώτατον· διατί, καθὼς τὸ βρασμένον σιτάρι, φυσικῷ μὲν τρόπῳ νὰ βλαστήσῃ δὲν δύναται· ὑπερφυσικῷ δέ, ἤτοι τῇ ἀπείρῳ δυνάμει τοῦ πάντα δυναμένου Θεοῦ, δύναται καὶ πάνυ δύναται· ἔτζι παρομοίως καὶ τὰ νεκρὰ σώματα, τὰ διαλυθέντα εἰς τὰ ἐξ ὧν συνετέθησαν, φυσικῷ μὲν τρόπῳ δὲν δύνανται νὰ ἀναστηθοῦν καὶ νὰ ζωοποιηθοῦν· ὑπερφυσικῷ δέ, διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ παντοδυναμίας, καὶ μάλα δύνανται· ὅθεν ἡ Ἀνάστασις τῶν νεκρῶν ὁμολογεῖται παρὰ πάντων τῶν Θεολόγων, ὅτι εἶναι ἔργον ὑπερβαῖνον πάντας τοὺς ὅρους τῆς φύσεως.

<Γʹ.> ΠΕΡΙ ΜΝΗΜΟΣΥΝΩΝ Τούτου λοιπὸν ἤδη προεγνωσμένου, ἀπολογούμεθα πρῶτον εἰς ἐκεῖνο, ὁποὺ πολλοὶ ἀδελφοί, ἐκτὸς φόβου Θεοῦ κατηγοροῦντες, ὀνομάζουσιν ἡμᾶς Κολυβάδας, καὶ λέγομεν ὅτι τὸ ὄνομα τοῦτο ψευδῶς καὶ συκοφαντικῶς προσάπτουσιν εἰς ἡμᾶς οἱ καλοὶ ἀδελφοί, καθ’ ὅτι ἡμεῖς φυλάττομεν τὴν ἀρχαίαν παράδοσιν τῆς Ἐκκλησίας, ἥτις ἄνωθεν καὶ ἐξ ἀρχῆς παρέλαβε νὰ ἐκτελῇ ἐν Σαββάτῳ τὰ τῶν ἐν Χριστῷ κεκοιμημένων μνημόσυνα, καὶ οὐχὶ ἐν τῇ Κυριακῇ· (μνημόσυνα δὲ λέγομεν, τὰ μετὰ Κολύβων καὶ παραστασίματος γινόμενα· οὐχὶ τὰ ἐν τῇ τελετῇ τῆς Ἱερᾶς Λειτουργίας ψιλῶς ἀναφερόμενα· ταῦτα γὰρ ἄλλον λόγον ἔχουσιν, ὡς ῥηθήσεται)· δῆλον δὲ τοῦτο ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς· οὐ μόνον γὰρ ἡ Ἐκκλησία τὴν καθολικὴν μνείαν τῶν ψυχῶν ᾀεὶ ἐν Σαββάτῳ ποιεῖ, καὶ οὐδέποτε ἐν Κυριακῇ (ὡς φαίνεται ἔκ τε τοῦ Ἱεροῦ Τριῳδίου, καὶ ἐκ τοῦ Ἱεροῦ Πεντηκοσταρίου), ἀλλὰ καὶ ἐν παντὶ Σαββάτῳ ἑκάστης Ἑβδομάδος τοῦτο τὸ ἴδιον ποιεῖ, μνημονεύουσα δηλαδὴ τῶν κεκοιμημένων, ὡς δείκνυται ἐκ τῆς ἱερᾶς Βίβλου τῆς Παρακλητικῆς.

Διὰ ποίους δὲ λόγους ἐν Σαββάτῳ ᾀεὶ ἡ Ἐκκλησία ἐκτελεῖ τὰ τῶν κοιμηθέντων μνημόσυνα; Πρῶτον, διατὶ ὁ Κύριος τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου εὑρίσκετο κατὰ τὴν ψυχὴν ἐν τῷ ᾅδῃ, σκυλεύων αὐτόν, καὶ τὰς ἐν τῷ ᾅδῃ καθειργμένας ψυχὰς ἀπολύων τῶν δεσμῶν, καθὼς τοῦτο βεβαιοῖ ὁ θεῖος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός· γράφων γὰρ οὗτος πρὸς τὸν Κομητᾶν περὶ τῶν Ἁγίων Νηστειῶν, ἔτζι ἐπὶ λέξεως λέγει· «οὕτω κᾀνταῦθα ταῖς πέντε τῆς Ἑβδομάδος (ἡμέραις τῆς μεγάλης Τεσσαρακοστῆς) μέχρι τῆς ἑσπέρας, νηστείαν νομοθετῆσαν διὰ τῶν ὑπηρετῶν τοῦ λόγου τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον, Σαββάτῳ καὶ τῇ Κυριακῇ τὴν τινῶν βρωμάτων ἀποχὴν διωρίσατο, διὰ τὸ ἐπικρατὲς τῆς Ἀναστάσεως, ἣν τὴν Κυριακὴν ἡμέραν οἴδαμεν· καὶ τὴν ὑπὲρ πάντων τῶν προκεκοιμημένων Ἁγίων (εἴτ’ οὖν Χριστιανῶν ὀρθοδόξων, κοινότερον ἐκλαμβανομένου τοῦ ὀνόματος Ἅγιος) προσφοράν, ἣν κατὰ τὸ πρὸ τοῦ Πάσχα Σάββατον· (ἰδοὺ ὁ λόγος, διατὶ ἐν Σαββάτῳ ποιοῦμεν τὰ μνημόσυνα τῶν κοιμηθέντων)· ἐν ᾧ τὸν ἰσχυρὸν Χριστὸς ἔδησε, καὶ τὰ τούτου σκεύη διήρπασεν· ὃ μόνον Σάββατον νηστεύειν χρὴ τοὺς τὴν τῆς Ἀναστάσεως χαρὰν ἑορτάζοντας».

Ὥστε ἐκ τοῦ λόγου τούτου τοῦ θείου Δαμασκηνοῦ, τοῦτο τὸ καλὸν πόρισμα ποριζόμεθα, ὅτι οἱ μὴ ἐν Σαββάτῳ ποιοῦντες τὰ μνημόσυνα τῶν κεκοιμημένων, ἀλλ’ ἐν Κυριακῇ, ἀναιροῦσι μὲν τὸν λόγον τοῦτον τοῦ θείου Πατρός, συγχέουσι δὲ τὰ ἰδιώματα τοῦ Σαββάτου, καὶ τὰ ἰδιώματα τῆς Κυριακῆς, καθ’ ὅτι, κατὰ μὲν τὸ Σάββατον, ἧτον ἐν τῷ ᾅδῃ ἡ θεοϋπόστατος τοῦ Σωτῆρος ψυχή, τὰς ἐν τῷ ᾅδῃ ψυχὰς λυτρουμένη· κατὰ τὴν Κυριακὴν δέ, ἦτον ἔξω τοῦ ᾅδου, ἡνωμένη τῷ ὑπ’ αὐτῆς καὶ τῆς αὐτῇ ἡνωμένης καθ’ ὑπόστασιν Θεότητος ζωοποιηθέντι καὶ ἀναστηθέντι σώματι· ἀποφαίνεται γὰρ τοῦτο τὸ γενικὸν ἀξίωμα ὁ μέγας Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης, ὅτι δὲν πρέπει νὰ συγχέουν τινὲς τὰ Ἱερὰ Σύμβολα, διατὶ συγχέουν ἐν ταυτῷ καὶ τὰ αἴτια, καὶ τὰς δυνάμεις, καὶ τάξεις, ὧν εἰσι σύμβολα· ἀλλὰ πρέπει νὰ φυλάττουν αὐτὰ ἀσύγχυτα, καὶ κατάλληλα μὲ τὰ τούτων αἴτια· οὕτω γὰρ ἐπὶ λέξεως φράζει: «οὐχ’ ὡς ἔτυχε χρὴ τὰ Ἱερὰ Σύμβολα φύρειν· ἀλλὰ προσηκόντως αὐτὰ ταῖς αἰτίαις, ἢ ταῖς ὑπάρξεσιν, ἢ ταῖς δυνάμεσιν, ἢ ταῖς τάξεσιν, ἢ ταῖς ἀξίαις ἀναπτύσσειν, ὧν καὶ ἔστιν ἐκφαντορικὰ συνθήματα».

Ἔφη δὲ συμφώνως τῷ θείῳ Δαμασκηνῷ καὶ ὁ θεῖος Νύσσης Γρηγόριος, ἐν τῇ Ἑρμηνείᾳ τῆς ἐπιγραφῆς τοῦ ϟβʹ Ψαλμοῦ· «τίς οὐκ οἶδε τῶν παραδεδεγμένων τὸν τῆς εὐσεβείας λόγον, ὅτι τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου, τὸ κατὰ τὸν θάνατον ἐνηργήθη μυστήριον, ἀκριβῶς κατὰ τὸν νόμον ἀκινήτου μείναντος ἐν τῷ μνήματι τοῦ ζωοποιοῦ Σώματος, κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην»;

Δεύτερον δέ, ἐν Σαββάτῳ ἐκτελεῖ ἡ Ἐκκλησία τὰ μνημόσυνα, διατὶ τὸ Σάββατον θέλει νὰ εἰπῇ Ἑλληνιστὶ κατάπαυσις· ὅθεν, ἐπειδὴ καὶ αἱ ψυχαὶ τῶν κοιμηθέντων κατέπαυσαν ἀπὸ ὅλα τὰ βιωτικὰ πράγματα, διὰ τοῦτο ἀναλόγως καὶ καταλλήλως καὶ ἡ μνήμη αὐτῶν ἐν τῇ καταπαυσίμῳ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου γίνεται. Βεβαιοῖ δὲ τὸν λόγον τοῦτον τὸ Συναξάριον τοῦ Ἱεροῦ Τριῳδίου, τὸ γεγραμμένον κατὰ τὸ Σάββατον τῆς Ἀποκρέω, οὑτωσὶ λέγον: «ἐν Σαββάτῳ δὲ ᾀεὶ (σημείωσαι τοῦτο τὸ “ᾀεὶ”) τὴν τῶν ψυχῶν μνείαν ποιούμεθα, ὅτι τὸ Σάββατον κατάπαυσιν σημαίνει Ἑβραϊστί· καὶ τῶν τεθνεώτων τοίνυν, ὡς τῶν βιωτικῶν, καὶ τῶν λοιπῶν ἁπάντων καταπαυσαμένων, κᾂν τῇ καταπαυσίμῳ τῶν ἡμερῶν τὰς ὑπὲρ αὐτῶν δεήσεις ποιούμεθα· ὃ δὴ καὶ ἐπὶ πᾶν κεκράτηκε γίνεσθαι Σάββατον (καθὼς τοῦτο δηλοῦται ἐκ τῆς ἱερᾶς Παρακλητικῆς, ὡς ἀνωτέρω εἴπομεν), τὸ δέ γε νῦν, καθολικῶς μνημονεύομεν, ὑπὲρ παντὸς δεόμενοι εὐσεβοῦς».

Σημείωσαι τοῦτο ὁποὺ λέγει ἐδῶ ὁ σοφὸς Νικηφόρος ὁ Κάλλιστος, ὁ τὰ Συναξάρια τοῦ Τριῳδίου καὶ Πεντηκοσταρίου συγγραψάμενος· λέγοντας γὰρ ὅτι: «τὸ δέ γε νῦν, καθολικῶς μνημονεύομεν, ὑπὲρ παντός, δεόμενοι εὐσεβοῦς» ἔδειξεν, ὅτι εἰς ἄλλα Σάββατα μνημονεύομεν καὶ μερικῶς τῶν κεκοιμημένων πατέρων ἡμῶν καὶ ἀδελφῶν· ἀντιδιαστέλλεται γὰρ τὸ καθολικῶς μὲ τὸ μερικῶς· δηλοῦται δὲ τοῦτο καὶ ἀπὸ τὸν κατωτέρω προσδιορισμὸν τοῦ Καθολικοῦ Τυπικοῦ, τὸ ὁποῖον λέγει, ὅτι τὰ μερικὰ τρίτα καὶ ἔνατα τοῦ ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ κοιμηθέντος ἀδελφοῦ, νὰ γίνωνται ἐν τῷ Σαββάτῳ· ἀλλὰ γὰρ τοῦτο σαφέστερον καὶ ἰσχυρότερον δείκνυται καὶ ἀπὸ τὰ προλαβόντα λόγια τοῦ θείου Δαμασκηνοῦ· φησὶ γάρ: «διὰ τῶν ὑπηρετῶν τοῦ λόγου νομοθετῆσαν τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον ... διωρίσατο τὴν ὑπὲρ πάντων τῶν προκεκοιμημένων Ἁγίων (ἤτοι Χριστιανῶν) προσφοράν, ἣν κατὰ πᾶν Σάββατον ἐπιτελεῖν προστετάγμεθα».

Ἕωλα ἄρα καὶ μάταιά εἰσι τὰ ὑπό τινων σοφιστικῶς προβαλλόμενα, ὅτι τὰ μὲν Καθολικὰ Μνημόσυνα γίνονται μόνον ἐν τῷ Σαββάτῳ, τὰ δὲ μερικὰ γίνονται καὶ ἐν τῇ Κυριακῇ· καὶ τοῦτο δὲ ἀκόμη σημείωσαι, ὡς ἐν τάξει πορίσματος, ὅτι οἱ ἐν Κυριακῇ ποιοῦντες τὰ τῶν κοιμηθέντων μνημόσυνα, ἀναιροῦσι καὶ τὸν λόγον τοῦτον τοῦ Ἱεροῦ Τριῳδίου· «οὐ γὰρ καταπαύσιμός ἐστιν ἡ Κυριακή, ὥσπερ τὸ Σάββατον, ἵνα γίνωνται καὶ ἐν αὐτῇ τὰ μνημόσυνα, ἀλλ’ ἀπαρχὴ τῆς αἰωνίου βιοτῆς»· καθὼς ψάλλει ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἁγία Ἐκκλησία μετὰ τοῦ θείου Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ.

Ἡμεῖς, λοιπόν, ὁποὺ φυλάττομεν τὴν ἀνωτέρω παράδοσιν τῆς Ἐκκλησίας, τῆς ἐν Σαββάτῳ ποιούσης τὰ μνημόσυνα τῶν κεκοιμημένων, καὶ ἡμεῖς ὁποὺ φυλάττομεν τοὺς ῥηθέντας λόγους τοῦ θείου Δαμασκηνοῦ καὶ τοῦ Ἱεροῦ Τριῳδίου, ἡμεῖς λέγω κατηγορούμεθα καὶ ὀνομαζόμεθα Κολυβάδες· παρὰ τίνων; παρ’ ἐκείνων ὁποὺ παραβαίνουν τὴν τῆς Ἐκκλησίας παράδοσιν ταύτην, καὶ ποιοῦσι μνημόσυνα ἐν Κυριακῇ! Ὢ γῆ, καὶ ἥλιε, καὶ δίκης βλέποντες ὀφθαλμοί! Καὶ εἶναι τοῦτο δίκαιον, ἡμεῖς, ὁποὺ μάλιστα πρέπει νὰ ἐπαινούμεθα περὶ τούτου, καὶ νὰ ἐγκωμιαζώμεθα ὡς φύλακες τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Παραδόσεως;

Κρίνατε ἀπαθῶς, παρακαλοῦμεν, κρίνατε οἱ διακριτικοί, καὶ φόβον Θεοῦ εἰς τὴν ψυχήν σας ἔχοντες. Ὅτι δὲ ἔθος καὶ παράδοσις ἀρχαία τῆς Ἐκκλησίας ἐστί, τὸ ἐν Σαββάτῳ ποιεῖν τὰ μετὰ Κολύβων καὶ παραστασίματος καὶ εὐχῆς ἐξηπλωμένης καὶ ἀκολουθίας γινόμενα μνημόσυνα τῶν κεκοιμημένων, τοῦτο βεβαιοῦται ὑπὸ πολλῶν. Βεβαιοῖ τοῦτο πρῶτον αὐτὴ ἡ πρᾶξις τῶν Ἱερῶν καὶ εὐαγῶν Μοναστηρίων τοῦ Ἁγίου Ὄρους, τῶν ὁποίων οἱ Ἐφημέριοι κατὰ τὸ ἑσπέρας κάθε Παρασκευῆς, ἀπέρχονται εἰς τὸ Κοιμητήριον μετὰ τῶν Κολύβων, καὶ ἐκεῖ αὐτὰ μνημονεύουσιν· ὁμοίως καὶ τὸ πρωῒ ἑκάστου Σαββάτου λειτουργοῦσιν εἰς τὸ αὐτὸ Κοιμητήριον, μνημονεύοντες τοὺς κεκοιμημένους.

Εἰ δὲ καὶ ἤθελεν εἰπῇ τινὰς τῶν ἀντικειμένων τῇ περὶ τῶν Μνημοσύνων Ἐκκλησιαστικῇ Παραδόσει, ὅτι ἐσεῖς, ὦ φίλοι, κατὰ τὰ ἐπιχειρήματα ὁποὺ φέρετε, δεικνύετε ὅτι εἰς μόνον τὸ Σάββατον πρέπει νὰ τελοῦνται τὰ μνημόσυνα τῶν κοιμηθέντων, καὶ ὄχι εἰς ἄλλην ἡμέραν τῆς Ἑβδομάδος· ἐπειδὴ δὲ καὶ εἰς τὰς ἄλλας ἡμέρας τῆς Ἑβδομάδος δὲν εἶναι ἐμποδισμένον νὰ ποιῶμεν τὰ τούτων μνημόσυνα, λοιπὸν δὲν εἶναι ἐμποδισμένον παρομοίως νὰ ποιῶμεν ταῦτα καὶ κατὰ τὴν Κυριακήν. Πρὸς τοῦτον δὲ ἡμεῖς ἀποκρινόμεθα, ὅτι σοφιστικῶς ἀποκρίνεσαι, ἀγαπητέ, ὅποιος κᾂν ἂν ᾗσαι, καὶ τὸ ἐν ἀρχῇ αἰτεῖς, καὶ τὸ ζητούμενον συναρπάζεις, κατὰ τοὺς περὶ τὰ σοφίσματα καταγινομένους.

Ἡμεῖς, ἀδελφέ, δὲν διαφερόμεθα περὶ τῶν λοιπῶν ἡμερῶν τῆς Ἑβδομάδος, ἀλλὰ περὶ μόνης τῆς Κυριακῆς· ταύτην γὰρ βλέποντες ἐξῃρημένην τῶν ἄλλων, καὶ αὐτοῦ τοῦ Σαββάτου, διά τε τὰ προνόμια τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου τῆς ἐν αὐτῇ γεγενημένης, καὶ τῆς ἀναστάσεως πάντων τῶν πιστῶν τῆς ἐν αὐτῇ προτυπουμένης, καὶ διὰ τὴν τῆς Ἀναστάσεως ταύτης χαράν, ἑπόμεθα εἰς τὰ Ἱερὰ Τυπικὰ τὰ διορίζοντα, ὅτι νὰ μὴ γίνωνται ἐν ταύτῃ μνημόσυνα τῶν κοιμηθέντων· περὶ δὲ τοῦ Σαββάτου, ἀκολουθοῦμεν εἰς τοὺς ἀνωτέρω λόγους τοῦ τε θείου Δαμασκηνοῦ, καὶ τοῦ ἱεροῦ Τριῳδίου, καὶ Πεντηκοσταρίου, καὶ λέγομεν, ὅτι ἐν αὐτῷ πρέπει νὰ γίνωνται κυρίως καὶ καθ’ αὑτὸ τὰ τῶν κοιμηθέντων μνημόσυνα· τοῦτο μέν, διατὶ τὸ Σάββατον εἶναι ἡμέρα καταπαύσιμος· τοῦτο δέ, καὶ διατὶ κατὰ τὸ Σάββατον ἦτον ὁ Κύριος ἐν τῷ τάφῳ σωματικῶς, καὶ ἐν τῷ ᾅδῃ μετὰ τῆς ψυχῆς, ὡς ἄνωθεν εἴρηται.

Περὶ δὲ τῶν ἄλλων ἡμερῶν οὐ λογομαχοῦμεν, οὐδὲ διαφερόμεθα, καθ’ ὅτι οὐδὲ τὰ ἱερὰ Τυπικά, ἢ τὰ τῆς Ἐκκλησίας Βιβλία, βλέπομεν νὰ διαφέρωνται περὶ αὐτῶν· ὅθεν, ὁσάκις ἐν ταῖς λοιπαῖς ἡμέραις τῆς Ἑβδομάδος γίνεται τελεία Λειτουργία, ἐν αὐταῖς καὶ ἡμεῖς ἐκτελοῦμεν τὰ τῶν ἀποιχομένων μνημόσυνα, μηδὲν διαστέλλοντες περὶ τῶν ἀδιαστάλτων, ἐκτὸς εἰμὴ τύχωσιν ἐν αὐταῖς Ἑορταὶ Δεσποτικαί, ἢ Θεομητορικαί· τότε γὰρ οὐ ψάλλονται ταῦτα, πενθικὰ ὄντα, ἐν αὐταῖς, χαροποιοῖς οὔσαις, ἐπεὶ κατὰ τὰς ἱερὰς τῶν Ἀποστόλων Διαταγάς: «οὐ χρὴ πενθεῖν ἐν ἡμέρᾳ ἑορτῆς»· βλέπομεν δὲ καὶ τὰ Τυπικά, ὁποὺ σηκώνουσι ταῦτα ἐκ τῶν τοιούτων Ἑορτῶν, καθὼς θέλομεν εἰποῦμεν ὀλίγον ὕστερον.

Οὐδεὶς δὲ δύναται ἀρνηθῆναι ὅτι εἶναι πενθικὰ τὰ τῶν κοιμηθέντων μνημόσυνα, καθ’ ὅτι αὐτὰ λύπης εἰσὶ πρόξενα. Πρῶτον, διατὶ οἱ κοιμηθέντες ἀδελφοὶ ὑποτίθενται ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας ὡς ἁμαρτωλοί, καὶ οὐχὶ ὡς δίκαιοι· ἡ δὲ ἁμαρτία ῥίζα καὶ αἰτία λύπης καὶ πένθους ἐστίν, ὡς χωρίζουσα ἀπὸ τοῦ Θεοῦ. Δεύτερον, διατὶ καὶ αἱ ψυχαὶ τῶν κοιμηθέντων ὑποτίθενται, ὅτι εὑρίσκονται εἰς τόπον σκοτεινόν, εἰς τόπον τεθλιμμένον, καὶ ἁπλῶς εἰς τόπον τῆς ἐν τῷ ᾅδῃ φυλακῆς, ὁ ὁποῖος εἶναι λύπης ἀληθῶς καὶ κατηφείας αἴτιος· ὅθεν καὶ ἡ Ἐκκλησία παρακαλεῖ διὰ τῶν μνημοσύνων, νὰ ἐλευθερωθοῦν αἱ ψυχαὶ τῶν κοιμηθέντων ἀδελφῶν ἀπὸ τὸν τοιοῦτον τόπον, καὶ νὰ καταταχθοῦν «ἐν τόπῳ φωτεινῷ, ἐν τόπῳ χλοερῷ, ἐν τόπῳ ἀναψύξεως, ἔνθα ἀπέδρα λύπη καὶ στεναγμός». Διὰ τοῦτο καὶ πάντες οἱ ζῶντες Χριστιανοί, οἱ παριστάμενοι τοῖς τῶν τεθνεώτων μνημοσύνοις, μὲ σχῆμα πενθικόν, μὲ ὀφθαλμοὺς κατηφεῖς καὶ δεδακρυμένους, καὶ μὲ φωνὴν λυπηράν, παρακαλοῦσι καὶ δέονται τοῦ Ἁγίου Θεοῦ ὑπὲρ τοῦ κεκοιμημένου, λέγοντες· «Κύριε ἐλέησον· Κύριε ἀνάπαυσον τὴν ψυχὴν τοῦ δούλου σου». Τρίτον δὲ καὶ τελευταῖον, ὑπάρχουσι τὰ μνημόσυνα πενθικά, διὰ τὸν ἐν αὐτοῖς ἀναφερόμενον θάνατον, τὸν πρωτουργὸν πάσης λύπης καὶ πένθους.

Εἰ δὲ καὶ ὁ Παῦλος λέγοι, νὰ μὴ λυπούμεθα διὰ τοὺς κεκοιμημένους· ἀλλὰ κεκοιμημένους ἐκεῖ ἐννοεῖ, οὐχὶ τοὺς ἁμαρτωλοὺς (ὁποῖοι οἱ καθ’ ἡμᾶς ὑποτίθενται κεκοιμημένοι), ἀλλὰ τοὺς Δικαίους τε καὶ Ἁγίους, καθὼς ἀπὸ τὰ παρακάτω λόγιά του τοῦτο γίνεται φανερόν, ὡς καὶ ὁ Χρυσοῤῥήμων, καὶ ὁ Θεοφύλακτος ἑρμηνεύουσι ταῦτα.

Ἀλλὰ ἀκούομεν τί λέγεις: ἐὰν ὁ θάνατος ἀναφερόμενος εἰς τὰ μνημόσυνα τῶν κεκοιμημένων προξενῇ λύπην, ὡς ἐσεῖς λέγετε, ἄρα καὶ εἰς τὰς μνήμας τῶν Ἁγίων ὁ αὐτὸς θάνατος ἀναφερόμενος, λύπην προξενεῖ. Πρὸς ταῦτα δὲ ἡμεῖς ἀποκρινόμεθα, ὅτι ἄλλο εἶναι αἱ μνῆμαι τῶν Ἁγίων, καὶ ἄλλαι αἱ τῶν ἁμαρτωλῶν· ἐν ἐκείναις γάρ, ταῖς τῶν Ἁγίων δηλαδή, εἰ καὶ ὁ θάνατος ἀναφέρεται, καθ’ ὅτι οἱ Ἅγιοι ἡνωμένοι ὄντες τῷ Θεῷ, ἥτις εἶναι ἡ ἀληθὴς ζωή, διὰ τῆς χάριτος, καίτοι τεθανατωμένοι ὑπάρχοντες, ζῶσιν ὅμως ἐν τῷ Θεῷ, καὶ ἐν τῇ χάριτι τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸν κατὰ φύσιν μόνον πάσχουσι θάνατον, οὐ τὸν παρὰ φύσιν καὶ γνωμικόν· ὅθεν εἴρηται: «Δίκαιοι εἰς τὸν αἰῶνα ζῶσι»· ἐν τοῖς μνημοσύνοις δὲ τῶν ὑποτιθεμένων ἁμαρτωλῶν, ἀναφέρεται ὁ θάνατος ὡς νικῶν, καθ’ ὅτι αὐτοί, ἁμαρτωλοὶ ὑποτιθέμενοι, χωρισμένοι λογίζονται ἀπὸ τὸν Θεόν, ὡς μὴ νικήσαντες ἀπὸ ἐδῶ τὴν ἁμαρτίαν, ἥτις ἐστὶ χωρισμὸς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ· ὅθεν τὸν παρὰ φύσιν καὶ γνωμικὸν πάσχουσι θάνατον.

Ἡμεῖς δὲ ἐκ περιουσίας, καὶ τοῦτο τὸ καλὸν πόρισμα ποριζόμεθα, ἐκ τοῦ ἐλάττονος τὸ μεῖζον συμπεραίνοντες· ὅτι, ἂν ἐπὶ τοῦ θανάτου τῶν Ἁγίων, τοῦ φυσικοῦ μόνον ὄντος καὶ ὄχι γνωμικοῦ, λύπη ἀκολουθεῖ—καὶ δῆλον ἀπὸ τὸ δάκρυον ὁποὺ ἔχυσεν ὁ Κύριος ἐπὶ Λαζάρου, καὶ ἀπὸ τὸν κοπετόν, ὁποὺ ἐποίησαν οἱ Ἀπόστολοι ἐπὶ τοῦ θανάτου τοῦ Πρωτομάρτυρος Στεφάνου—πόσον μᾶλλον, καὶ ἀσυγκρίτως πόσον, λύπη ἐπακολουθεῖ εἰς τοὺς θανάτους καὶ εἰς τὰ μνημόσυνα τῶν Χριστιανῶν, τῶν ἁμαρτωλῶν ὑποτιθεμένων; αὐτοὶ γὰρ ὑποτίθενται, ὅτι εἶναι νεκροὶ καὶ φυσικῶς καὶ γνωμικῶς, ὡς τὸν παρὰ φύσιν καὶ γνωμικὸν πάσχοντες θάνατον, ἥτις εἶναι ἡ ἁμαρτία.

Ἀλλὰ ἂς ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν σειρὰν τοῦ λόγου μας. Βεβαιοῦσι, δεύτερον, τὴν ἐν Σαββάτῳ τῶν μνημοσύνων παράδοσιν οἱ τῶν Κανόνων ἐξηγηταί, ὅ, τε ἱερὸς Βαλσαμών, καὶ ὁ σοφὸς Ματθαῖος ὁ Βλάσταρις· ὁ μὲν γὰρ Βαλσαμὼν ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ πεντηκοστοῦ πρώτου Κανόνος τῆς ἐν Λαοδικείᾳ Ἁγίας Συνόδου, καὶ ὁ Βλάσταρις ἐν Κεφαλαίῳ πέμπτῳ τοῦ στοιχείου Ταῦ, συμφώνως λέγουσιν, ὅτι οὐ τελοῦνται ἐν ταῖς ἄλλαις ἡμέραις τῆς Τεσσαρακοστῆς μνημόσυνα τῶν ἀποιχομένων, εἰ μὴ ἐν Σαββάτῳ καὶ μόνῳ. Καὶ σημείωσαι, ἀγαπητέ, τοῦτο ὁποὺ λέγουν ἐδῶ ὁ Βαλσαμὼν καὶ ὁ Βλάσταρις· διατὶ ἂν ἴσως εἰς μοναχὸν τὸ Σάββατον τῆς Τεσσαρακοστῆς γίνονται τὰ μνημόσυνα τῶν κοιμηθέντων, ἀναγκαίως ἔπεται, ὅτι εἰς τὴν Κυριακὴν μνημόσυνα οὐ γίνονται. Ἐπειδὴ γὰρ εἰς μόνας τὰς δύω ἡμέρας τῆς ἑβδομάδος τῆς Τεσσαρακοστῆς, ἤγουν εἰς τὸ Σάββατον καὶ εἰς τὴν Κυριακήν, γίνεται τελεία Λειτουργία, οἱ ἀνωτέρω δὲ ἐξηγηταὶ τῶν Κανόνων λέγουσιν, ὅτι εἰς μόνον τὸ Σάββατον γίνονται τὰ μνημόσυνα, φανερόν ἐστιν, ὅτι ἐξαιροῦσι, καὶ εὐγάνουσιν ἔξω τὴν Κυριακήν· εἰ μὴ γὰρ ἐξαιροῦσαν αὐτήν, ἔπρεπε νὰ εἰποῦν, ὅτι καὶ εἰς τὰς δύω ταύτας ἡμέρας τελοῦνται τὰ μνημόσυνα, καθότι καὶ εἰς τὰς δύω γίνεται Λειτουργία τελεία. Τί ταύτης τῆς ἀποδείξεως ἀποδεικτικώτερον; ἢ τί ταύτης τῆς μαρτυρίας γένοιτ’ ἂν ἰσχυρότερον;

Βεβαιοῦσι τοῦτο, τρίτον, τὰ Τυπικὰ πολλῶν Μοναστηρίων, καὶ μάλιστα τῆς μεγίστης Λαύρας τοῦ Ἄθω, καὶ τῆς τοῦ Δοχειαρίου, τὰ ὁποῖα διατάσσουν, ὅτι ὅταν τύχωσι τὰ τῶν Κτιτόρων αὐτῶν μνημόσυνα ἐν Κυριακῇ, νὰ μνημονεύωσι τὰ Κόλυβα μετὰ τὴν ἐνάτην τοῦ Σαββάτου· καὶ ἀφ’ οὖ μνημονεύσουν, καὶ μοιράσουν αὐτὰ εἰς τοὺς ἀδελφούς, τότε νὰ ἀρχίζῃ ὁ ἑσπερινὸς τῆς Κυριακῆς (αἱ δὲ ἰδιαίτεραι Διατάξεις αὐτῶν γράφονται ἔμπροσθεν)· βεβαιοῦσι τοῦτο τὰ Βρέβια, ἤτοι οἱ σύντομοι Κώδικες, οἱ περιέχοντες τὰ ὀνόματα τῶν Κτιτόρων τῶν Μοναστηρίων, καὶ ἐν τῷ Νάρθηκι ἀναγινωσκόμενοι, τὰ ὁποῖα τῷ Σαββάτῳ ἑσπέρας οὐκ ἀναγινώσκονται· ἀλλὰ καὶ ἐὰν Ἀγρυπνία γένηται κατὰ τὴν Κυριακήν, διορίζουν ὅτι νὰ γίνεται μὲν Λιτή, νὰ μὴ μνημονεύωνται δὲ οἱ κεκοιμημένοι.

Βεβαιοῖ τοῦτο, τέταρτον, καὶ τὸ Τυπικὸν τοῦ ἐν τῷ Ἄθῳ περιωνύμου Ναοῦ τοῦ Πρωτάτου. Τυπικὸν δὲ τοῦ Πρωτάτου ὅταν εἴπωμεν, περιλαμβάνομεν ὅλα τὰ κατὰ μέρος Τυπικὰ τῶν τοῦ Ἄθω Ἱερῶν Μοναστηρίων· διατὶ τὸ Πρωτάτον εἶναι ἡ πρώτη καθέδρα, εἰς τὴν ὁποίαν ἦτον ὑποκείμενα ὅλα τοῦ Ὄρους τὰ Μοναστήρια. Τοῦτο, λοιπόν, τὸ Τυπικὸν διορίζει οὕτω περὶ τῶν μνημοσύνων ἐν Κεφαλαίῳ ριϛʹ: «Χρὴ εἰδέναι, ὅτι ἐὰν γένηται ἀδελφὸν ἐκδημῆσαι πρὸς Κύριον ἐν ταῖς ἁγίαις ταύταις ἡμέραις (τῆς μεγάλης Τεσσαρακοστῆς δηλονότι), διὰ μέσου τῆς ἑβδομάδος Παννυχὶς οὐ γίνεται τῶν τρίτων αὐτοῦ ἕως τῆς παρασκευῆς ἑσπέρας· τότε γὰρ τελεῖται ἡ Παννυχὶς αὐτοῦ, καὶ τῷ Σαββάτῳ ἡ Λειτουργία (μετὰ Κολύβων δηλονότι καὶ παραστασίματος), τῷ δὲ ἐπιόντι Σαββάτῳ γίνονται τὰ ἔνατα αὐτοῦ, κᾄν τε λαγχάνωσι, κᾄν τε μή· τὰ δὲ τεσσαρακοστὰ αὐτοῦ γίνονται ὅταν ὁ ἀριθμὸς τῶν ἡμερῶν αὐτοῦ πληρωθῇ».

Τοῦτο εἶναι αὐτολεξεὶ δανεισμένον ἀπὸ τὸ Καθολικὸν Τυπικὸν τοῦ Ἁγίου Σάββα, καὶ Χαρίτωνος, καὶ Κυριακοῦ, καὶ Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ· ἐπειδὴ δὲ τὸ ῥηθὲν Καθολικὸν Τυπικόν, περὶ μὲν τῶν τρίτων τοῦ κοιμηθέντος λέγει, ὅτι νὰ γίνωνται ταῦτα ἐν Σαββάτῳ, ἐξ οὖ συνάγεται, ὅτι ἐν Κυριακῇ ταῦτα οὐ γίνονται, καθ’ ὅτι ἐνδέχεται νὰ ἀποθάνῃ τις ἐν τῇ παρασκευῇ, καὶ τὰ τρίτα αὐτοῦ νὰ συμπίπτουν ἐν τῇ Κυριακῇ· λέγει ὅμως ὁ τύπος προσδιωρισμένως, ὅτι γίνονται ταῦτα ἐν τῷ Σαββάτῳ (καὶ οὐχὶ δηλαδὴ ἐν τῇ Κυριακῇ)· ὁμοίως καὶ περὶ τῶν ἐνάτων αὐτοῦ λέγει μὲ ἀκριβῆ διαστολήν, ὅτι νὰ γίνωνται κατὰ τὸ ἐρχόμενον Σάββατον, κᾂν αὐτὰ τύχουν τότε, κᾂν μὴ τύχουν, (καὶ οὐχὶ δηλονότι κατὰ τὴν Κυριακήν).

Περὶ δὲ τῶν Τεσσαρακοστῶν, ἐπειδὴ ἀδιορίστως λέγει, ὅτι νὰ γίνωνται ταῦτα, ὅταν ὁ ἀριθμὸς τῶν ἡμερῶν πληρωθῇ, καὶ δὲν ἐξαίρεσε τὰς ἡμέρας, εἰς τὰς ὁποίας δὲν πρέπει νὰ γίνωνται, τούτου χάριν οἱ ἐν τῷ ἁγιωνύμῳ Ὄρει θεοφόροι Πατέρες, οἱ μηδὲν διαφέροντες κατὰ τὴν ἁγιότητα, τοῦ Σάββα καὶ τοῦ Χαρίτωνος καὶ τῶν ἄλλων, «πνευματικοῖς πνευματικὰ συγκρίνοντες» κατὰ τὸν Ἀπόστολον, ἐπροσδιώρισαν τὸ ἀδιόριστον, καὶ ἐπλάτυναν τὸ συνεσταλμένον, καὶ ἐξήγησαν τὸ δύσληπτον τοῦτο μέρος τοῦ Καθολικοῦ Τυπικοῦ· ὅθεν ἐπισυνάπτουσιν ἀκολούθως μετὰ ἐξαιρέσεως λέγοντες: «Τοῦτο δὲ δῆλον, εἰ μὴ λαγχάνωσι (τὰ τεσσαρακοστὰ δηλαδὴ) ἔν τε τῇ ἁγίᾳ καὶ μεγάλῃ Ἑβδομάδι, καὶ τῇ Διακαινησίμῳ· ἐν αὐταῖς γὰρ λαγχανόντων (τῶν τεσσαρακοστῶν δηλαδὴ) οὐκ ἐπιτελοῦνται (τὰ μνημόσυνα αὐτοῦ δηλαδὴ) εἰμὴ μετὰ τὸ παρελθεῖν τὴν τοῦ Θωμᾶ Κυριακήν.

Ἐπειδὴ δὲ παράδοσίς ἐστι τῶν Ἁγίων μνημονεύεσθαι καθ’ ἑκάστην τοὺς ἐκδημοῦντας ἀφ’ ἡμῶν διὰ Λειτουργιῶν (πρόσθες ἐνταῦθα, ὅτι αἱ Λειτουργίαι αὗται γίνονται μετὰ Κολύβων καὶ παραστασίματος), ἀπ’ αὐτῆς δηλονότι τῆς πρώτης ἡμέρας, καθ’ ἣν τελευτῶσι, μέχρι καὶ τῆς Τεσσαρακοστῆς· αἱ τοιαῦται Λειτουργίαι αὐτῶν ἄρχονται ἀπὸ τῆς δευτέρας τοῦ Θωμᾶ, μέχρι συμπληρώσεως τῆς Τεσσαρακοστῆς· ἐν μόναις ταῖς Κυριακαῖς, καὶ ταῖς λοιπαῖς ἑορτασίμοις ἡμέραις, ἤως (ὅπερ δηλοῖ ἤγουν) τῇ τετράδι τῆς Μεσοπεντηκοστῆς, τῇ τετάρτῃ τῇ πρὸ τῆς Ἀναλήψεως (ἤτοι τῇ ἀποδόσει τοῦ Πάσχα), τῇ πέμπτῃ τῆς Ἀναλήψεως, καὶ τῇ δευτέρᾳ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, τούτου μὴ γινομένου».

Καὶ βλέπε, ὦ φίλτατε Ἀναγνῶστα, πόσην ἀκρίβειαν φυλάττουσιν ἐδῶ οἱ τοῦ ἁγίου Ὄρους θεοφόροι Πατέρες· αὐτοὶ γάρ, ὁποὺ εἶπον ἀνωτέρω, ὅτι εἶναι παράδοσις τῶν Ἁγίων διὰ νὰ μνημονεύωνται καθ’ ἑκάστην οἱ κοιμηθέντες ἀδελφοί, καὶ αὐτοὶ ὁποὺ τόσον ἀγωνίζονται καὶ ὑπερμαχοῦν διὰ νὰ μνημονεύωνται καθ’ ἑκάστην οἱ τελευτῶντες, ὡς φιλάδελφοι, ἐξαιροῦσιν ὅμως προσδιωρισμένως τὰς Κυριακάς, καὶ τὰς ῥηθείσας ἑορτασίμους ἡμέρας, καὶ λέγουσι μὲ μεγάλην ἀκρίβειαν καὶ διαστολήν, ὅτι εἰς τὰς ἡμέρας αὐτὰς νὰ μὴ γίνωνται τὰ τῶν κοιμηθέντων ἀδελφῶν μνημόσυνα. Τί ταύτης τῆς ἀληθείας ἠμπορεῖ νὰ γένῃ φανότερον; τί τῆς διατάξεως ταύτης λαμπρότερον; ἢ τίς τῶν φιλαδέλφων Πατέρων τούτων δύναται εὑρεθῆναι φιλαδελφότερος;

Ἀρκετὴ ἦτον μόνη ἡ ἀνωτέρω μαρτυρία τοῦ Τυπικοῦ τοῦ Πρωτάτου ὡς καθολικωτέρου, νὰ πληροφορήσῃ τὸν καθ’ ἕνα· διὰ περισσοτέραν ὅμως πίστωσιν τῶν ἀναγινωσκόντων, φέρομεν ἐδῶ καὶ ἄλλας μαρτυρίας Τυπικῶν, μερικῶν Μοναστηρίων τοῦ Ἁγίου Ὄρους. Λέγομεν, λοιπόν, ὅτι τὴν ἀνωτέρω διάταξιν τοῦ Τυπικοῦ τοῦ Πρωτάτου, περὶ τοῦ «τί ὀφείλει γίνεσθαι, ἐὰν συμβῇ ἀδελφὸν ἐκδημῆσαι πρὸς Κύριον τῇ μεγάλῃ Τεσσαρακοστῇ», τὴν αὐτὴν ἀπαραλλάκτως καὶ μὲ τὰς αὐτὰς λέξεις ἀναφέρει καὶ τὸ Τυπικὸν τῆς Ἱερᾶς Μονῆς τοῦ Διονυσίου, τοῦ νῦν Κοινοβίου· οὕτω γὰρ καὶ ἐκεῖ γράφεται: «Χρὴ εἰδέναι, ὅτι ἐὰν γένηται ἀδελφὸν ἐκδημῆσαι πρὸς Κύριον ἐν ταῖς ἁγίαις ταύταις ἡμέραις, διὰ μέσης τῆς ἑβδομάδος, Παννυχὶς οὐ γίνεται τῶν τρίτων αὐτοῦ, ἕως τῆς Παρασκευῆς ἑσπέρας· τότε γὰρ τελεῖται ἡ Παννυχὶς αὐτοῦ, καὶ τῷ Σαββάτῳ ἡ Λειτουργία» καὶ τὰ ἑξῆς.

Εἶτα ἐπιφέρει καὶ τὰ ἀκόλουθα: «ἐπεὶ δὲ παράδοσίς ἐστι τῶν Ἁγίων μνημονεύεσθαι τοὺς ἐκδημοῦντας ἀφ’ ἡμῶν καθ’ ἑκάστην διὰ Λειτουργιῶν, ἀπ’ αὐτῆς δηλονότι τῆς πρώτης ἡμέρας, καθ’ ἣν τελευτῶσι, μέχρι καὶ τῆς Τεσσαρακοστῆς, αἱ τοιαῦται Λειτουργίαι αὐτῶν ἄρχονται ἀπὸ τῆς δευτέρας τοῦ Θωμᾶ μέχρι συμπληρώσεως τῆς Τεσσαρακοστῆς· ἐν μόναις ταῖς Κυριακαῖς, καὶ ταῖς λοιπαῖς ἑορτασίμοις ἡμέραις, ἤγουν τῇ Δʹ τῆς Μεσοπεντηκοστῆς, τῇ Δʹ τῇ πρὸ τῆς Ἀναλήψεως, τῇ Εʹ τῆς Ἀναλήψεως, καὶ τῇ Βʹ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, τούτου μὴ γινομένου».

Αὐτὴ ἡ ἰδία Διάταξις ἀπαραλλάκτως φέρεται καὶ εἰς τὸ Τυπικὸν τῆς Ἱερᾶς Μονῆς τοῦ Δοχειαρίου, ἐν Κεφαλ. ριθʹ, τὴν ὁποίαν περιττὸν εἶναι νὰ γράφωμεν καὶ ἐδῶ, ὡς δὶς ἀνωτέρω γραφεῖσαν· εἰ γάρ, κατὰ τὴν κοινὴν παροιμίαν, δὶς ἕψειν τὴν κράμβην περιττόν, πολλῷ μᾶλλον τρίς. Αὐτὴ ἡ ἰδία διάταξις ἀπαραλλάκτως φέρεται καὶ ἐν τῷ μεμβραΐνῳ Τυπικῷ τῆς Ἱερᾶς Βασιλικῆς καὶ μεγαλοπρεποῦς Μονῆς τοῦ Βατοπαιδίου, τῷ εὑρισκομένῳ ἐν τῇ Βιβλιοθήκῃ τῇ τοῦ Σκευοφυλακείου, ὅπερ ἐπιγράφεται ὅτι εἶναι τῶν Στουδιτῶν.

Ἐν δὲ τῷ Τυπικῷ τῆς μεγίστης Λαύρας τοῦ Ὁσίου καὶ Θεοφόρου Πατρὸς ἡμῶν Ἀθανασίου, γράφεται ταῦτα: «Περὶ τῶν μνημοσύνων, εἰ τύχωσιν αἱ τοιαῦται ἑορταὶ (δηλονότι αἱ ἔχουσαι Κτιτορικὰ μνημόσυνα) ἐν Κυριακῇ, πῶς χρὴ γίνεσθαι. Ὅρα, ὦ ὡρολογομαΐστωρ, ὅταν τύχωσι ταῦτα ἐν Κυριακῇ· ὀφείλεις νὰ τελειώσῃς τὸ Κόλυβον νὰ μνημονευθῇ καὶ νὰ ψαλθῇ τῇ παρασκευῇ ἑσπέρας, καὶ τὸ ταχὺ τὸ Σάββατον νὰ μνημονευθοῦν τὰ ὀνόματα αὐτῶν εἰς τὴν Λειτουργίαν εἰς τὸ Παρεκκλήσιον, καὶ τοῦτο εἶναι πλέον ἁρμοδιώτερον καὶ τακτικόν· καὶ οὕτω γινέσθω, καὶ μηδὲν ἀμφιβάλῃς».

Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ Βιβλίῳ τῆς Ἱερᾶς τοῦ Δοχειαρίου Μονῆς, τῷ περιέχοντι τὴν Ἀκολουθίαν τῶν Ἀρχαγγέλων καὶ τοῦ Ἁγίου Νικολάου, γράφεται ἡ κάτωθεν ἑρμηνεία, πῶς δεῖ ψάλλεσθαι τὰ Κτιτορικὰ Μνημόσυνα, ἐὰν τύχωσιν ἐν Κυριακῇ: «μετὰ τὴν ἐνάτην ὥραν (τοῦ Σαββάτου) εἰσερχόμεθα ἐν τῷ Ναῷ, καὶ ψάλλομεν πρῶτον τὰ Κόλυβα, διὰ τὸ εἶναι τῇ ἐπαύριον Κυριακήν· καὶ μετὰ τὴν ἀπόλυσιν τῶν Κολύβων, ἀρχόμεθα τοῦ Ἑσπερινοῦ».

Μηδεὶς δὲ ἀκούων Τυπικὰ καὶ διατάξεις τῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους Μοναστηρίων, καταφρονείτω αὐτὰ ὡς μερικά, καθώς τινες ἀνοήτως ἐτόλμησαν νὰ φλυαρήσουν τοῦτο, φόβου Θεοῦ ἐκτός· διατὶ ἡμεῖς βλέπομεν εἰς διάφορα βιβλία τετυπωμένα τῆς Ἁγίας ἡμῶν Ἐκκλησίας, ὅτι αἱ Διατάξεις τοῦ Ὄρους ἀναφέρονται πάντοτε ὡς σεβάσμιαι καὶ ὡς παραδεδομέναι ὑπὸ τῶν πάλαι Ἁγίων Πατέρων· ἐν μὲν γὰρ τῷ Ἱερῷ Εὐχολογίῳ, ὅπου γράφεται ἡ ἑρμηνεία περὶ τοῦ «Τίνα τὰ δεξιὰ μέρη τοῦ ἁγίου Ἄρτου», προστίθενται κατὰ τὸ τέλος καὶ τὰ λόγια ταῦτα: «αὕτη ἡ τάξις, ἣν ἐν τῷ παρόντι ἐσημειώσαμεν, εἴωθε γίγνεσθαι καὶ ἐν πᾶσι τοῖς Ἱεροῖς Μοναστηρίοις τοῦ Ἁγίου Ὄρους, ἅτινα σῴζουσιν ἀπαραλλάκτως τὰς παραδεδομένας τάξεις ὑπὸ τῶν πάλαι Ἁγίων Πατέρων, ὡς οἱ ἐκεῖσε παραγεγονότες ἐπιμαρτύρονται». Ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ ἀκολουθίᾳ τοῦ Μεγάλου Ἁγιασμοῦ γράφεται περὶ τῆς εὐχῆς τοῦ «Τριὰς ὑπερούσιε», ὅτι αὕτη οὐ λέγεται ἐν τῷ Ἁγίῳ Ὄρει· ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ Ἱερῷ Ὡρολογίῳ κατὰ τὸ μεσονυκτικὸν τῆς Κυριακῆς προστίθενται ταῦτα: «Ἰστέον, ὅτι ἐν τῷ Ἁγίῳ Ὄρει τοῦ Ἄθω μετὰ τὸν Τριαδικὸν Κανόνα ψάλλουσι τὴν Τιμιωτέραν δίχορον».