Νικόλαος Μεθώνης – Ἔλεγχος τῆς θεολογικῆς στοιχειώσεως τοῦ Πρόκλου

κδʹ. Πᾶν τὸ μετέχον τοῦ μετεχομένου καταδεέστερον, καὶ τὸ μετεχόμενον τοῦ ἀμεθέκτου ... (28,8-20) Ἐν τῷ πρώτῳ εἰπὼν κεφαλαίῳ πᾶν πλῆθος μετέχει πῃ τοῦ ἑνός, ἐν δὲ τῷ πέμπτῳ καὶ πάντῃ μετέχειν τὸ πλῆθος τοῦ ἑνὸς δείξας, ὡς τοῦ ἑνὸς πάντῃ πάντως ὑπὸ τοῦ πλήθους μετεχομένου, ἐνταῦθα πᾶν μὲν τὸ μετέχον τοῦ μετεχομένου, αὐτὸ δὲ πᾶν τὸ μετεχόμενον τοῦ ἀμεθέκτου καταδεέστερον ἀποδείκνυσιν· εἶναι γὰρ τὸ ἀμέθεκτον τῷ πάντων αἰτίῳ καὶ πάντων ὄντι καὶ οὐ τινὸς συγγενέστερον· καὶ συνελὼν ἀποφαίνεται τὸ μὲν εἶναι πρὸ τῶν πολλῶν μόνον ἓν ὡς ὑπὸ μηδενὸς μετεχόμενον, τὸ δὲ μετεχόμενον ἐν τοῖς πολλοῖς ἓν ἅμα καὶ οὐχ ἕν, τὸ δὲ μετέχον οὐχ ἓν ἅμα καὶ ἕν, ὡς ἐντεῦθεν συνάγεσθαι τὸ πρῶτον ἓν ὑπὸ μηδενὸς μετέχεσθαι. καὶ πῶς, ὦ ’γαθέ, τὸ πάντων ὂν οὐχ ὑπὸ πάντων μετέχεται; ἢ γὰρ οὐχ ὑπὸ πάντων μετέχεται καὶ οὐδὲ πάντων ἐστὶ (ψεύδεται δέ σοι καὶ τὸ πρῶτον καὶ τὸ πέμπτον κεφάλαιον) ἢ μετέχεται καὶ οὕτω πάντων ἐστί, καὶ οἴχεται τὸ ἀμέθεκτον. τὸ γὰρ ὅτι τὸ πάντων ὂν καὶ ὑπὸ πάντων μετέχεται, σὺ πάντως δώσεις ὁ τό τινος ὂν καὶ ὑπὸ τοῦ τινος ἐκείνου, οὗ ἐστι, μετέχεσθαι λέγων, ὡς ταὐτὸν ὂν τό τέ τινος εἶναι καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ τινος ἐκείνου μετέχεσθαι καὶ ἐξ ἀναλόγου τὸ πάντων εἶναι καὶ τὸ ὑπὸ πάντων μετέχεσθαι· εἰ γὰρ ἐκεῖνα ταὐτά, καὶ ταῦτα· εἰ δὲ μὴ ταῦτα, οὐδ’ ἐκεῖνα.

ἐντεῦθεν δῆλον ὅτι καὶ αὐτὸ καθ’ αὑτὸ τὸ παρὸν κεφάλαιον παρ’ ἑαυτοῦ ἀνατρέπεται. τἆλλα δέ, ὅσα ἔδει πρὸς τοῦτο ῥηθῆναι, ἐρρέθη εἰς τὸ πρὸ τούτου.

κεʹ. Πᾶν τὸ τέλειον εἰς ἀπογεννήσεις πρόεισιν ὧν δύναται παράγειν, αὐτὸ μιμούμενον τὴν μίαν τῶν ὅλων ἀρχήν ... (28,21-30,9) Εἰ μηδὲν τῶν πάντων ἴσον ἐστὶ τῇ πάντων ἀρχῇ τῇ μιᾷ, οὐδ’ ἄρα τι τῶν πάντων τέλειον ἔσται ἀλλ’ ἀτελῆ πάντα καθόσον καὶ ὑποδεέστερα τῆς ἀρχῆς· ἡ ἀρχὴ ἄρα μόνη τελεία. εἰ δὲ καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ πνεύματος ἀρχὴν ἡμεῖς φαμεν τὸν πατέρα, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ καταδεέστερα ταῦτα τῆς τοῦ πατρὸς οὐσίας ὁμολογοῦμεν, ἀλλ’ ὥσπερ μίαν αὐτῶν οὐσίαν οὕτω καὶ μίαν αὐτῶν φαμεν τελειότητα. τοῦτο δὲ καὶ ἀναγκαίως συνάγεται, εἴπερ ἀνάγκη γόνιμον εἶναι τὴν πρώτην ἀρχὴν καὶ οὕτω γόνιμον ὡς γεννᾶν τε καὶ προβάλλειν καὶ ὅμοια ἑαυτῇ, ἵνα μὴ χείρω δοθῇ ἔχειν τὴν γονιμότητα τῶν ὅμοια ἑαυτοῖς γεννώντων τε καὶ προαγόντων. διὸ καὶ εἷς ὢν καὶ αὐτὸ τὸ ἓν ὁ πατὴρ ἕνα υἱὸν γεννᾷ καὶ ἕνα πνεῦμα προβάλλει· τἆλλα δὲ πάντα τὰ ἐξ αὐτῶν δημιουργικῶς παραγόμενα, οἷς οὐδὲ συντάττονται τὰ παράγοντα ἀλλ’ ὅλα ὅλων ἐξῄρηται, καλῶς ἂν ἔχοι καταδεέστερα τῆς ὑπερουσίου ταύτης καὶ παντελείου τριάδος καὶ εἶναι καὶ λέγεσθαι. ἐγγύτερα δὲ ταύτης τῆς ἀρχῆς καὶ πορρώτερα φαίημεν ἂν τὰ μᾶλλον αὐτῆς καὶ ἧττον μετέχειν δυνάμενα, κινουμένης δημιουργικῶς τε καὶ προνοητικῶς εἰς τὴν αὐτῶν παραγωγὴν καὶ συντήρησιν καὶ εὔτακτον ὕπαρξιν, οὐσιωδῶς δὲ μενούσης ἐν ἑαυτῇ ἀκινήτου τε καὶ ἀναλλοιώτου.

πρὸς μὲν οὖν τὴν μίαν πάντων ἀρχὴν οὕτως ἀτελῆ πάντα τὰ ἐξ αὐτῆς παραγόμενα, αὐτὸ δὲ καθ’ αὑτὸ τούτων ἕκαστον λέγοιτ’ ἂν τέλειον, φθάνον εἰς τὴν οἰκείαν καὶ τῇ ἑαυτοῦ φύσει ἀνάλογον τελειότητα, ἣν ἔλαχε κληρωσάμενος ἀπὸ τῆς μίας ἀρχῆς τῆς παντελοῦς καὶ προτελείου καὶ ὑπερτελοῦς καὶ τελειοδώρου. ὅθεν καὶ ἄλλο μὲν ἄλλου λέγοιτ’ ἂν τελειότερον, ὡς ἄνθρωπος φέρε εἰπεῖν ἵππου καὶ βοός· τελειοτέρας γὰρ ὁ ἄνθρωπος παρὰ ταῦτα φύσεως. οὔτε δὲ γεννητικὰ τῶν ἀτελεστέρων τὰ τελειότερα οὔτε παρακτικά· οὐ γὰρ ἵππον ἢ βοῦν ἄνθρωπος γεννᾷ οὔτε μὴν παράγει. ψεῦδος οὖν προφανὲς τὸ παρὰ τοῦ σοφοῦ τούτου λεγόμενον ὅτι τὰ τελειότερα διὰ τὴν αὐτῶν τελειότητα σπεύδειν τὰ καταδεέστερα τῆς ἑαυτῶν οὐσίας παράγειν. ψεῦδος δ’ ἔτι μᾶλλον καὶ τὸ πᾶν τὸ τέλειον εἰς ἀπογεννήσεις πρόεισιν ὧν δύναται παράγειν· γεννᾷ μὲν γὰρ ἕκαστον ὅμοιον ἑαυτῷ καὶ ἴσον κατὰ φύσιν, ἄνθρωπος ἄνθρωπον καὶ ἵππος ἵππον, καὶ εἰ μὴ παραυτίκα τέλειον τὸ γεννώμενον, ἀλλὰ φυσικὴν ἔχον δύναμιν εἰς τὴν αὐτὴν φθάσαι τῷ γεννῶντι τελειότητα· καὶ ἄλλως δὲ τοιοῦτος καὶ ὁ νῦν γεννῶν ἦν ἐν τῷ γεννᾶσθαι· παράγει δὲ οὐδὲν εἶδος ἕτερον εἶδος ἀλλ’ ἢ πάντα θεός, ἡ μία πάντων ἀρχή.

ψεῦδος δὲ πρὸ τούτοις καὶ τὸ τὸ τελειότερον τοσούτῳ πλειόνων αἴτιον εἶναι, ὅσῳ περ ἂν ᾖ τελειότερον· εἰ γὰρ αἴτιον τὸ γεννῶν, ἐπεὶ τελειότερον ζῶον ὁ ἄνθρωπος ὑὸς καὶ κυνὸς καὶ μυός, γεννάτω καὶ πλείονα τούτων ἑκάστου· εἰ δὲ πολλῷ ἐλάττω γεννᾷ, τάχα κύων καὶ χοῖρος καὶ μῦς πολλῷ τελειότερα ζῶα τοῦ ἀνθρώπου εἰσίν. Ὢ πόσης ψευδολογίας ἡ θεολογία τοῦ σοφοῦ ἀναπέπλησται!

κϛʹ. Πᾶν τὸ παρακτικὸν αἴτιον ἄλλων μένον αὐτὸ ἐφ’ ἑαυτοῦ παράγει τὰ μετ’ αὐτὸ καὶ τὰ ἐφεξῆς ... (30,10-24) Καὶ τὸ ἐφεξῆς δὲ κεφάλαιον τῆς αὐτῆς ἔχεται ματαιολογίας. πᾶν γάρ, φησί, τὸ παρακτικὸν αἴτιον, ὡς πολλῶν ὄντων τῶν τοιούτων αἰτίων· ἀλλ’ εἰ πολλὰ ταῦτα, πῶς μία ἡ τῶν ὅλων ἀρχὴ καὶ αἰτία; ὅτι, φησίν, ἐκείνη μὲν πάντων, ταῦτα δὲ ἄλλων ἄλλα, τὰ ὑπέρτερα δηλαδὴ καὶ τῆς ἀρχῆς ἐγγύτερα τῶν ὑποβεβηκότων καὶ ἀπωτέρων. καὶ τί δεῖ τούτων ἐκείνης ἀρκούσης; ἢ οὐκ ἀρκεῖ· ἀλλ’ εἰ μὲν ἀρκεῖ, περιττῶς τὰ πολλὰ αἴτια παρεμβάλλονται· περιττὸν δὲ οὐδὲν οὐδὲ τῶν ὑπὸ φύσιν ἐστί· πολλῷ δὴ μᾶλλον τοῦτο οὐ δοτέον ἐπὶ τῶν ὑπερφυῶν· εἰ δ’ οὐκ ἀρκεῖ, τοῦτό γε σαφῶς ἀτοπώτερον· εἴη γὰρ ἂν οὐκ αὐτάρκης ἡ μία καὶ κοινὴ πάντων ἀρχή, οὐδ’ ἄρα τελεία· ἐκείνης δὲ τοιαύτης οὔσης οὐδ’ ἂν ἄλλό τι τῶν μετ’ ἐκείνην καὶ ἀπ’ ἐκείνης αὔταρκες εἴη καὶ τέλειον, πολλοῦ γε καὶ δεῖ. οὐδὲ μὴν ἄλλο τελειότερον ἄλλου, ὅπερ οὐδ’ οὗτος βούλεται.

Ἡμῖν δὲ ἱκανῶς ἤδη προείρηταί τε καὶ ἀποδέδεικται, ὅτι καὶ ἀκίνητον ἐν ἑαυτῷ μένον τὸ ἓν τὰ μὲν ἐκ τῆς οἰκείας οὐσίας προάγει ὅμοια, μᾶλλον δὲ ταὐτὰ κατὰ φύσιν ἑαυτῷ (καὶ τοῦτο γὰρ μένειν ἐν ἑαυτῷ ἐστι), τὰ δὲ παράγει ἐκ μὴ ὄντων κινούμενον δημιουργικῶς καὶ μηδὲν αὐτὸ εἰς τὴν οἰκείαν οὐσίαν πάσχον.

Ἀλλ’ ὅτι μὲν οὐ πολλὰ τὰ παράγοντα, ὥστε καὶ τὸ πᾶν ἁρμοζόντως περὶ αὐτῶν λέγεσθαι, ἱκανῶς ἡμῖν διὰ τῶν εἰρημένων ἤδη γέγονε δῆλον. ἐπεὶ δὲ τῶν πολλῶν αἰτίων ἐκβαλλομένων, ἐξ ἀνάγκης μένει τὸ ἕν, τοῦτο δὲ ἡμεῖς φαμεν τὴν θείαν εἶναι τριάδα, ὡς μίαν πάντων ἀρχὴν καὶ αἰτίαν παρακτικήν. ὁ σοφὸς οὗτος φεύγει μὲν τὴν τριάδα ὡς μὴ τὸ ἓν οὖσαν· δεῖν γὰρ τὸ ἓν μένειν αὐτὸ ἐφ’ ἑαυτοῦ καὶ ἀκινήτως ὑφιστᾶν· εἰ γὰρ διὰ κινήσεως, φησίν, ἢ ἐν αὐτῷ ἡ κίνησις, καὶ κινούμενον οὐδὲ ἓν ἔτι ἔσται μεταβάλλον ἐκ τοῦ ἑνός, ἢ οὐκ ἐν αὐτῷ ἡ κίνησις, καὶ ἐκ τοῦ ἑνὸς ἔσται, καὶ ἢ ἐπ’ ἄπειρον ἢ ἀκινήτως παράξει τὸ ἕν· οὕτω δὲ τὴν τριάδα φεύγων εἰς πλῆθος ἐκπίπτει ἄπειρον καὶ ἀόριστον πολλὰ καὶ διάφορα τὰ παρακτικὰ παράγων αὐτὸς (τὰ μὴ ὄντα, φιλαλήθως φάναι, τῶν ὄντων αἴτια) καὶ τῇ τῶν πολλῶν παρεισαγωγῇ τὸ ἓν ἐξ ἀνάγκης ἐκβάλλων καὶ οὕτως ἑαυτὸν ἀνατρέπων. εἰ γὰρ πολλὰ καὶ ἀλλήλων διαφέροντα τὰ παράγοντα, πῶς καὶ ἓν τὸ παράγον; καὶ εἰ τὸ πάντα παράγον ἕν, πῶς καὶ πολλὰ τὰ παράγοντα;

καὶ ὁ μὲν εἰς τὸ πρώτως παράγον καὶ τὰ δευτέρως καὶ τρίτως καὶ πολλοστῶς καὶ τελευταῖον εἰς τὰ μηδὲν μηδαμῶς παράγοντα καταφεύγει οὐδαμοῦ μετὰ τὸ πρώτως τὸ ἓν ἱστῶν οὐδὲ μένον ἐφ’ ἑαυτοῦ τηρῶν ἀπεναντίως τῷ οἰκείῳ προβλήματι καὶ βουλήματι· οὐ γὰρ ἓν δήπου τὸ τάδε μὲν παράγον, ὑπὸ δέ του παραγόμενον, ἀλλ’ ἓν καὶ οὐχ ἕν, ὡς μετέχον τοῦ ἑνὸς οὐ κατ’ αὐτὸ τὸ ἓν ὄν· οὐδ’ ἀκινήτως ἀλλὰ κινούμενον ὑπὸ τοῦ πρώτως κινοῦντος ὑφίστησιν, εἴ πού τι καὶ ὑφίστησιν.

Δῆλος δέ ἐστι καὶ τὸ κινεῖν καὶ τὸ παράγειν καὶ τὸ ὑφιστᾶν εἰς ταὐτὸν ἄγων ἀδιαφόρως ἀντ’ ἀλλήλων ταῦτα λαμβάνων. τούτου δὲ οὕτως ἐν τῷ τὴν τριάδα φεύγειν ἐφ’ ἑκάτερα τοῦ μέσου ἐκκλίνοντος, νῦν μὲν εἰς τὸ ἓν ὡς ἐπὶ δεξιά, νῦν δὲ εἰς τὸ πλῆθος ὡς ἐπ’ ἀριστερά, καὶ εἰς ἀτοπίας ἑκατέρωθεν περιπίπτοντος ἡμεῖς τὸ μὲν ὑφιστᾶν διχῶς λέγοντες, τὸ μὲν φυσικῶς, τὸ δὲ δημιουργικῶς, καὶ τὸ δημιουργικῶς ὑφιστᾶν ταὐτὸν εἶναι τῷ παράγειν, τὸ δὲ κινεῖν οὐ τὸ παράγειν μόνον δηλοῦν ἀλλὰ καὶ τὸ μεταποιεῖν καὶ μετασκευάζειν κατὰ τὴν τοῦ κινοῦντος βούλησιν, εἶναι δὲ τὸ πάντα παράγον, τὰ αὐτοκίνητα, τὰ ἑτεροκίνητα, τὰ ἀκίνητα, καὶ δημιουργικῶς ὑφιστᾶν καὶ ὑποστάντα τηροῦν ἑστῶτα καὶ κινοῦν, ὅτε βούλεται, τὸ ἓν αὐτό, τὴν μίαν πάντων ἀρχὴν καὶ αἰτίαν, τὴν παρ’ ἡμῶν σεβομένην τριάδα (τριάδα μὲν ὡς μὴ ἄγονον μένῃ τὸ ἓν μηδ’ ἀκίνητον ὡς τὰ παντάπασιν ἄψυχα, τὸ ἓν δὲ ὅτι τε καὶ μοναρχεῖ καὶ οὐ συμμερίζεται πολλοῖς τὴν ἀρχὴν καὶ ὅτι ἓν ἕκαστον τῶν τριῶν καὶ καθ’ ἑαυτὸ καὶ μετὰ τῶν ἄλλων καὶ ἰδίᾳ ἑκάτερα θεωρούμενα καὶ ἐν ἀλλήλοις καὶ ἀλλήλων ἀχώριστα), οὕτω πᾶσαν διαφεύγομεν ἀτοπίαν μένον τὸ ἓν ἐφ’ ἑαυτοῦ τηροῦντες καὶ τρισσούμενον διὰ τὴν φυσικὴν γονιμότητα.

κζʹ. Πᾶν τὸ παράγον διὰ τελειότητα καὶ δυνάμεως περιουσίαν παρακτικόν ἐστι τῶν δευτέρων ... (30,25-32,9) Μὴ λέγε πᾶν ὁπότε τὸ παράγον μὲν τέλειον (διὰ γὰρ τελειότητα καὶ κατὰ σὲ παράγει), τὸ δὲ τέλειον ἓν εἶναι ἀνάγκη καὶ οὐ πολλά· τῷ δὲ ἑνὶ τὸ πᾶν οὐχ ἁρμόζει· ὑπὲρ γὰρ τὸ πᾶν τὸ ἕν, ἀλλὰ καὶ τὸ παράγον ἕν, ὡς διὰ πλειόνων δέδεικται, ὃ καὶ διὰ τὸ ὑπέρπληρες εἶναι καὶ ὑπεραύταρκες καὶ ὑπερτέλειον καὶ διὰ περιουσίαν, κατὰ σὲ φάναι, δυνάμεως ἀρκεῖ καὶ μόνον πάντα παράγειν, καὶ πάντα εἰσὶν ἐνδεᾶ καὶ πολλῷ λειπόμενα τῆς ὑπερδυνάμου αὐτοῦ δυνάμεως καὶ ἄλλο μὲν ἄλλου δυνατώτερόν τε καὶ τελειότερον, καθόσον ἕκαστον δύναται μετέχειν τῆς ἐξ αὐτοῦ τελειότητος, πρὸς αὐτὸ δὲ πάντα ἀτελῆ.

Ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν τοῖς τῆς γενέσεως αἰτίοις, τοῖς γεννητικοῖς εἶπεν αἰτίοις, εἰς ταὐτὸν ἄγων γένεσιν καὶ γέννησιν καὶ τὸ γεννῶν καὶ τὸ παράγον. δῆλον δὲ πάντως ὡς ἄλλο γέννησις καὶ ἄλλο γένεσις καὶ ἄλλο τὸ γεννᾶν καὶ ἄλλο τὸ παράγειν, ὡς καὶ κατ’ ἀρχὰς ἐπεσημηνάμεθα ἐν τῇ εἰς τὸ ἕβδομον κεφάλαιον παραγραφῇ. καὶ γεννᾷ μὲν οὐδὲν εἶδος ἕτερον εἶδος ἀλλ’ ἢ τὸ ὁμοειδὲς ἕκαστον, παράγει δὲ οὐδὲν ὅλως πλὴν τοῦ πάντα παράγοντος καὶ τὰ μὴ ὄντα καλοῦντος ὡς ὄντα καὶ ὅλον τὸ εἶναι συλλήβδην ἔχοντος καὶ τοῖς πᾶσι παρέχοντος· τὰ δὲ μετ’ αὐτὸ καὶ μᾶλλον τῶν ἄλλων αὐτῷ ἐγγίζοντα οὐκ αἴτια παρακτικὰ ἀλλὰ λειτουργικὰ πνεύματα καὶ ὑπηρετικὰ δεδικαίωνται λέγεσθαι, συνεργοῦντα τῇ σωτηρίᾳ τῶν ὑποβεβηκότων τὰ ὑψηλότερα κατὰ θείαν κέλευσίν τε καὶ βούλησιν, περὶ ὧν καὶ εἴρηται· πάντες οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ δυνατοὶ ἰσχύϊ ποιοῦντες τὸν λόγον αὐτοῦ τοῦ ἀκοῦσαι τῆς φωνῆς τοῦ λόγου αὐτοῦ καὶ πᾶσαι αἱ δυνάμεις αὐτοῦ λειτουργοὶ ποιοῦντες τὸ θέλημα αὐτοῦ· πρὸς δὲ τὸν θεόν· ὅτι τὰ σύμπαντα δοῦλα σά.

Ὅτι μὲν οὐκ ἀπομερισμός ἐστι τοῦ παράγοντος τὸ παραγόμενον, ἀλλ’ οὐδὲ τὸ γεννώμενον τοῦ γεννῶντος ἐπί γε τῆς ἀσωμάτου γεννήσεως, καὶ ἡμεῖς συμφήσαιμεν ἄν. οὔτε γὰρ γεννῶν ἢ προβάλλων οὔτε παράγων ὁ θεὸς καὶ πατὴρ ἐλαττοῦται ἢ μεταβάλλει εἰς τὸ γεννώμενον ἢ ἐκπορευόμενον ἐξ αὐτοῦ ἢ μὴν τὸ γινόμενον, ἀλλὰ μένων ἐφ’ ἑαυτοῦ ἀνελάττωτος καὶ ἀμετάβλητος τὰ μὲν προάγει προαιωνίως τῆς αὐτῆς αὐτῷ κοινωνοῦντα φύσεως, τὰ δὲ δημιουργικῶς παράγει· διὸ καὶ τὴν εἰς τὴν παραγωγὴν ἢ τὴν προαγωγὴν τούτων κίνησιν καὶ ἀκινησίαν καλεῖν οὐκ ὀκνοῦμεν. καὶ εἴ τι δὲ ἀσωμάτως ἄλλο γεννᾷ κατὰ μίμησιν τῆς θείας γεννήσεως, καὶ ἀμερίστως γεννᾷ· ἀμέριστον γὰρ τὸ ἀσώματον· ἐπὶ δὲ τῆς σωματικῆς γεννήσεως, ᾗ συντρέχει καὶ γένεσις, πῶς οὐ μερίζεται τὸ γεννῶν οὐδ’ ὕλη γίνεται τοῦ γεννωμένου καίπερ ὂν σῶμα καὶ μέρος ἑαυτοῦ τὸ σπέρμα εἰς τὴν τοῦ γεννωμένου γένεσιν καταβαλλόμενον;

κηʹ. Πᾶν τὸ παράγον τὰ ὅμοια πρὸς ἑαυτὸ πρὸ τῶν ἀνομοίων ὑφίστησιν ... (32,10-34,2) Ὅτι ἓν τὸ πάντα παράγον ἤδη ἡμῖν εἴρηται καὶ ὅτι ἀνάρμοστον τὸ πᾶν ἐπιλέγειν τῷ ἑνί. τὸ δὲ τὰ περὶ τοῦ παράγοντος καὶ τοῦ παραγομένου ἀποδεδειγμένα ἐπὶ τὸ γεννῶν καὶ τὸ γεννώμενον μεταφέρειν, κοινὸν ἂν εἴη τούτου τε τοῦ φιλοσόφου καὶ τῶν περὶ Ἄρειον καὶ Εὐνόμιον παρόραμα.

Ὅρα πῶς ἐμπαθὲς οἴεται τὸ θεῖον ὁ πλατωνικὸς θεολόγος· τὸ γὰρ συμπαθὲς δηλονότι καὶ ἐμπαθές· ἢ ἴσως συναφὲς ἔδει γράφεσθαι.

Τὸ ἕν, ὃ καὶ μόνον ἐστὶ πάντων παρακτικὸν αἴτιον, τῶν μὲν παραγομένων πάντων ὁμολογουμένως ἀσυγκρίτως κρεῖττόν ἐστιν ἅτε δὴ καὶ ὑπεράγαθον καὶ ἀκρότατον ἐφετόν· καὶ τούτων γε τῶν ὑπ’ αὐτοῦ παραγομένων ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι τὸ τὰ μᾶλλον αὐτοῦ μετέχοντα καὶ κατὰ τὸ μέτρον τῆς μετοχῆς ὁμοιότερον αὐτῷ πρὸ τῶν ἀνομοίων δημιουργικῶς αὐτὸ ὑφιστᾶν ἔχοι ἄν τινα λόγον, ὡς τὰ νοητὰ πρὸ τῶν αἰσθητῶν καὶ τὰ ἁπλᾶ πρὸ τῶν συνθέτων· τῶν δέ γε φυσικῶς ἤγουν ἐκ τῆς ὑπερφυοῦς αὐτοῦ φύσεως προαιωνίως προηγμένων, τοῦ μὲν γεννητῶς, τοῦ δὲ ἐκπορευτῶς, καὶ συνανάρχως συνεκλαμπόντων αὐτῷ καὶ συνημμένων ἀσυγχύτως καὶ διακεκριμένων ἀχωρίστως ἀλλήλων τε καὶ αὐτοῦ καὶ συναιτίων αὐτῷ πιστευομένων ἐν τῇ τῶν ὄντων παραγωγῇ οὐκέτ’ ἂν ὁμοίως λέγοιτο κρεῖττον, ἀλλ’ αἴτιος μὲν ὁ πατὴρ καὶ ὑποστάτης υἱοῦ καὶ πνεύματος, καὶ εἴ τῳ δεκτέον κατὰ τοῦτο μόνον καὶ μείζων καὶ κρείττων, καθὸ καὶ ὁ πατήρ μου, φησὶν ὁ υἱός, μείζων μού ἐστι, καὶ τί με λέγεις ἀγαθὸν πρὸς τὸν διδάσκαλον ἀγαθὸν αὐτὸν προσειπόντα, οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ θεός, οὐχὶ δὲ καὶ παρακτικὸς αἴτιος τούτων, ἀλλ’ εἴπερ ἄρα προακτικὸς ἴσων ἑαυτῷ καὶ κατὰ πάντων ταὐτῶν, τὴν ἀγαθότητα, τὴν κυριότητα, τὴν ἁγιότητα, τὴν οὐσίαν, τὴν δύναμιν, τὴν ἐνέργειαν, τἆλλα πάντα τὰ κοινὰ τῆς μιᾶς καὶ ὅλης θεότητος· πάντα γὰρ ὅσα τοῦ πατρός, καὶ τοῦ υἱοῦ, καὶ ὅσα τοῦ υἱοῦ, καὶ τοῦ πνεύματος, πλὴν τῶν ὑποστατικῶν εἴτουν προσωπικῶν ἰδιοτήτων, καθὰ ὁ μὲν πατὴρ καὶ αἴτιος, τὰ δὲ ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ αἰτιατά, ὁ μὲν υἱός, τὸ δὲ πνεῦμα.

ὥστε καὶ μείζων καὶ κρείττων οὐ φυσικῶς ἀλλ’ εἴπερ ἄρα ὑποστατικῶς τῶν ἐξ αὐτοῦ ὁ πατήρ· εἰ δὲ μήτε τὸ ποσὸν κυρίως ἐκεῖ μήτε τὸ ποιὸν χώραν ἔχει, δῆλον ὡς οὐδὲ τὸ μεῖζον οὐδὲ τὸ κρεῖττον.

κθʹ. Πᾶσα πρόοδος δι’ ὁμοιότητος ἀποτελεῖται τῶν δευτέρων πρὸς τὰ πρῶτα ... (34,3-11) Ἡ κατὰ φύσιν ἐπὶ τῆς θείας οὐσίας πρόοδος οὐ δι’ ὁμοιότητος ἀποτελεῖται, οὐδὲ τὸ πρῶτον ἐκεῖ καὶ τὸ δεύτερον καθ’ ὕφεσιν χώραν ἔχει· οὐ γὰρ καθ’ ὕφεσιν ὁ υἱὸς ἢ τὸ πνεῦμα ἐκ τοῦ πατρὸς πρόεισιν ἀλλὰ ταυτότης ἐκεῖ μᾶλλον καὶ ἑτερότης ἁρμόζει λέγεσθαι· ταὐτὰ μὲν γὰρ τὰ τρία κατὰ τὴν φύσιν εἴτουν οὐσίαν, ἕτερα δὲ κατὰ τὰς ὑποστατικὰς εἴτουν προσωπικὰς ἰδιότητας. εἰ δὲ καὶ ὁμοιότητας καὶ ἀνομοιότητας δοκοῦμεν προσάπτειν τῷ θεῷ διὰ τοῦ λέγειν ὅμοια τὰ τούτου καὶ ἀνόμοια καὶ τὸ ἴσον δέ πως καὶ τὸ ἄνισον ἐπ’ αὐτοῦ παραλαμβάνομεν, ἀλλ’ ἰστέον ὅτι καταχρηστικῶς ἐκ τῶν παρ’ ἡμῖν κειμένων λαμβάνομεν πάντα καὶ μεταφέρομεν ἐκεῖ τὰ ὀνόματα μὴ ἔχοντες οἰκεῖα λέγειν τοῦ ἀγνώστου καὶ ἀνωνύμου, ὅπου γε καὶ τὸ ἓν αὐτὸ καὶ τὰ τρία καὶ ἡ κατὰ ταῦτα ταυτότης καὶ ἑτερότης οὐχ ὡς οἰκεῖα πάντῃ παραλαμβάνονται ἀλλ’ ὡς ἁπλῶς οὐσίας δηλωτικά· ὁμοιότης γὰρ καὶ ἰσότης καὶ αἱ τούτων ἀντίθετοι, αἱ μὲν εἰς ποιότητας, αἱ δὲ εἰς ποσότητας ἀναφέρονται· ἄποιον δὲ τὸ θεῖον καὶ ἄποσον, ἐπεὶ καὶ ἁπλοῦν καὶ ἀσώματον καὶ ἀνείδεον· κρατεῖ δὲ μᾶλλον ὂν καὶ οὐσία λέγεσθαι, εἰ καὶ τοῦτο μεθ’ ὑπεροχῆς.

ἀλλ’ ὁ σοφὸς οὗτος μηδὲν τούτων διαστέλλων καὶ τὴν ὁμοιότητα προτίθησι τῆς ταυτότητος ὡς ταύτης αἰτίαν καὶ τῇ κατὰ γέννησιν προόδῳ ὕφεσιν δίδωσι καὶ τὴν πρόοδον ἀδιαφόρως ἀντὶ τῆς παραγωγῆς καὶ τὸ γεννηθὲν ἀντὶ τοῦ παραχθέντος λαμβάνει.

λʹ. Πᾶν τὸ ἀπό τινος παραγόμενον ἀμέσως μένει τε ἐν τῷ παράγοντι καὶ πρόεισιν ἀπ’ αὐτοῦ ... (34,12- 27) Καὶ τὸ τριακοστὸν τοῦτο κεφάλαιον ὡσαύτως σφάλλει τῷ πρὸ αὐτοῦ, ὡς ταὐτόν τι πρόοδον ἤτοι προαγωγὴν καὶ τὴν παραγωγὴν λαμβάνον. ἀντὶ γὰρ τοῦ εἰπεῖν τὸ ἀπό τινος προαγόμενον, τὸ ἀπό τινός φησι παραγόμενον καὶ ἀντὶ τοῦ ἐν τῷ προάγοντι, ἐν τῷ παράγοντι.

Ἄλλο τὸ ταὐτὸν καὶ ἄλλο τὸ ὅμοιον· τὸ μὲν γάρ ἐστιν οὐσίας, τὸ δὲ ποιοῦ. ἐπὶ τῆς οὐσιώδους καὶ φυσικῆς προόδου οὐχ ἁρμόζει τὴν ὁμοιότητα παραλαμβάνειν ἀλλ’ ἢ τὴν ταυτότητα καὶ τὴν ἑτερότητα· οὐσία γὰρ οὐσίας, καθὸ οὐσίαι, οὔτε ὁμοία οὔτε ἀνομοία λέγονται· ποιότητος γὰρ τὸ ὅμοιον καὶ τὸ ἀνόμοιον.

Ὁ μὲν υἱὸς καὶ τὸ πνεῦμα προΐασιν ἀπὸ τοῦ πατρὸς φυσικῶς καὶ ἀμέσως, οὐ μὴν καὶ παράγονται· συναΐδια γὰρ αὐτῷ καὶ συνάναρχα καὶ ὁμοούσια. διὸ καὶ μένουσιν ἐν αὐτῷ οὔ πῃ ἀλλ’ ἁπλῶς καὶ οὔ τι ταὐτὸν ἔχουσι πρὸς αὐτὸν ἀλλὰ πάντα ταὐτὰ καὶ κοινά· οὐ γὰρ μερίζεται ἡ θεότης, ἀλλ’ ὥσπερ ὅλος καὶ τέλειος θεὸς ὁ πατήρ, οὕτω καὶ τούτων ἑκάτερον θεὸς ὅλος καὶ τέλειος καὶ ἁπλῶς πάντα ὅσα ὁ πατὴρ πλὴν τῆς πατρικῆς ἰδιότητος, καθ’ ἣν καὶ ἕτερα πρὸς ἐκεῖνον ταῦτα καὶ πρὸς ἄλληλα δὲ κατὰ τὰς ἑαυτῶν ἰδιότητας, ὁ μὲν γὰρ γεννητός, τὸ δὲ ἐκπορευτόν. τἆλλα δὲ πάντα παράγονται παρὰ τοῦ πατρὸς διὰ τοῦ υἱοῦ (πάντα γάρ, φησί, δι’ αὐτοῦ ἐγένοντο), συνέχονται δὲ καὶ διαμένουσιν ἐν τῷ πνεύματι ἐν ᾧ γάρ, φησί, τὰ πάντα. ταύτῃ γοῦν καὶ πάντα μένουσιν ἐν τῷ παράγοντι, καθόσον ἕκαστα μετέχει τῆς ἐκεῖθεν ἐνδιδομένης αὐτοῖς ὑπάρξεως καὶ προνοητικῆς συνοχῆς. τούτων δὲ καὶ τὰ μὲν μᾶλλον, τὰ δὲ ἧττον καθ’ ὕφεσιν ὅμοια τῷ παράγοντι κατὰ τὰ δικαιότατα μέτρα τῆς θείας διανομῆς.

λαʹ. Πᾶν τὸ προϊὸν ἀπό τινος κατ’ οὐσίαν ἐπιστρέφεται πρὸς ἐκεῖνο ἀφ’ οὗ πρόεισιν ... (34,28-36,2) Εἰ μὲν περὶ τῶν δημιουργικῶς παραγομένων φησίν, εὐοδοῖτ’ ἂν αὐτῷ ἡ ἀπόδειξις· εἰ δὲ περὶ τῶν οὐσιωδῶς ἐκ τοῦ πατρὸς προϊόντων, υἱοῦ καὶ πνεύματος, ληρεῖ προφανῶς· ἐκεῖνα γὰρ καὶ ὑπὲρ τὸ πᾶν καὶ προϊόντα οὐδὲν ἧττον μένει ἀνεκφοιτήτως ἐν τῷ πατρί. καὶ πῶς ἂν ἐπιστρέφοι κατ’ ἔφεσιν, ὅθεν οὐδόλως ἐξεφοίτησεν ἢ ἐξέπεσεν; εἰ μὴ καὶ τὴν μονὴν ἐπιστροφὴν καλεῖν βούλοιτο, ἢ ὥσπερ ἡ πρόοδος οὐ κατ’ ἔκστασιν τοῦ ἀφ’ οὗ, οὕτω καὶ ἡ ἐπιστροφὴ οὐ κατ’ ἔφεσιν τοῦ πρὸς ὅ. εἰ γὰρ πάντα τοῦ ἀγαθοῦ ἐφίεται, ὡς οὗτος ὁμολογεῖ, αὐτὸ δὲ τἀγαθόν ἐστιν ὁ θεός, πῶς ἂν αὐτὸς ἑαυτοῦ ἐφίοιτο, ἵνα καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἐπιστρέφοι; εἰ γὰρ καὶ ἕτερα παρὰ τὸν πατέρα κατὰ τὰς ὑποστάσεις εἰσὶν ὁ υἱὸς καὶ τὸ πνεῦμα, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ κατὰ τὴν οὐσίαν ἕτερα ἀλλὰ κατὰ ταύτην πάντῃ ταὐτὰ καὶ ἀδιαίρετα καὶ ἀμέριστα καὶ ἀπαράλλακτα, καθὸ καὶ εἷς τὰ τρία θεὸς καὶ κατ’ οὐδὲν ἥττω τῆς ἀρχῆς τὰ ἐξ αὐτῆς. καὶ βούλομαι μὲν τιμῆσαι τὴν ἀρχὴν ὡς ἀρχήν, ἀλλὰ δέδοικα μὴ μᾶλλον αὐτὴν ἀτιμάσω ἡττόνως ποιῶν ἀρχήν, φαίη ἂν ὁ Θεολόγος Γρηγόριος.

Καὶ περὶ τῶν δημιουργικῶς δὲ προϊόντων οὐ πάντῃ πάντως ἀληθεύει λέγων πᾶν τὸ προϊὸν ἀπό τινος πρὸς ἐκεῖνο καὶ ἐπιστρέφειν ἀφ’ οὗ πρόεισιν. ὁ γὰρ σατὰν καὶ οἱ συναποστάντες αὐτῷ δαίμονες προῆλθον μὲν ἀπὸ τοῦ θεοῦ τὴν οὐσίαν ἐκεῖθεν ἔχοντες, ἐκκλίναντες δὲ πρὸς κακίαν αὐθαίρετον οὐκέτι βούλονται πρὸς τὸν θεὸν ἤτοι τἀγαθὸν ἐπιστρέψαι, ἀλλ’ ἀεὶ μένουσιν ἐν τῷ κακῷ, εἰς ὃ ἐξετράπησαν.

Ὠριγένης δὲ τὴν πρόφασιν ἐντεῦθεν λαβὼν τῆς οἰκείας αἱρέσεως ἐκ τοῦ συνθέσθαι πᾶν τὸ προϊὸν ἀπό τινος ἐπιστρέφειν εἰς τὸ ἀφ’ οὗ προῆκται, τὴν ἀποκατάστασιν ἐδογμάτισεν. λβʹ. Πᾶσα ἐπιστροφὴ δι’ ὁμοιότητος ἀποτελεῖται τῶν ἐπιστρεφομένων πρὸς ὃ ἐπιστρέφεται ... (36,3- 10) Τὰ ὑπερηνωμένα οὐ δεῖται συνδέσεως· διὸ οὐδ’ ὅμοια ἀλλήλοις· οὔκουν ὅμοιος οὐδ’ ὁμοιούσιος ὁ υἱὸς τῷ πατρὶ ἀλλὰ μᾶλλον ὁμοούσιος. εἰ δὲ καὶ εἰκὼν λέγεται τοῦ πατρός, ἀλλὰ μετὰ προσθήκης τοῦ ἀπαράλλακτος ὡς ὑπερανεστηκὼς τῆς ὁμοιότητος καὶ μᾶλλον ἑστὼς ἐν τῇ ταυτότητι. ὁ δὲ ἄνθρωπος καὶ τὴν ἀρχὴν κατ’ εἰκόνα θεοῦ καὶ καθ’ ὁμοίωσιν πεποιῆσθαι λέγεται, καὶ αὖθις δι’ ὁμοιότητος ἐπιστρέφειν πρὸς θεὸν ἐπιτρέπεται· γίνεσθε γάρ, φησίν, ὅμοιοι τοῦ πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς.

Καὶ οὕτω μὲν ἄνθρωπος ἐπιστρέφειν λέγεται πρὸς θεὸν διὰ τῆς ἐφικτῆς ὁμοιώσεως· ἡ δὲ τοῦ σοφοῦ ἀπόδειξις, πᾶν πρὸς πᾶν τὸ ἐπιστρεφόμενον πρὸς ὃ ἐπιστρέφει συνάπτεσθαι καὶ τῆς πρὸς αὐτὸ κοινωνίας καὶ συνδέσεως ὀρέγεσθαι λέγουσα, ἕνωσιν μᾶλλον ἢ ὁμοίωσιν τὴν αἰτίαν τῆς ἐπιστροφῆς νοεῖν δίδωσιν, ἐπεὶ καὶ τὰ πρὸς ἄλληλα συνδούμενά τε καὶ συναπτόμενα ἓν ἀποτελεῖται, κἂν ἀνομοίως ἴσως ἔχῃ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν ἕκαστον. οὕτω γοῦν καὶ ὁ θεὸς λόγος τὴν ἐκπεσοῦσαν τῆς πρὸς αὐτὸν ὁμοιώσεως διὰ τὴν ἁμαρτίαν φύσιν ἡμῶν πρὸς ἑαυτὸν ἐπιστρέψαι βουλόμενος, οὐχ ὡς ἂν Νεστόριος εἴποι τὸν ἐκ Μαρίας ἄνθρωπον ἔξωθεν ἐπιλάμψας ὡμοίωσεν ἑαυτῷ, ἀλλ’ αὐτὸς γέγονεν ὥσπερ ἦν ὅλος καὶ τέλειος θεὸς οὕτως ὅλος καὶ τέλειος ἄνθρωπος καὶ ἥνωσεν ἑαυτῷ, οὐχ ὡμοίωσε, τὸ ἐκ τῆς ἁγίας παρθένου προσληφθὲν αὐτῷ τῆς ἡμετέρας φύσεως φύραμα, καὶ εἷς ἐκ δύο καὶ ἐν δυσὶ τελείαις καὶ ἀνομοίοις ὅσον τὸ καθ’ ἑαυτὴν τὴν ἑκάστην ταῖς φύσεσιν ὁμολογεῖται καὶ πιστεύεται.

Καὶ ὅρα πᾶς ὁ βουλόμενος εὐσεβεῖν ὅπως ἐκ τοῦ σοφοῦ τούτου τὰς ἀφορμὰς τῶν αἱρέσεων οἱ αἱρετικοὶ λαμβάνουσι, τὴν ὕφεσιν Ἄρειος, ὡς ἤδη προσεσημείωται, καὶ τὴν ὁμοίωσιν Νεστόριος, ὡς καὶ Ὠριγένης τὴν ἐπιστροφὴν εἴτουν ἀποκατάστασιν ἐκ τοῦ πρὸ τούτου θεωρήματος.

λγʹ. Πᾶν τὸ προϊὸν ἀπό τινος καὶ ἐπιστρέφον κυκλικὴν ἔχει τὴν ἐνέργειαν ... (36,11-19) Καὶ οἱ μείζους τῶν ἐπιστροφῶν κύκλοι καὶ οἱ ἐλάττους τοῖς παραχθεῖσιν ἁρμόζουσιν ἀναλόγως· ὅθεν αἱ μὲν πρῶται τῶν ἀγγέλων τάξεις δι’ ἐλαττόνων ἐπιστρέφουσιν, αἱ δεύτεραι δὲ διὰ μειζόνων, καὶ ἔτι μᾶλλον αἱ τρίται, ἡμεῖς δ’ ἔτι μάλιστα. εἴη δ’ ἂν καὶ λέγοιτο κυρίως ἐπιστροφὴ ἡ πρὸς τὴν μόνην πάντων ἀρχὴν καὶ αἰτίαν ἀνάτασις, ἧς καὶ πάντα μόνης ἐφίεται καὶ ἧς μόνης ἐξήρτηται. τὰ δὲ μέσα τε καὶ ὑπάλληλα οὐκ αὐτὰ τῶν μετ’ αὐτὰ δικαιοῖντ’ ἂν αἴτια λέγεσθαι ἀλλὰ τοῦ ἑνὸς καὶ μόνου λειτουργικά τε καὶ διακονικὰ καὶ τῶν διαδόσεων ἐκείνου τοῖς ἐφεξῆς διαπορθμευτικά· ὅθεν οὐδ’ ἐκ τούτων ἐκείνοις ἡ πρόοδος οὐδ’ ἄρα ἡ ἐπιστροφή. καὶ οὕτω διαπίπτει τῷ σοφῷ τούτῳ ἡ διὰ τῶν δύο κεφαλαίων, τοῦ τε λγʹ καὶ τοῦ λδʹ, ἀπόδειξις· τῆς ἀποδείξεως δὲ διαπιπτούσης καὶ τὸ πόρισμα πάντως ἀπόριστον.

Καὶ ἄλλως δὲ οὐ πᾶν τὸ προϊὸν ἀπό τινος καὶ ἐπιστρέφον κυκλικὴν ἔχει τὴν ἐνέργειαν, ἀλλ’ εἴπερ ἄρα εὐθυτενῆ καὶ τὴν πρόοδον καὶ τὴν ἐπιστροφὴν ἡ ἀπόδειξις ἀναγκάζει νοεῖν. εἰ γὰρ πάντα πρόεισιν ἀπὸ τῆς πάντων ἀρχῆς καὶ πάντα πρὸς ἐκείνην ἐπιστρέφει πλὴν τοῦ καθ’ ἅπαξ ἀποστατήσαντος καὶ εἰς τὸ ἐναντίον τῷ ἀγαθῷ μεταχωρήσαντος, διὰ τῶν αὐτῶν δὲ καὶ ἡ πρόοδος καὶ ἡ ἐπιστροφὴ καὶ οὐ δι’ ἄλλων καὶ ἄλλων, ἀνάγκη καὶ ἄμφω κατ’ εὐθεῖαν ἰέναι τὰς κινήσεις. εἰ γὰρ ἀπὸ τοῦ α, ὡς ἐπὶ τοῦ διαγράμματος, τῆς πάντων ἀρχῆς, ἡ πρόοδος διὰ τοῦ β καὶ τοῦ γ ἐπὶ τὸ δ ὑποβαίη, καὶ ἔμπαλιν ἡ ἐπιστροφὴ ἀπὸ τοῦ δ ἐπὶ τὸ α ἀνταναβαίη. εἰ μὲν διὰ τῶν αὐτῶν ἀντιστρόφως, τοῦ γ λέγω καὶ τοῦ β, δι’ ὧν καὶ ἡ πρόοδος (ἦν γὰρ β καὶ γ), κατ’ εὐθεῖάν τε τὰς κινήσεις ἀνάγκη ἰέναι καὶ δύο ταύτας ἀλλὰ μὴ μίαν εἶναι, τὴν μὲν ἄνωθεν κάτω, τὴν δὲ κάτωθεν ἄνω· καὶ τὸ ἀντίστροφον· εἰ δύο αἱ κινήσεις καὶ διὰ τῆς αὐτῆς εὐθείας ἑκάτερα, ἀνάγκη ταύτας καὶ διὰ τῶν αὐτῶν ἰέναι σημείων, ὡς εἴρηται· εἰ δὲ μίαν εἶναι καὶ συνεχῆ κίνησιν δῶμεν ἄμφω τὴν πρόοδον καὶ τὴν ἐπιστροφὴν καὶ διὰ τοῦτο κυκλικὴν ἐξ ἀνάγκης συμβήσεται, μὴ διὰ τῶν αὐτῶν ταύτας ἰέναι. κινείσθω γὰρ ἡ πρόοδος ἀπὸ τοῦ α ἐπὶ τὸ β καὶ διὰ τοῦ β ἐπὶ τὸ δ.

εἰ δὴ μέλλει ἀπὸ τοῦ δ ἡ ἐπιστροφὴ ἀντιπροβαίνειν ἐπὶ τὸ α κατὰ κύκλον, δῆλον ὡς οὐ διὰ τῶν αὐτῶν σημείων, τοῦ γ καὶ τοῦ β, προβήσεται ἀλλὰ δι’ ἑτέρων ἀντιθέτων τούτοις, ὡς τῶν ε ζ, καὶ ἔσται τὸ δ προϊὸν μὲν προσεχῶς ἀπὸ τοῦ γ, ἐπιστρέφον δὲ ὁμοίως ἐπὶ τὸ ε, οὐκ ἐπὶ τὸ γ, καὶ πάλιν διὰ μέσων τούτων προϊὸν μὲν ἀπὸ τοῦ β, ἐπιστρέφον δὲ πρὸς τὸ ζ, καὶ οὕτω δι’ ἄλλων μὲν προϊόν, δι’ ἄλλων δὲ ἐπιστρέφον ἐπὶ τὴν πάντων ἀρχήν, τὸ α. ἀλλ’ ἀδύνατον δι’ ἄλλων τὴν πρόοδον καὶ δι’ ἄλλων τὴν ἐπιστροφὴν ἰέναι, εἴπερ ἀφ’ οὗ πρόεισι προσεχῶς ἕκαστον ἐπ’ ἐκεῖνο καὶ ἐπιστρέφει.

λδʹ. Πᾶν τὸ κατὰ φύσιν ἐπιστρεφόμενον πρὸς ἐκεῖνο ποιεῖται τὴν ἐπιστροφήν, ἀφ’ οὗ καὶ τὴν πρόοδον ἔσχε τῆς οἰκείας ὑποστάσεως ... (36,20-38,8) Τοῦτο μᾶλλον ἡμῖν ἐγκρίνεται· μάλιστα δὲ οὐκ ἄμφω ἀλλὰ πάντα φαμὲν ἐκ τοῦ ἑνός τε καὶ πρὸς τὸ ἕν, ἵνα μὴ ἄπειρα δῶμεν εἶναι τὰ αἴτια.

Εἰ πᾶσιν ὁ νοῦς ὀρεκτὸν καὶ πάντα πρόεισιν, ἤτοι παράγονται κατὰ τὴν ἀδιαφορίαν τοῦ σοφοῦ τούτου, ἀπὸ νοῦ, πάντων δὲ τῶν παραγομένων καὶ ὀρεγομένων ὑπέρτερον τὸ παράγον καὶ ὀρεκτόν, ὑπέρτερος ἄρα πάντων ὁ νοῦς. ἀλλὰ τοῦτο τῷ ἡμετέρῳ συνάδει δόγματι, οἳ νοῦν καὶ ὂν καὶ τἀγαθὸν καὶ ἓν ταὐτὸν εἶναί φαμεν, τῷ δὲ σοφῷ τούτῳ ἀντιδοξεῖ κάτω καὶ τοῦ ὄντος τιθέντι τὸν νοῦν· τὰ γὰρ ἀμέτοχα νοῦ οὔτε πρόεισιν ἀπὸ νοῦ οὔτε ὀρέγεται νοῦ· οὕτως αὐτὸς ἑαυτὸν ἀναιρεῖ.

λεʹ. Πᾶν τὸ αἰτιατὸν καὶ μένει ἐν τῇ αὐτοῦ αἰτίᾳ καὶ πρόεισιν ἀπ’ αὐτῆς καὶ ἐπιστρέφει πρὸς αὐτήν ... (38,9-29) Κἀνταῦθα ἐξαιρετέον τὰ ὑπὲρ τὸ πᾶν καὶ ὑπερηνωμένα τῷ αἰτίῳ καὶ ἀδιακρίτως διακεκριμένα τούτου τε καὶ ἀλλήλων καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲν τούτου τε καὶ ἀλλήλων διαφέροντα κατὰ τὴν ὑπερούσιον οὐσίαν οὐδὲ μὴν ἐπιστρέφοντα, ἀλλ’ ὑπερόντως ὄντα πρὸς τὴν αἰτίαν καὶ ὄντα ὅπερ ἐκείνη κατὰ τὴν θεολόγον βροντήν· ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεὸν καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος, καὶ πάλιν διὰ τῆς ἐπαναλήψεως· οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν θεόν, σαφῶς οὕτω διατρανοῦσαν τήν τε ἄναρχον εἴτουν ἀΐδιον τοῦ λόγου προΰπαρξιν καὶ τὴν ἀνεκφοίτητον ἐκ τοῦ θεοῦ καὶ πατρὸς πρόοδον καὶ τὴν ἀδιάφορον πρὸς αὐτὸν ὑπερουσιότητα. αὐτὰ δὲ ταῦτα ἔστιν εἰπεῖν καὶ περὶ τοῦ πνεύματος. τὰ γὰρ ὁμοουσίως ὑπερούσια εἰ καὶ πρόεισιν ἀπὸ τοῦ αἰτίου, καθὸ καὶ ἕτερά εἰσι παρ’ ἐκεῖνο πρόσωπα, ἀλλ’ ἀπροΐτως, μηδὲν ἐκείνου κατ’ οὐσίαν διαφέροντα μήτε μὴν ὅλως ἐξιστάμενα· διὸ οὐδ’ ἐφίεται· πῶς γάρ του, ᾧπέρ εἰσι ταὐτὰ κατ’ οὐσίαν; οὐδ’ ἐπιστρέφει· πῶς γὰρ οὗ οὐκ ἀπέστη;

Περὶ μὲν οὖν τῆς ὑπερφυοῦς καὶ ὡς εἰπεῖν ἀπροΐτου προόδου, δηλονότι τῆς ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ ἐν τῷ πατρὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ πνεύματος, οὕτω φρονοῦμεν· περὶ δὲ τῶν ἄλλων διοριστέον ἂν εἴη πρῶτον ὡς ἄλλη μὲν ἡ κατὰ παραγωγὴν πρόοδος, καθ’ ἣν καὶ πρόεισι πάντα ἐκ τοῦ θεοῦ δημιουργικῶς καὶ εἰσὶν ἐν αὐτῷ συντηρούμενα καὶ διακρατούμενα καὶ πρὸς αὐτὸν ἐπιστρέφει (ἐξ αὐτοῦ γὰρ καὶ ἐν αὐτῷ καὶ εἰς αὐτὸν τὰ πάντα, ἐν ᾧ καὶ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν, φησὶν ὁ θεῖος ἀπόστολος, ἔνθα καὶ τὸ ποιητικὸν ῥητὸν δέχεται, τό· τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμέν), ἄλλη δὲ ἡ κατὰ φύσιν, ὡς ἐξ ἀνθρώπου πρόεισιν ἄνθρωπος καὶ ἐξ ἑκάστου κατ’ εἶδος ζώου τὸ ὁμοειδὲς καὶ ἁπλῶς ἐκ τοῦ σπείραντος τὸ σπέρμα. ἐπὶ γοῦν ταύτης τῆς φυσικῆς προόδου οὐκ ἔστιν εἰπεῖν καὶ μένειν ἅμα τὸ αἰτιατὸν ἐν τῇ αἰτίᾳ καὶ προϊέναι, τουτέστι διακρίνεσθαι ἐξ αὐτῆς καὶ ἐπιστρέφειν πρὸς αὐτήν. πρόεισι μὲν γὰρ ἐκ τοῦ σπείροντος τὸ σπέρμα, ἅμα δὲ τῇ προόδῳ καὶ ἡ διάκρισις παρακολουθεῖ καὶ οὐκέτι μένει ἐν τῷ σπείροντι τὸ σπέρμα, ἀλλ’ ἀπομερίζεται τῆς αἰτίας τὸ αἰτιατὸν καὶ διακρίνεται. καὶ τοῦτο μὲν ἀληθεύει λέγων ὁ σοφός· ἅμα γὰρ διακρίσει πρόοδος, ἐπεὶ καὶ τὸ ἀντίστροφον ἀληθές· ἅμα τῇ προόδῳ διάκρισις· τὰ δ’ ἄλλα οὐκ ἀληθεύει.

οὔτε γὰρ μένει ἐν τῇ αἰτίᾳ τὸ οὕτω διακρινόμενον ταύτης αἰτιατὸν οὔθ’ ἅμα καὶ παρευθὺς πρὸς αὐτὴν ἐπιστρέφει· οὐ γὰρ εὐθὺς οἷον τὸ σπεῖραν ἀποτελεῖται τὸ σπέρμα, ἀλλ’ ἀντιρρόπως ἔχει πρὸς ἄλληλα τὰ τῆς προόδου καὶ τὰ τῆς ἐπιστροφῆς· ὅσῳ γὰρ μᾶλλον διακρίνεται καὶ ἀποχωρίζεται τὸ αἰτιατὸν τοῦ αἰτίου, τοσούτῳ καὶ μᾶλλον ἐπιστρέφει τηνικαῦτα τελέως ἐξομοιούμενον τῷ προάξαντι, ὁπηνίκα καὶ τελέως διακριθῇ. τοιοῦτος καὶ ὁ περὶ τῶν τοιούτων προόδων ἡμέτερος λόγος· ὁ δὲ σοφὸς οὗτος ἀδιορίστως τὴν πρόοδον ἐκλαμβάνων ὡς κοινὸν ὄνομα κατά τε τῆς παραγωγῆς καὶ τῆς ὑπερφυοῦς καὶ τῆς φυσικῆς εἰκότως ἑαυτόν τε καὶ τοὺς αὐτῷ προσανέχοντας ἐκ τῆς ὁμωνυμίας κατασοφίζεται.

λϛʹ. Πάντων τῶν κατὰ πρόοδον πληθυνομένων τὰ πρῶτα τελειότερα τῶν δευτέρων ἐστί, καὶ τὰ δεύτερα τῶν μετ’ αὐτά, καὶ ἐφεξῆς ὡσαύτως ... (38,30- 40,6) Δηλονότι αἱ κατὰ παραγωγήν, οὐ μὴν αἱ κατὰ φυσικὴν γονιμότητα.

Ὅρα δὲ ὅπως καὶ ἑαυτῷ ἐναντιοῦται πρότερον μὲν εἰπὼν πάντα προϊέναι ἀπὸ μιᾶς αἰτίας, νῦν δὲ πλῆθος αἰτίων εἰσάγων. ἡμεῖς δὲ καὶ μίαν τηροῦμεν τὴν ἀρχήν, ἀφ’ ἧς πάντα κατὰ παραγωγὴν πρόεισι τὰ ὄντα, τὰ μὲν ἐγγύτερα ταύτης καὶ τελεώτερα, τὰ δὲ πορρώτερά τε καὶ ἀτελέστερα, καὶ πρόοδον ἄλλην παρὰ ταύτην ἴσμεν τὴν φυσικήν, καθ’ ἣν οὐδὲν διαφέρειν κατ’ οὐσίαν τὸ γέννημα τοῦ γεγεννηκότος ἢ τὸ πρόβλημα τοῦ προβεβληκότος ἢ ἄμφω ταῦτα ἀλλήλων, τὸ γέννημα καὶ τὸ πρόβλημα. ἐκ δὲ τῆς φυσικῆς ταύτης προόδου, ὡς ἐξ ἀμυδρᾶς εἰκόνος καὶ ἡμῖν ἐφικτῆς, καὶ τὴν ὑπερφυῆ καὶ ὑπερούσιον ἀναλογιζόμεθα καὶ τέως γε τὸ ὁμοούσιον υἱοῦ καὶ πνεύματος πρὸς τὸν πατέρα τε καὶ πρὸς ἄλληλα ποριζόμεθα, ἐκ δὲ τοῦ ὁμοουσίου καὶ τὴν ἀσύγχυτον ἕνωσιν ἤτοι μονὴν τῶν τριῶν ἐν ἀλλήλοις καὶ τὴν ἀδιάκριτον ἐκ τοῦ πατρὸς τῶν ἐξ αὐτῶν πρόοδον προσλογιζόμεθα, τὸν ἐνταῦθα μερισμὸν τῆς προόδου καὶ τὸ ὑστερόχρονον τῆς ἐπιστροφῆς τῶν ἀσωμάτων καὶ ὑπερχρόνων ὑπερορίζοντες.

λζʹ. Πάντων τῶν κατ’ ἐπιστροφὴν ὑφισταμένων τὰ πρῶτα ἀτελέστερα τῶν δευτέρων, καὶ τὰ δεύτερα τῶν ἑξῆς· τὰ δὲ ἔσχατα τελεώτατα ... (40,7-16) Εἰ κίνησίς τις ἡ ἐπιστροφή, ὡς οὗτος ἐν τοῖς προλαβοῦσιν ἐνέφηνε, πάσης δὲ κινήσεως προϋφεστάναι δεῖ τὸ κινηθησόμενον, ἄλλο τι πρότερον ὂν εἶτα καὶ τὴν κίνησιν πάσχον, πῶς οὗτος ὑφίστασθαί τινα λέγει κατ’ ἐπιστροφήν, ὡς ἢ προηγουμένης αὐτῶν τῆς ἐπιστροφῆς ἢ ἅμα ταύτῃ συνυφισταμένων αὐτῶν; καίτοι οὗτος συμφαίη ἂν προϋφεστάναι ταῦτα κατὰ τὴν πρόοδον· καὶ ἀφ’ οὗ, φησίν, ἡ πρόοδος, εἰς τοῦτο ἡ ἐπιστροφή. ὥστε τὰ προϋποστάντα κατὰ τὴν πρόοδον (ὑποστατικὴ γὰρ αὕτη τῶν εἰς τὸ εἶναι παραγομένων), εἶτα ἑαυτῶν πως ἐκστάντα καὶ ὑποβάντα, οὔπω δὲ καὶ εἰς τὸ μὴ εἶναι παντελῶς καταχωρήσαντα ἀλλ’ ἔτι ὄντα καὶ ὑφεστῶτα, ἡ ἐπιστροφὴ ἐπανάγει πρὸς ἑαυτὰ καὶ τά γε κρείττω καὶ τελεώτερα. ταῦτα δὲ ἐπ’ ἀνθρώπων γίνεται μόνων· αὕτη γὰρ ἡ φύσις καὶ ὑπολισθαίνει δι’ ἁμαρτίας καὶ δι’ ἐπιστροφῆς ἐπανάγεται. οὔτε δὲ οἱ θεῖοι νόες ἁμαρτάνουσι, οὔκουν οὐδ’ ἐπιστροφῆς δέονται, εἰ μή τις τὴν πρὸς τὸ θεῖον αὐτῶν ἀνάτασιν ἐπιστροφὴν καλεῖν βούλοιτο· ἐπιστρέφουσι δὲ καὶ ἡμῖν συνεργοῦσι διὰ φιλανθρωπίαν· οὔτε οἱ δαίμονες μετὰ τὴν αὐθαίρετον ἔκπτωσιν ἐπιστρέφειν βούλονται καθάπαξ τὴν ἐν κακίᾳ ζωὴν τῆς ἀγαθῆς προελόμενοι.

ἄλλο τοῦτο σημαινόμενον τῆς ἐπιστροφῆς· ἡ ἀπὸ τοῦ παρὰ φύσιν εἰς τὸ κατὰ φύσιν ἐπάνοδος· παρὰ φύσιν γὰρ ἡ κακία, κατὰ φύσιν δὲ ἡ ἀρετή· ἡ δὲ ἁμαρτία, πρὸς ἣν ἀντίρροπος ἡ ἐπιστροφή, ἔκπτωσις ἀπὸ τοῦ κατὰ φύσιν εἰς τὸ παρὰ φύσιν.

ληʹ. Πᾶν τὸ προϊὸν ἀπό τινων πλειόνων αἰτίων, δι’ ὅσων πρόεισι, διὰ τοσούτων καὶ ἐπιστρέφεται· καὶ πᾶσα ἐπιστροφὴ διὰ τῶν αὐτῶν, δι’ ὧν καὶ ἡ πρόοδος ... (40,17-26) Καὶ ἡμῖν ἤδη καὶ τούτῳ προείρηται, ὅτι ἀπὸ μιᾶς πάντα πρόεισιν αἰτίας· νῦν δὲ ληρεῖ πλείονα διδοὺς αἴτια, ἵνα καὶ τὴν πολυθεΐαν εἰσάξῃ. ἀλλ’ ὅτι μὲν πολλὰ τὰ ὄντα, καὶ τὰ μὲν ἐγγύτερα τῇ αἰτίᾳ καὶ ὁμοιότερα, τὰ δὲ πορρώτερα καὶ ἀνομοιότερα, δοτέον· ὅτι δὲ καὶ αἴτια τὰ ἐγγύτερα τῶν ἀπωτέρων, οὐ δοτέον, ἀλλὰ τοῖς ἡμετέροις μάλιστα θεολόγοις πιστευτέον ἐν πνεύματι τοῦ θεοῦ λέγουσιν ὅτι πάντα ἐκ τοῦ πατρὸς γέγονε διὰ τοῦ υἱοῦ ἐν τῷ πνεύματι τῷ ὑπερφυῶς ἁγίῳ, ἅπερ ἐστὶν ἡ μία πάντων ἀρχὴ καὶ αἰτία· τὰ δ’ ἄλλα τὰ μεταξὺ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἀπὸ ταύτης ἐσχάτως ὑφισταμένων λειτουργικὰ μὲν καὶ ὑπουργικὰ τῆς ἀρχῆς καὶ ἡμῖν συνεργὰ τῆς πρὸς τὸ κρεῖττον ἐπιστροφῆς, παρακτικὰ δὲ καὶ ὑποστατικὰ αἴτια ἢ ἡμῶν αὐτῶν ἢ τὰ πρότερα τῶν δευτέρων οὔ τι ῥητέον.

Ὅρα δὲ ὅτι καὶ οὗτος διὰ τῶν αὐτῶν φησιν ἡ ἐπιστροφὴ δι’ ὧν καὶ ἡ πρόοδος. ὥστε καὶ δύο ταύτας εἶναι κινήσεις ἐξ ἀνάγκης, τοῦ προϊόντος καὶ ἐπιστρέφοντος, εἴτουν δύο ἐνεργείας, ἀντιστρόφους καὶ ἐπ’ εὐθείας, τὴν μὲν ἄνωθεν κάτω, τὴν δὲ κάτωθεν ἄνω, ἀλλ’ οὐ μίαν καὶ κυκλικήν, καθὼς καὶ ἐν διαγράμματι πρὸς τὸ λγʹ κεφάλαιον ἀντειρήκαμεν.

Ἐκ δὲ τῶν προσεχῶς ἡμῖν πρὸς τὸ πρὸ τούτου κεφάλαιον εἰρημένων περὶ ἐπιστροφῆς, ἣν ἔφαμεν εἶναι ἀπὸ τοῦ παρὰ φύσιν εἰς τὸ κατὰ φύσιν ἐπάνοδον, ποριστέον ὡς οὐ πᾶσα ἐπιστροφὴ πρὸς ἀντίρροπον λέγεται πρόοδον· οὐδὲ γὰρ πρόοδος ὀνομάζοιτ’ ἂν ἡ ἀντίρροπος τῇ τοιαύτῃ ἐπιστροφῇ ἁμαρτία, εἴπερ ἡ μὲν πρόοδος ὄντων καὶ φυσικῶς ὄντων ὑποστατική, ἡ δὲ ἁμαρτία ἔκπτωσις ἀπὸ τοῦ κατὰ φύσιν εἰς τὸ παρὰ φύσιν, ἤτοι τοῦ ὄντος εἰς τὸ μὴ ὄν.

λθʹ. Πᾶν τὸ ὂν ἢ οὐσιωδῶς ἐπιστρέφει μόνον, ἢ ζωτικῶς, ἢ καὶ γνωστικῶς ... (40,27-42,7) Εἰ καὶ ἐν τοῖς προλαβοῦσιν εἰς ταὐτὸν ἄγειν ἐδόκει τὴν ἐπιστροφὴν καὶ τὴν κίνησιν, ἀλλὰ νῦν ὥσπερ ἄλλην τραπεὶς ἔοικεν ἔφεσιν λέγειν φυσικὴν τὴν ἐπιστροφήν· τὰ γὰρ ἄψυχα καὶ ἄζωα καὶ ὅλως ἀκίνητα σώματα πῶς ἂν ἄλλως ἐπιστρέφειν λεχθείη, εἰ μὴ κατ’ ἔφεσιν φυσικήν, καθ’ ἣν πάντα ἐφίεται τοῦ εἶναι ὅ ἐστιν ἕκαστον.