Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης – Ἐξομολογητάριον

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Βʹ Πῶς πρέπει νὰ ἐξομολογῆται ὁ ἁμαρτωλός. Ἀφ’ οὗ δὲ στοχασθῇς τοιουτοτρόπως τὰς ἁμαρτίας σου, σύντροφέ μου ἁμαρτωλέ, καὶ προετοιμασθῇς μὲ τὴν συντριβὴν ταύτην καὶ τὴν ἐπιτριβήν, τότε πήγαινε εἰς τὸν ἔμπειρον Πνευματικόν, ὁποῦ εἴπομεν, καὶ ἂν ᾖναι μακρὰ ἡ κατοικία του μὴν ὀκνεύσῃς, καθὼς δὲν ὀκνεύεις νὰ ὑπάγῃς καὶ εἰς τὸν μακρὰν ὄντα ἔμπειρον ἰατρὸν διὰ τὴν σωματικήν σου ἀσθένειαν· ἀλλ’ εἰπὲ καὶ σὺ ὡς ὁ Ἄσωτος ἐκεῖνος υἱός· «Ἀναστὰς πορεύσομαι πρὸς τὸν πατέρα μου».

Ἐλθὼν δὲ πρὸς αὐτόν, ὅταν ἐκεῖνος σοῦ εἰπῇ νὰ ἐξομολογηθῇς τὰς ἁμαρτίας σου ἔμπροσθεν τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, τότε σὺ γονατίσας ἐνώπιον τῆς ἱερᾶς του εἰκόνος, εἰπέ· «Πάτερ, ἥμαρτον εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἐνώπιόν σου, καὶ οὐκ εἰμὶ ἄξιος κληθῆναι υἱός σου· ἀλλ’ ἰδοὺ σήμερον διὰ τοῦ Πνευματικοῦ μου τούτου Πατρὸς ἐξομολογήσομαί σοι ἐν εὐθύτητι καρδίας». Καὶ οὕτως ἀρχίζεις νὰ ἐξομολογῆσαι.

Τίς εἶναι ἡ Ἐξομολόγησις. Πρὸ τοῦ δὲ νὰ ἀρχίσῃς, ἤξευρε ὅτι ἡ ἐξομολόγησις εἶναι μία θεληματικὴ διὰ στόματος φανέρωσις τῶν πονηρῶν ἔργων, καὶ λόγων, καὶ λογισμῶν, κατανυκτική, κατηγορητική, εὐθεῖα, χωρὶς ἐντροπήν, ἀποφασιστική, πρὸς νόμιμον Πνευματικὸν γινομένη.

Ὅτι ἡ Ἐξομολόγησις πρέπει νὰ ᾖναι θεληματική. Λοιπὸν καὶ σύ, ἀδελφέ, Αʹ. πρέπει νὰ ἐξομολογῆσαι μὲ τὸ ἴδιόν σου στόμα ὅλα τὰ πονηρὰ ἔργα σου, ὅλα τὰ πονηρὰ λόγιά σου, καὶ ὅλους τοὺς πονηροὺς λογισμούς σου· ὄχι ἀπὸ κἀμμίαν βίαν ἢ ἀνάγκην, ἀλλὰ θεληματικῶς καὶ ἀφ’ ἑαυτοῦ σου, λέγωντας μὲ τὸν Δαυΐδ· «Καὶ ἐκ θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ»· ὄχι νὰ καρτερῇς νὰ σὲ ἐρωτᾷ ὁ Πνευματικός, ἀλλὰ ἐσὺ πρῶτος νὰ τὰς ἐξομολογῆσαι.

Μὴ ὁμοιάζῃς καὶ σὺ κατὰ τοῦτο μὲ τὸν βασιλέα Ναβουχοδονόσωρ, ὅς τις δὲν ἔλεγεν αὐτὸς εἰς τοὺς μάγους τὸ ἐνύπνιον ὁποῦ εἶδε, καὶ ὕστερον οἱ μάγοι νὰ τὸ διαλύσουν· ἀλλ’ ἐζήτει νὰ τοῦ εἰποῦν ἐκεῖνοι καὶ τὸ ἐνύπνιον καὶ τὴν ἐξήγησίν του· «Πλὴν τὸ ἐνύπνιον, καὶ τὴν σύγκρισιν αὐτοῦ ἀπαγγείλατέ μοι»· ἀλλὰ σὺ εἰπὲ πρῶτον τὸ ἐνύπνιόν σου, ἤτοι τὰς ἁμαρτίας σου, καὶ τότε νὰ τὰς ἀκούσῃ ὁ Πνευματικός, καὶ νὰ τὰς διορθώσῃ.

Ὅτι ἡ Ἐξομολόγησις πρέπει νὰ ἦναι κατανυκτική. Βʹ. Πρέπει νὰ ἐξομολογῆσαι κατανυκτικὰ μὲ πολλὴν ταπείνωσιν, καὶ μὲ συντετριμμένην καρδίαν, καθὼς ἐξωμολογεῖτο ἡ Πόρνη τὰς ἁμαρτίας της, καθὼς ἡ Χαναναία, καὶ καθὼς ὁ Τελώνης προσηύχετο, διὰ νὰ προσδεχθῇ ὁ Θεὸς τὴν ἐξομολόγησίν σου, καὶ δώσῃ σοι τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν σου· διότι «Καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουδενώσει». Τὴν κατάνυξιν δὲ ταύτην καὶ τὴν ταπείνωσιν πρέπει νὰ δείχνῃς, καὶ ὅταν ἀκόμη σὲ ἐλέγχῃ ὁ Πνευματικὸς διὰ κἀνένα σου ἁμάρτημα, σιωπῶντας καὶ μὴ θυμωνόμενος, μηδὲ περικόπτων τὰ λόγιά του, ἀλλὰ δεχόμενος τὸν ἔλεγχον μετὰ χαρᾶς, ὡσὰν νὰ σοῦ τὸν κάμνῃ ὁ ἴδιος Θεός. Τί λέγω νὰ τὸν δέχεσαι μετὰ χαρᾶς; ἂν ᾖναι τρόπος πρέπει ὡς κατάδικος νὰ σκύπτῃς εἰς τὴν γῆν, καὶ νὰ βρέχῃς τοὺς πόδας του μὲ τὰ δάκρυά σου, καθὼς σὲ συμβουλεύει ὁ Ἅγιος Ἰωάννης τῆς Κλίμακος. «Γενοῦ καὶ τῷ ἤθει καὶ τῷ λογισμῷ ὡς κατάδικος ἐπὶ τῇ ἐξομολογήσει σου, εἰς γῆν νενευκώς, καὶ εἰ δυνατὸν καὶ τοὺς πόδας τοῦ ἰατροῦ, ὡς τοῦ Χριστοῦ, δάκρυσι βρέχων».

Ὅτι ἡ ἐξομολόγησις πρέπει νὰ ᾖναι κατηγορητική. Γʹ. Πρέπει νὰ μὴ κατηγορῇς τὸν ἕνα καὶ τὸν ἄλλον ὅταν ἐξομολογῆσαι, προφασιζόμενος, ὅτι αὐτοὶ ἔγειναν αἴτιοι νὰ ἁμαρτήσῃς, καθὼς καὶ ὁ Ἀδὰμ ἐπροφασίσθη τὴν Εὔαν, καὶ ἡ Εὔα τὸν ὄφιν· ὄχι· ἀλλὰ μόνον καὶ μόνον νὰ κατηγορῇς τὸν ἑαυτόν σου, καὶ τὴν κακήν σου προαίρεσιν. «Εἰ θέλεις κατηγορῆσαι, (σοῦ λέγει ὁ θεῖος Χρυσόστομος ἐν Ὁμιλ. ναʹ. εἰς τὸν Ματθ.) κατηγόρησον σοῦ»· καὶ ὁ Παροιμιαστής. «Δίκαιος αὐτοῦ κατήγορος»· ἑαυτοῦ λέγει, καὶ ὄχι τῶν ἄλλων, ἵνα μή, ζητῶν νὰ ὀλιγοστεύσῃς μὲ τὴν ἐξομολόγησιν τὰς ἁμαρτίας σου, τὰς αὐξήσεις προσθέτωντας καὶ τὴν κατάκρισιν. Τί νὰ λέγῃς δὲ εἰς τὸν Πνευματικόν, σὲ συμβουλεύει ὁ Ἰωάννης τῆς Κλίμακος. «Εἰπὲ καὶ μὴ αἰσχυνθῇς· ἐμὸν τὸ τραῦμα, Πάτερ, ἐμὴ ἡ πληγή, ἐξ οἰκείας ῥᾳθυμίας, καὶ οὐκ ἐξ ἑτέρου προσγινομένη· οὐδεὶς ταύτης αἴτιος, οὐκ ἄνθρωπος, οὐ πνεῦμα, οὐ σῶμα, οὔ τι ἕτερον, ἀλλ’ ἡ ἐμὴ ἀμέλεια».

Ὅτι ἡ ἐξομολόγησις πρέπει νὰ ἦναι εὐθεῖα. Δʹ. Πρέπει νὰ ἐξομολογῆσαι μὲ ἀλήθειαν καὶ εὐθύτητα τῆς καρδίας σου, φανερώνοντας ὅλας σου τὰς ἁμαρτίας τοιουτοτρόπως, καθὼς τὰς ἔπραξες, μὲ ὅλα τὰ περιστατικὰ τοῦ τόπου, τοῦ χρόνου, τοῦ προσώπου, τῆς αἰτίας, τοῦ ἀριθμοῦ, καὶ τοῦ τρόπου, χωρὶς νὰ προσθέσῃς, ἢ νὰ ἀφαιρέσῃς, χωρὶς νὰ λέγῃς τὰς μισὰς ἁμαρτίας σου εἰς ἕνα Πνευματικόν, καὶ τὰς μισὰς εἰς ἄλλον, καθὼς κάμνουν μερικοὶ πανοῦργοι, χωρὶς νὰ τὰς λέγῃς μὲ κάποια λόγια τεχνικά, μὲ τὰ ὁποῖα καὶ κρύπτεις ἐν ταὐτῷ, καὶ φανερόνεις τὴν ἁμαρτίαν σου, μὲ σκοπὸν διὰ νὰ ὀλιγοστεύσῃς τὴν ἐντροπήν· ἀλλὰ νὰ ἐξομολογῆσαι ἁπλᾶ καὶ ἴσια, μὲ καρδίαν ἄδολον καὶ ἀληθινήν· διατὶ ἂν ἐξομολογηθῇς κατὰ δόλον καὶ κατ’ ἐπιφάνειαν μόνον, ἤξευρε ὅτι ὄχι μόνον θέλει γένῃ μισητὴ ἡ ἐξομολόγησίς σου κοντὰ εἰς τὸν Θεόν· ὁποῦ ἀγαπᾷ πάντοτε τὴν ἀλήθειαν· «Ἰδοὺ γὰρ ἀλήθειαν ἠγάπησας», ἀλλὰ ἀκόμη καὶ αἱ ἁμαρτίαι σου, ὁποῦ ἐξωμολογήθης, θέλουν ξεφυτρώσειν πάλιν μετ’ ὀλίγον εἰς ἐσέ, καθὼς ξεφυτρόνουν καὶ αἱ ἄσπραι τρίχες εἰς ἐκείνους τοὺς γέροντας, ὁποῦ δὲν τὰς ξεριζώνουν, ἀλλὰ κατ’ ἐπιφάνειαν μόνον τὰς ξουραφίζουν· μὲ τὸ ὁποῖον παρομοιάζεις καὶ σὺ κατὰ τοῦτο, ὡς λέγει ὁ Δαυΐδ· «Ὡσεὶ ξυρὸν ἠκονημένον ἐποίησας δόλον».

Ὅτι ἡ Ἐξομολόγησις πρέπει νὰ γίνεται χωρὶς ἐντροπήν. Εʹ. Πρέπει νὰ ἐξομολογῆσαι χωρὶς ἐντροπήν· διατί ἡ ἐντροπή, ὁποῦ λαμβάνεις ὅταν ἐξομολογῆσαι, σοῦ προξενεῖ δόξαν καὶ χάριν παρὰ τῷ Θεῷ, κατὰ τὸν Σειράχ· «Ἔστιν αἰσχύνη, ἐπάγουσα ἁμαρτίαν, καὶ ἔστιν αἰσχύνη, δόξα καὶ χάρις». Ἡ ἐντροπὴ αὕτη σὲ κάμνει νὰ ἐλευθερωθῇς ἀπὸ τὴν μέλλουσαν ἐντροπὴν τῆς ἐν τῇ φοβερᾷ ἡμέρᾳ τῆς Κρίσεως, κατὰ τὸν τῆς Κλίμακος· «Οὐ γὰρ ἔστιν ἐκτὸς αἰσχύνης, αἰσχύνης ἀπαλλαγῆναι»· καὶ κατὰ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον. «Μὴ ἀπαξιώσης ἐξαγορεῦσαί σου τὴν ἁμαρτίαν, ἵνα τὴν ἐκεῖθεν αἰσχύνην τῇ ἐνταῦθα φύγῃς· ἐπειδὴ μέρος καὶ τοῦτο τῆς ἐκεῖσε κολάσεως, καὶ δείξῃς ὅτι τὴν ἁμαρτίαν ὄντως μεμίσηκας, παραδειγματίσας αὐτὴν καὶ θριαμβεύσας, ὡς ἀξίαν ὕβρεως». Τί ἐντρέπεσαι ἁμαρτωλέ; ὅταν ἔκαμνες τὴν ἁμαρτίαν δὲν ἐντρέπεσο, καὶ τώρα ὁποῦ ζητεῖς νὰ τὴν ξεφορτωθῇς, ἐντρέπεσαι; ἂχ τρελλέ! καὶ δὲν ἠξεύρεις πῶς ἡ ἐντροπὴ αὕτη εἶναι τοῦ διαβόλου, ὁ ὁποῖος, ὅταν κάμνῃς τὴν ἁμαρτίαν, σοῦ δίδει θάῤῥος καὶ ἀδιαντροπίαν, καὶ ὅταν τὴν ἐξομολογῆσαι, σοῦ δίδει φόβον καὶ ἐντροπήν; ἔτζι μαρτυρεῖ ὁ Χρυσόστομος· «Δύω ταῦτά ἐστιν, ἁμαρτία καὶ μετάνοια· ἐν τῇ ἁμαρτίᾳ, ὄνειδος, γέλως· ἐν τῇ μετανοίᾳ, ἔπαινος, παρρησία.

ἀλλ’ ἀντιστρέφει τὴν τάξιν ὁ Σατανᾶς, καὶ δίδωσι τοῖς πειθομένοις αὐτῷ, ἐν μὲν τῇ ἁμαρτίᾳ, τὴν παῤῥησίαν, ἐν δὲ τῇ μετανοίᾳ τὴν αἰσχύνην· σὺ δὲ μὴ πεισθῇς αὐτῷ».

Διὰ τοῦτο διαβάζομεν εἰς τὰ Πατερικά, ὅτι ἕνας ἐνάρετος πατὴρ εἶδε τὸν διάβολον ὀφθαλμοφανῶς νὰ πηγαίνῃ συχνὰ εἰς τὰ ἐξομολογητήρια τῶν Πνευματικῶν, διὰ νὰ δίδῃ ἐντροπὴν εἰς τοὺς ἐκεῖ ἐξομολογουμένους ἁμαρτωλούς. Ὁ Θεὸς δὲν σοῦ ἔδωκε Πνευματικὸν κἀνένα Ἄγγελον, ἢ κἀνένα Ἀρχάγγελον διὰ νὰ ἐντραπῇς, ἀλλὰ ἕνα ἄνθρωπον, ἕνα ὁμοιοπαθῆ ὡσὰν καὶ ἐσένα, διὰ νὰ μὴν ἐντραπῇς, καὶ σὺ διατὶ νὰ ἐντρέπεσαι; Εἰ δὲ καθ’ ὑπόθεσιν, ἔμαθες ἀπὸ ἄλλους, ἢ σὺ ὑποπτεύεσαι, ὅτι ὁ Πνευματικός σου φανερόνει εἰς ἄλλους τὰς ἁμαρτίας· τοῦτο, ἀδελφέ μου, ἂς μή σε ἐμποδίσῃ ἀπὸ τὴν ἐξομολόγησιν· διατί εἶναι πλάνη τοῦ διαβόλου, μὲ τὴν ὁποίαν ζητεῖ νὰ ἀπωλέσῃ τὴν ψυχήν σου· ἀλλὰ πήγαινε ἀφόβως καὶ ἐξομολογήσου τὰς ἁμαρτίας σου· καὶ ἂν μὲν ἐκεῖνος τὰς φανερώσῃ (τὸ ὁποῖον εἶναι πολλὰ δύσκολον, διὰ νὰ μὴν εἰπῶ καὶ ἀδύνατον, νὰ τὸ κάμη), ἐκεῖνος ἔχει νὰ δώσῃ ἀπολογίαν εἰς τὸν Θεόν, διὰ τὸ κακὸν αὐτό, ὁποῦ κάμνει· σὺ δὲ ὁ ἐξομολογηθεὶς εἶσαι τελείως ἀθῶος, καὶ συγχωρημένος εἰς τὰς ἁμαρτίας σου. Ἔτζι σὲ πληροφορεῖ ὁ Ἅγιος Μελέτιος ὁ Ὁμολογητής. «Εἴτις τὴν ἐξαγόρευσιν ἐξείπει καὶ φαυλίσοι, Αὐτὸς ὑπόσχῃ τῷ Θεῷ τὸν λόγον ἐν τῇ κρίσει.

Ὁ δ’ ἐξαγορευσάμενος παντάπασιν ἀθῶος, Καὶ τῶν σφαλμάτων τῶν αὐτοῦ λελυτρωμένος πάντῃ.» Οἱ μετανοοῦντες τὸν παλαιὸν καιρὸν ἐστέκοντο εἰς τὴν πόρταν τῆς Ἐκκλησίας, καὶ ἐξωμολογοῦντο τὰς ἁμαρτίας των εἰς ὅλον τὸ πλῆθος, ὁποῦ ἔμβαιναν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, ὡς λέγει ὁ Σωζόμενος· «Ἐξ ἀρχῆς τοῖς Ἱερεῦσιν ἔδοξεν ὡς ἐν θεάτρῳ ὑπὸ μάρτυρι τῷ πλήθει τῆς Ἐκκλησίας, τὰς ἁμαρτίας ἐξαγγέλλειν»· καὶ ὁ νϛʹ. καὶ οεʹ. Κανὼν τοῦ μεγάλου Βασιλείου τὸ αὐτὸ λέγουσιν.

Ἕνας δίκαιος Ἰὼβ δὲν ἐντρέπετο νὰ ἐξομολογῆται ἔμπροσθεν εἰς τὸ πλῆθος, καθὼς τὸ κηρύττει μόνος· «Οὐ γὰρ διεντράπην πολυοχλίαν πλήθους, τοῦ μὴ ἐξαγορεῦσαι ἐνώπιον αὐτῶν», καὶ σὺ ἀδελφέ μου, ἁμαρτωλὸς ὤντας, καὶ ἔμπροσθεν εἰς ἕνα μόνον ἄνθρωπον ἐξομολογούμενος, διατὶ νὰ ἐντρέπεσαι;

Ὅτι αἱ ἁμαρτίαι πρέπει νὰ φανερωθοῦν ἢ ἐδῶ, ἢ ἐκεῖ. Ἕνα ἀπὸ τὰ δύω· ἢ ἐδῶ κάτω εἰς μοναχὸν Πνευματικὸν πρέπει νὰ φανερώσῃς τὰς ἁμαρτίας σου, ἀδελφέ, ἢ ἐκεῖ εἰς τὸν φοβερὸν Κριτήν. Ἂν ἐδῶ τὰς κρύψῃς, ἤξευρε ὅτι ἐκεῖ ἔχει νὰ τὰς θεατρίσῃ ἐξάπαντος ἔμπροσθεν εἰς ὅλους τοὺς Ἀγγέλους, καὶ τοὺς ἀνθρώπους ὁ φοβερὸς Κριτὴς μὲ μεγάλον σου ἐλεγμόν· «Ἐλέγξω σε, θέλει σοῦ εἰπεῖ, καὶ παραστήσω κατὰ πρόσωπόν σου τὰς ἁμαρτίας σου». Τί λέγω ὁ Κριτής; αὐταὶ αἱ ἴδιαι ἀνεξομολόγητοι ἁμαρτίαι σου θέλουν σὲ ἐλέγξει τότε, καὶ θέλουν σὲ θεατρίσει εἰς ἐκεῖνο τὸ παγκόσμιον κρητήριον· «Παιδεύσει σε ἡ ἀποστασία σου, καὶ ἡ κακία σου ἐλέγξει σε» Διὰ τοῦτο καὶ ὁ θεῖος Χρυσόστομος σὲ συμβουλεύει λέγων· «Ἁμαρτωλὸς εἶ· πρόσελθε εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, πρόσπεσον, κλαῦσον· ἥμαρτες, ἐξομολόγησαι Θεῷ τὰς ἁμαρτίας σου· εἰπὲ ἐνταῦθα, ἵνα μὴ ἐκεῖ ὑπὸ μυριάδων Ἀγγέλων καὶ ἀνθρώπων αἰσχυνόμενος ἐλεγχθῇς.

Εἰπέ μοι, τί ἐστι κάλλιον, ὧδε ἐν Ἐκκλησίᾳ τῷ Θεῷ μόνῳ ἐξομολογήσασθαι καὶ τῷ Πνευματικῷ σου πατρί, ἢ ἐκεῖ ἐπὶ τοσούτων μυριάδων δημοσιεύεσθαι».

Ὅτι ἀνίσως καὶ μείνῃ ἀνεξομολόγητος μία μόνη ἁμαρτία, μένουν ἀσυγχώρητοι καὶ αἱ λοιπαί. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἐξομολογηθῇς ὅλας τὰς ἁμαρτίας σου, καὶ κρύψῃς ἀπὸ ἐντροπὴν μίαν μόνην, ἤξευρε ὅτι ὄχι μόνον καὶ αἱ ἁμαρτίαι, ὁποῦ ἐξωμολογήθης, μένουν ἀσυγχώρητοι, ἀλλὰ προσθέτεις ἀκόμη παραπάνω εἰς τὸν ἑαυτόν σου καὶ ἄλλην μίαν ἁμαρτίαν, τὴν ἱεροσυλίαν, διὰ τὸ κρύψιμον αὐτό, ὡς λέγει ἐν τῷ ἐξομολογηταρίῳ ὁ Ἱεροσολύμων Χρύσανθος.

Ὅθεν καὶ ἕνας Διδάσκαλος σὲ συμβουλεύει φρονίμως, ὅτι ἂν θέλῃς νὰ νικήσῃς τὸν διάβολον, ὁποῦ σοῦ φέρει τὴν ἐντροπήν, λέγε πρώτην ἀπὸ ὅλας ἐκείνην τὴν ἁμαρτίαν, ὁποῦ ἐντρέπεσαι περισσότερον.

Ὅτι ἡ ἐξομολόγησις πρέπει νὰ ἦναι ἀποφασιστική. Ἔκτον δὲ καὶ τελευταῖον, πρέπει νὰ ἐξομολογῆσαι ἀποφασιστικά· ἤγουν, νὰ κάμῃς ἔμπροσθεν εἰς τὸν Πνευματικὸν μίαν στερεὰν καὶ βεβαίαν ἀπόφασιν, ὅτι προτιμᾷς χιλίαις φοραῖς καλήτερα νὰ ἀποθάνῃς, παρὰ νὰ ἁμαρτήσῃς πλέον μὲ τὴν θέλησίν σου, συνεργούσης σοι τῆς θείας χάριτος· ἐπειδὴ ἂν δὲν κάμῃς τοιαύτην ἀπόφασιν εἰς τὴν καρδίαν σου, ὀλίγον θέλει σὲ ὠφελήσει ἡ συντριβή, ὀλίγον ἡ ἐξομολόγησις, καὶ μετάνοιά σου, καθὼς λέγουν ὅλοι κοινῶς οἱ Διδάσκαλοι.

Διὰ τοῦτο ὅσοι δὲν κάμνουν τοιαύτην ἀπόφασιν, τὸ ἔνα πόδι ἔχουν εἰς τὸν Πνευματικόν, καὶ τὸ ἄλλο εἰς τὴν ἁμαρτίαν· ἐξομολογοῦνται μὲ τὸ στόμα, καὶ μὲ τὴν καρδίαν μελετοῦν πάλιν νὰ κάμουν τὴν ἁμαρτίαν, παρομοιάζοντας κατὰ τοῦτο μὲ τὸν σκύλον, ὅστις, ἀφοῦ ξεράσῃ, γυρίζει πάλιν εἰς τὸ ἴδιόν του ἐξέρασμα, καὶ μὲ τὸν χοῖρον, ὅστις ἀφοῦ πλυθῇ, κυλίεται πάλιν εἰς τὸν πρῶτόν του βόρβορον, καθὼς λέγει ὁ Ἅγιος Πέτρος· «Συμβέβηκε δὲ αὐτοῖς τὸ τῆς ἀληθοῦς Παροιμίας· Κύων ἐπιστρέψας ἐπὶ τὸ ἴδιον ἐξέρασμα· καὶ ὗς λουσαμένη, εἰς κύλισμα βορβόρου».

Αὐτοί, ὡς λέγει ὁ ἱερὸς Αὐγουστῖνος, δὲν κόπτουν τὴν ἁμαρτίαν, ἀλλὰ τὴν ἀναβάλλουν εἰς ἄλλον καιρόν· καὶ κατὰ συνήθειαν μόνον ἐξομολογοῦνται, διατὶ ἔρχεται θετέον, τὸ Πάσχα, ἢ τὰ Χριστούγεννα, ἢ διατὶ κινδυνεύουν εἰς θάνατον, καὶ ὄχι κατὰ ἀλήθειαν.

Ἀναγινώσκομεν εἰς τὰ Πατερικά, ὅτι ἔνας Ἀββᾶς ἔβλεπε τὰς ψυχὰς πῶς καταβαίνουν εἰς τὸν ᾌδην, καθὼς καταβαίνει τὸ χιόνι εἰς τὴν γῆν ἐν τῷ μέσῳ τοῦ χειμῶνος· καὶ διατὶ ἆρά γε τοῦτο; ὄχι διατὶ δὲν ἐξομολογοῦνται οἱ Χριστιανοὶ (διότι σπανίως τυχαίνει νὰ ἀποθάνῃ τινὰς ἀνεξομολόγητος)· ἀλλὰ διατὶ δὲν ἐξομολογοῦνται καλῶς μὲ ἀπόφασιν ὅτι νὰ μὴ ἁμαρτήσουν πλέον· διατὶ δὲν σχίζουν τὴν καρδίαν τους μὲ ἕνα ἀληθινὸν πόνον ἀποφασιστικῆς διορθώσεως, ἀλλὰ μόνον σχίζουν τὰ ἱμάτιά τους, κατὰ τὸν Προφήτην, μὲ ἕνα ψευδῆ καὶ ἐπίπλαστον πόνον· «Διαῤῥήξατε τὰς καρδίας ὑμῶν, καὶ μὴ τὰ ἱμάτια ὑμῶν».

Καὶ τί θέλει σὲ ὠφελήσει, ἀδελφέ μου, ἂν λέγῃς μόνον, ἥμαρτον, μετανοῶ; τὸ τοιοῦτον ἥμαρτον τὸ εἶπε καὶ Σαούλ, τὸ εἶπε καὶ ὁ Ἰούδας, ἀλλὰ δὲν τοὺς ὠφέλησε. Διὸ καὶ ὁ μέγας Βασίλειος λέγει, πῶς δὲν ὠφελεῖται ἀπὸ τὴν ἐξομολόγησιν, οὔτε ὅλως ἐξομολογεῖται ἐκεῖνος, ὁποῦ λέγει μόνον πῶς ἥμαρτον, ἐπιμένει ὅμως πάλιν εἰς τὴν ἁμαρτίαν, καὶ δὲν τὴν μισεῖ· καὶ πῶς δὲν ἔχει κἀνένα ὄφελος ἀπὸ τὰς ἀδικίας, ὁποῦ τοῦ ἐσυγχώρησεν ὁ Πνευματικός, ἀνίσως πάλιν αὐτὸς ἀδικεῖ· «Ἐπεί, οὐδὲ ὁ εἰπών, ἥμαρτον, εἶτα ἐπιμένων τῇ ἁμαρτίᾳ, οὗτος ἐξομολογεῖται· ἀλλ’ ὁ κατὰ τὸν Ψαλμὸν εὑρὼν τὴν ἁμαρτίαν αὑτοῦ καὶ μισήσας· τί γὰρ ὄφελος ἀῤῥωστοῦντι ἡ παρὰ τοῦ ἰατροῦ ἐπιμέλεια, ὅταν τὰ φθαρτικὰ τῆς ζωῆς ἐπιτηδεύῃ; οὕτως οὐδὲν ὄφελος ἀδικημάτων συγχωρουμένων τῷ ἔτι ἀδικοῦντι».

Τὸ πᾶν ὅλον τῆς μετανοίας σου στέκεται εἰς τὸ νὰ ἀποφασίσῃς νὰ ἀλλάξῃς ζωήν. Μὴ εἴπῃς, ἂν ἠμπορέσω, ἔχω νὰ διορθωθῶ· ἤ, ἤθελα νὰ μὴν ἁμαρτήσω· ὄχι ἔτζι· ἀλλὰ νὰ λέγῃς· ἀποφασίζω νὰ διορθωθῶ, θέλω νὰ μὴ ἁμαρτήσω πλέον, μὲ τοιαύτην στερεάν, ἀμετάθετον, καὶ ἀποφασιστικὴν θέλησιν, καθὼς δὲν θέλω ποτὲ νὰ πίω ἕνα ποτῆρι γεμάτον φαρμάκι, καθὼς δὲν θέλω ποτὲ νὰ ἐγκρημνισθῶ ἀπὸ ἕνα ἐγκρημνόν, καὶ καθὼς δὲν θέλω ποτὲ νὰ φονευθῶ.

Ἐπειδὴ δὲ ἡ θέλησις τοῦ ἀνθρώπου δὲν ἠμπορεῖ νὰ μένῃ στερεὰ χωρὶς τὴν θείαν βοήθειαν, ἡμεῖς σοῦ ἐσχηματίσαμεν μίαν Εὐχήν, πῶς νὰ ζητῇς ἀπὸ τὸν Θεὸν τὴν βοήθειαν ταύτην, τὴν ὁποίαν ὅρα ἔμπροσθεν εἰς τὸ τέλος τοῦ ἕκτου Προφυλακτικοῦ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γʹ. Πῶς πρέπει νὰ δέχεται μετὰ χαρᾶς τὸν κανόνα του ὁ ἁμαρτωλός. Τί εἶναι ἡ Ἱκανοποίησις. Μετὰ τὴν ἐξομολόγησιν ἀκολουθεῖ τὸ τρίτον μέρος τῆς μετανοίας, ἤτοι ἡ Ἱκανοποίησις, ἡ ὁποία εἶναι μία ἔμπρακτος τελείωσις τοῦ κανόνος, ὁποῦ δώσῃ ὁ Πνευματικός, καθὼς τὴν ὁρίζει ὁ Φιλαδελφείας Γαβριὴλ ἐν τῷ περὶ Μυστηρίων. Λοιπὸν καὶ σύ, σύντροφέ μου ἁμαρτωλέ, ἔχεις χρέος νὰ δέχεσαι μετὰ χαρᾶς μεγάλης τὸν κανόνα, ὁποῦ σοῦ δώσῃ ὁ Πνευματικός, εἴτε νηστεία εἶναι, εἴτε γονυκλισία, εἴτε ἐλεημοσύνη, εἴτε τί ἄλλο. Καὶ πρὸ πάντων, νὰ δέχεσαι ὁλοψύχως τὴν ἀποχὴν τῆς Κοινωνίας εἰς τόσους χρόνους ὁποῦ ἤθελε σὲ διορίσει· διατὶ μὲ αὐτὴν τὴν ὀλίγην παιδείαν ἡμερώνεις τὴν μεγάλην ὀργήν, ὁποῦ ἔχει ὁ Θεὸς κατ’ ἐπάνω σου· μὲ αὐτὸν τὸν πρόσκαιρον κανόνα, γλυτώνεις ἀπὸ τὸν παντοτεινὸν κανόνα τῆς κολάσεως.

Παραδείγματα ἐκείνων, ὁποῦ ἐκανονίσθησαν διὰ τὰς ἁμαρτίας. Ἂν ἡ ἀδελφὴ τοῦ Μωϋσέως δὲν ἐδιώκετο ἔξω ἀπὸ τὴν παρεμβολὴν ἑπτὰ ἡμέρας, δὲν ἐκαθαρίζετο ἀπὸ τὴν λέπραν. Ἂν ὁ ἐν Κορίνθῳ πορνεύσας δὲν ἐπαραδίδετο εἰς τὸν Σατανᾶν, δὲν ἤθελε σωθῇ ἡ ψυχή του.

Ἔτζι καὶ σύ, ἀδελφέ, ἂν δὲν λάβῃς τὴν ὀλίγην αὐτὴν παιδείαν τοῦ κανόνος, οὔτε ἀπὸ τὴν λέπραν τῆς ἁμαρτίας τελείως καθαρίζεσαι, οὔτε ἡ ψυχή σου σώζεται. Πραγματεία εἶναι αὐτή, ἀγαπητέ, πολυκερδὴς καὶ μεγάλη κοντὰ εἰς τοὺς φρονίμους. Ἕνα δίδεις, καὶ γλυτόνεις ἀπὸ μιλιούνι· λαμβάνεις προσωρινά, καὶ γλυτώνεις ἀπὸ αἰώνια.

Ὁ Βασιλεὺς Δαυῒδ διὰ ἱκανοποίησιν τῶν ἁμαρτιῶν του ἐδιώχθη ἐκ τοῦ Βασιλείου του ἀπὸ τὸν ἴδιόν του υἱὸν Ἀβεσσαλώμ. Ἐπεριπάτει τὰ ὄρη καὶ λαγκάδια μὲ γυμνὰ πόδια, ὑβρίζετο καὶ ἐλιθοβολεῖτο ἀπὸ τὸν Σεμεΐ, κατεφρονεῖτο ἀπὸ ὅλους· καὶ σὺ ζητεῖς νὰ ἐξιλεώσῃς τὸν Θεὸν χωρὶς κἀνένα κανόνα; ἀνόητος ὁποῦ εἶσαι! Ὁ μέγας Θεοδόσιος ὁ Βασιλεὺς ἔκαμε μίαν περιβόητον ἱκανοποίησιν εἰς τὰ Μεδιόλανα, καθὼς ἐδιωρίσθη ἀπὸ τὸν Ἅγιον Ἀμβρόσιον· Ὁ Βασιλεὺς Ῥωμανός, ὁ Γέρων καὶ Λεκαπηνός, διὰ τοὺς ὅρκους ὁποῦ παρέβη, μετανοήσας ἔγεινε Μοναχός, καὶ ὅταν ἔμελλε νὰ φάγῃ ψωμί, εἶχεν ἓν παιδίον, ὁποῦ τοῦ ἐκτύπα εἰς τοὺς πόδας μὲ φραγγέλιον πρὸς ἱκανοποίησιν, καὶ τοῦ ἔλεγεν· «Εἴσελθε κακομόναχε εἰς τὴν τράπεζαν».

Καὶ ἄλλος Βασιλεὺς διὰ ἕνα φόνον, ὁποῦ ἔκαμεν, ἐκανονίσθη νὰ ὑπάγῃ ἐπάνω εἰς ἕνα ὄρος ὑψηλὸν μὲ γυμνὰ πόδια, καὶ ἐκεῖ ἐπάνω ὤντας ἐκδεδυμένος τὴν βασιλικὴν στολήν, ἀπέρασε μίαν ὁλόκληρον τεσσαρακοστὴν ἡμερῶν, μὲ μόνον ψωμὶ καὶ νερόν, μὲ παντοτεινὴν προσευχὴν καὶ σιωπήν, κοιμώμενος ἐπάνω εἰς τὴν σκληρὰν γῆν. Καὶ ἄλλοι πολλοὶ Βασιλεῖς ἐδοκίμασαν αὐστηροτάτας ἱκανοποιήσεις διὰ τὰς ἁμαρτίας των. Καὶ σύ, ἁμαρτωλέ, εἶσαι τάχα μεγαλήτερος ἀπὸ αὐτούς; ἢ ἔχεις εὐγενέστερον καὶ τρυφερώτερον κορμί, καὶ δὲν δέχεσαι τόσον ὀλίγον κανόνα τοῦ Πνευματικοῦ σου διὰ τὰς ἁμαρτίας σου; Μή σε πλανέσῃ ὁ λογισμὸς ὅτι δίδεις ἄσπρα καὶ ἐξαγοράζεις τὸν κανόνα σου. Οἱ Βασιλεῖς ἐτοῦτοι εἶχαν περισσότερα ἄσπρα ἀπὸ λόγου σου, καὶ ἠμποροῦσαν νὰ δώσουν μιλιούνια μόνον νὰ μὴ λάβουν αὐτοὺς τοὺς κανόνας· ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γένῃ, κᾂν δώσῃ τινὰς καὶ ὁλόκληρον βασίλειον. Ἐπειδὴ ἡ ἀδέκαστος δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ, κατὰ ἄλλον τρόπον δὲν εὐχαριστεῖται, πάρεξ τὸ σῶμα ὅπου ἥμαρτεν, ἐκεῖνο τὸ ἴδιον καὶ νὰ παιδευθῇ.

Εἰδὲ καὶ εὑρεθῇ κἀνένας φιλοκερδὴς Πνευματικός, καὶ σοῦ εἰπῆ νὰ τοῦ δώσῃς ἄσπρα, καὶ αὐτὸς σὲ συγχωρεῖ, πρόσεχε νὰ μὴ τοῦ πιστεύσῃς· διατὶ δὲν ἠμπορεῖ μὲ τοιοῦτον τρόπον νὰ σὲ συγχωρήσῃ, καὶ μόνον τὰ ἄσπρα σου χάνεις, καὶ πάλιν μένεις ἀσυγχώρητος· διότι ὁ Ἅγιος Ἰσίδωρος ὁ Πηλουσιώτης γράφει εἰς ἕνα τοιοῦτον Πνευματικόν, ὅτι οἱ Πνευματικοὶ δὲν δύνανται νὰ συγχωροῦν τοὺς πλουσίους μὲ τὴν δόσιν τῶν ἄσπρων, καὶ ὅτι αὐτοὶ δὲν εἶναι αὐθένται καὶ κύριοι τῆς συγχωρήσεως, ἢ κληρονόμοι τοῦ θείου θυσιαστηρίου, καθὼς ἐκεῖνοι οἱ ἀσεβεῖς, ὁποῦ ἔλεγον· «Δεῦτε καὶ κληρονομήσωμεν ἑαυτοῖς τὸ ἁγιαστήριον τοῦ Θεοῦ· οἱ γὰρ περὶ οἰκείων ἁμαρτημάτων, ὡς ἔφη ὁ Ἀπόστολος, θυσίας προσφέροντες, οὐκ ἂν δήπου ἐξ αὐθεντίας τοῖς ἀμετανοήτοις, εἰ καὶ πλούσιοι εἶεν, δύναιντ’ ἂν ἀφεῖναι ἁμαρτίας». Ὅρα καὶ εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ Θʹ. Κεφ. τῆς Διδασκαλίας τοῦ Πνευματικοῦ.

Ὅτι ὅποιος φυλάττει τὸν κανόνα του, εἶναι τέκνον γνήσιον τῆς Ἐκκλησίας. Ἐὰν φυλάξῃς τὸν κανόνα τοῦ Πνευματικοῦ σου, δείχνεις ὅτι ἀληθῶς μετανοεῖς, καὶ εἶσαι γνήσιον τέκνον τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς ἁγίας Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία ἐδιώρισε τὴν παιδείαν αὐτήν. Ἐὰν δὲ ἐξ ἐναντίας ἀθετήσῃς τὸν κανόνα τοῦ Πνευματικοῦ σου, εἶναι σημάδι πῶς ἡ μετάνοιά σου δὲν εἶναι ἀληθινή, ἀλλὰ ψευτίκη· σημάδι πῶς δὲν εἶσαι τέκνον γνήσιον τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς Ἐκκλησίας, καθὼς λέγει ὁ Παῦλος· «Εἰ παιδείαν ὑπομένετε, ὡς υἱοῖς ὑμῖν, προσφέρεται ὁ Θεός. (Τίς γάρ ἐστιν υἱός, ὃν οὐ παιδεύει πατήρ); Εἰδὲ χωρίς ἐστε παιδείας, ἧς μέτοχοι γεγόνασι πάντες, ἄρα νόθοι ἐστέ, καὶ οὐχὶ υἱοί».

Ὅτι ὁ μετανοῶν καὶ ἀφ’ ἑαυτοῦ του πρέπει νὰ ζητῇ περισσότερον κανόνα. Ἀφίνω νὰ λέγω, ὅτι καὶ ἂν τυχὸν ὁ Πνευματικὸς θέλῃ νὰ σοῦ δώσῃ ὀλίγον κανόνα, ἐσὺ πρέπει ἀφ’ ἑαυτοῦ σου νὰ τὸν παρακαλῇς νὰ σοῦ δώσῃ πολύν, καθὼς τὸ κάμνουν καὶ ἄλλοι πολλοί, ὁποῦ μετανοοῦν θερμῶς, διὰ νὰ ἐξιλεώσῃς μὲ τὸν πρόσκαιρον αὐτὸν κανόνα τὴν θείαν δικαιοσύνην περισσότερον, καὶ νὰ πληροφορηθῇς καλήτερα, ὅτι ὁ Θεὸς σοῦ ἐχάρισε τὴν αἰώνιον τιμωρίαν, ὁποῦ εἶχες νὰ λάβῃς διὰ τὴν ἁμαρτίαν.

Ὅτι ἢ ἐδῶ προσκαίρως, ἢ ἐκεῖ αἰωνίως πρέπει νὰ λάβῃ τὸν κανόνα του ὁ ἁμαρτωλός. Ἐν συντομίᾳ σοῦ λέγομεν, ὅτι ἕνα ἀπὸ τὰ δύω πρέπει νὰ ἐκλέξῃς, ἀδελφέ· ἢ ἐδῶ νὰ λάβῃς προσκαίρως τὸν κανόνα τῶν ἁμαρτιῶν σου, ἢ ἐκεῖ αἰωνίως. Ἂν τὸν λάβῃς ἐδῶ, γλυτόνεις τὸν ἐκεῖ· ἂν ἐδῶ δὲν τὸν λάβῃς, ἐξάπαντος ἔχεις νὰ τὸν λάβῃς ἐκεῖ αἰώνιον· καθὼς καὶ ὁ Φιλαδελφείας Γαβριὴλ γράφει ἐν τῷ περὶ Μυστηρίων· «Οἷς ὁ μὴ πεισθεὶς (τοῖς κανόσι δηλαδὴ) ἀνάγκη τοῖς ἐκεῖσε δικαστηρίοις πεμφθήσεσθαι, καὶ λόγον δώσει ὧν ἔπραξεν ἀνοσιουργημάτων, ὡς τοὺς θεσμοὺς τῆς Ἁγίας Ἐκκλησίας ἀθετήσας». Ἀλλὰ πρὸς τοῖς εἰρημένοις, ἐὰν ἐσὺ δὲν συμφωνήσῃς εἰς τὸν λόγον τοῦ Πνευματικοῦ, καὶ δὲν δεχθῇς τὸν κανόνα τὸν νόμιμον, ὁποῦ σοῦ δώσῃ, ἤξευρε ὅτι ὁ Πνευματικὸς δὲν ἔχει ἐξουσίαν νὰ σοῦ συγχωρήσῃ, ὡς λέγει ὁ μέγας Βασίλειος· «Ἡ ἐξουσία τοῦ ἀφιέναι οὐκ ἀπολύτως δίδοται, ἀλλ’ ἐν τῇ ὑπακοῇ τοῦ μετανοοῦντος, καὶ συμφωνίᾳ πρὸς τὸν ἐπιμελούμενον αὐτοῦ τῆς ψυχῆς· γέγραπται γὰρ ἐπὶ τῶν τοιούτων, ὅτι ἐὰν δύω ὑμῶν συμφωνήσωσιν ἐπὶ τῆς γῆς περὶ παντὸς πράγματος, οὗ ἐὰν αἰτήσωνται, γενήσεται αὐτοῖς παρὰ τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς».

Ὅτι ὁ μετανοῶν πρέπει νὰ φυλάττῃ τὴν ἀποχὴν τῆς Κοινωνίας. Ἐπάνω εἰς ὅλα σοῦ λέγομεν, ἀδελφέ, ὅτι πρέπει νὰ φυλάττῃς ἀκριβῶς τὴν ἀποχὴν τῆς Κοινωνίας, ὅσους χρόνους ἤθελε νὰ διορίσῃ ὁ Πνευματικός σου· διατὶ ἡ ἀποχὴ αὕτη εἶναι μία ἱκανοποίησις τῶν ἱκανοποιήσεων, ἀναγκαία καὶ συστατικὴ τῆς ἀληθοῦς μετανοίας σου. Ἐπειδή, ἂν τολμήσης νὰ κοινωνήσῃς εἰς αὐτοὺς τοὺς χρόνους, γίνεσαι δεύτερος Ἰούδας, καὶ ἂν βιάσῃς τὸν Πνευματικὸν νὰ σοὶ συγχωρήσῃ, ἐσὺ δὲν εἶσαι πλέον μετανοῶν, ἀλλ’ ἕνας δυνάστης, καὶ ἕνας τύραννος, ὁποῦ βιάζεις τοὺς Νόμους τοὺς Θεϊκούς, καὶ τοὺς Κανόνας τῶν Ἁγίων Συνόδων, καὶ τῶν Πατέρων. Διὸ καὶ θέλει σοῦ γένῃ ἡ θεία Κοινωνία, ὄχι πρὸς ἄφεσιν, ἀλλὰ πρὸς κατάκρισιν καὶ κόλασιν περισσοτέραν· καὶ διὰ νὰ τὸ καταλάβῃς καλήτερα, λάβε τὸ παράδειγμα τοῦτο.

Καθὼς ἕνας, ὁποῦ ἔχει πληγὰς εἰς τὸ κορμί, ὑπάγει καὶ τὰς δείχνει εἰς τὸν ἰατρόν, καὶ λαμβάνει παρ’ αὐτοῦ παραγγελίαν νὰ βάλῃ τὸ τάδε ἔμπλαστρον εἰς αὐτάς, καὶ πρὸς τούτοις νὰ μὴ πίῃ κρασί, οὔτε νὰ φάγῃ τὸ τάδε φαγητόν, διατὶ αἱ πληγαί του δὲν ἰατρεύονται· τοιουτοτρόπως καὶ σύ, ἀδελφέ μου, εἶχες νοητὰς πληγὰς εἰς τὴν ψυχήν σου, τὰς ἁμαρτίας· ἐπῆγες καὶ τὰς ἔδειξας εἰς τὸν Πνευματικόν, ἤτοι τὰς ἐξωμολογήθης· ὁ Πνευματικὸς σὲ ἐδιώρισε νὰ βάλῃς ἔμπλαστρον εἰς αὐτάς, τὸν κανόνα τῆς νηστείας, τῆς ξηροφαγίας, τῶν γονυκλισιῶν, τῆς ἐλεημοσύνης, καὶ τῆς προσευχῆς. Πρὸς τούτοις σοὶ παρήγγειλε νὰ μὴ πίῃς, μηδὲ νὰ φάγῃς τὸ τάδε φαγητόν, ἤγουν νὰ μὴ κοινωνήσῃς τὰ θεῖα Μυστήρια. Λοιπὸν ἂν ἐσὺ τοῦ παρακούσῃς, καὶ φάγῃς, τί γίνεται; Αἱ πληγαί σου καὶ αἱ ἁμαρτίαι σου δὲν ἰατρεύονται, ἀλλὰ μᾶλλον χειρότεραι καὶ μεγαλήτεραι γίνονται· Τί λέγω ὅτι δὲν ἰατρεύονται; καὶ θάνατος ἀκόμη σοῦ ἀκολουθεῖ ψυχικὸς καὶ σωματικός, ὡς λέγει ὁ θεῖος Παῦλος· «Διὰ τοῦτο ἐν ὑμῖν πολλοὶ ἀσθενεῖς καὶ ἄρρωστοι, καὶ κοιμῶνται ἱκανοί»· ἤγουν διατὶ μερικοὶ ἀναξίως μεταλαμβάνουσι, γίνονται ἄρρωστοι καὶ ἀσθενεῖς, καὶ ἀποθνήσκουν καὶ ἀρκετοὶ ἀπὸ αὐτούς. Συμφώνως δὲ μὲ τὸν Παῦλον λέγει καὶ ὁ μαθητὴς αὐτοῦ Ἀρεοπαγίτης Διονύσιος. «

Αἱ δὲ λοιπαὶ τῶν καθαιρομένων τάξεις (ἤτοι οἱ ἐν μετανοίᾳ) τῶν θεαρχικῶν ὡς ἐν συμβόλοις ἱεροῖς ἐποψιῶν καὶ κοινωνιῶν εὐλόγως ἀποδιαστέλλονται· βλαβήσονται γὰρ ἀνιέρως αὐτῶν μετέχουσαι καὶ πρὸς πλείονα τῶν θείων, καὶ ἑαυτῶν ἐλεύσονται περιφρόνησιν».

Τελευταῖον σοῦ λέγομεν, ἀδελφέ, ὅτι τὸν κανόνα ὁποῦ σοῦ δώσῃ ὁ Πνευματικός, πρέπει νὰ τὸν κάμνῃς, ὅσον ἠμπορεῖς τὸ ὀγλιγωρότερον, ἐν ὅσῳ εὑρίσκεσαι εἰς τὴν χάριν τοῦ Θεοῦ, καὶ νὰ μὴν ἀναβάλῃς τὸν καιρόν, διατί δὲν ἠξεύρεις τί θέλει γεννήσει εἰς ἐσὲ ἡ ἐρχομένη ἡμέρα· «Οὐ γὰρ οἶδας τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα».

Ἐπάνω δὲ εἰς ὅλα σὲ συμβουλεύομεν, ἀγαπητέ, νὰ μὴ πιστεύσῃς ποτὲ μὲ τὸν λογισμόν σου, πῶς διὰ τὸν ἐδικόν σου κανόνα κᾂν καὶ ᾖναι σκληρὸς καὶ πολύς, λύονται καὶ συγχωροῦνται αἱ ἁμαρτίαι σου· ὄχι, ἀλλὰ διὰ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ, καὶ διὰ τὴν ἱκανοποίησιν τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ.