Συμεὼν ὁ Νέος Θεολόγος – Θεολογικοί λόγοι

Ὁ γὰρ πιστεύων ὅτι ὁ Θεὸς πάντων ἐστὶ ποιητὴς καὶ ὅτι τὰ πάντα ἐξ οὐκ ὄντων παρήγαγε, τά τε ἐν οὐρανῷ, τά τε ἐπὶ τῆς γῆς καὶ τὰ ἐν τοῖς καταχθονίοις, ὑπὸ Θεοῦ κτισθείς, μένει τῶν ἰδίων ὅρων ἐντός, τὸν πεποιηκότα γινώσκων· καὶ πρὸς αὐτὸν τὸν γενεσιουργὸν ἀπὸ τῆς καλλονῆς ἀναγόμενος τῶν κτισμάτων, ἀνυμνεῖ καὶ δοξάζει αὐτὸν ὡς δημιουργὸν τῶν ἁπάντων καὶ οὐδαμῶς τὴν ἀκατάληπτον αὐτοῦ φύσιν περιεργάζεται. Οἶδε γὰρ κτίσμα ἑαυτὸν ἐκείνου καὶ τἄλλα πάντα, ὡς εἴρηται, αὐτὸν δὲ τὸν τοῦ παντὸς ποιητήν, ἄκτιστον, ἄναρχον, ἀκατάληπτον, ἀνερμήνευτον, ἀνεξιχνίαστον, ἀεὶ ὄντα καὶ προόντα. Οὐ γὰρ ἦν χρόνος ποτέ, ὅτε οὐκ ἦν ὁ Θεός, —τοὺς γὰρ αἰῶνας αὐτὸς ἐποίησε καὶ πρὸ πάσης ἀρχῆς αὐτὸς ἦν, ὡς μήτε ἀρχὴν περὶ αὐτὸν ἐννοεῖσθαι μήτε τέλος εὑρίσκεσθαι—ἀλλ’ ἦν μὲν ἄναρχος, ἔστι δὲ τῶν ὅλων ἀρχὴ καὶ ἔσται ἀϊδίως εἰς ἀπείρους καὶ ἀτελευτήτους αἰῶνας ὁ ἀπρόσιτος, ὁ ἀόρατος, ὁ ἀνεκδιήγητος, ὁ ἄφραστος, ὁ πᾶσιν ἀκατανόητος τοῖς ὑπ’ αὐτοῦ γενομένοις, ὃς καὶ ἠγνοήθη ἡμῖν περὶ πολλοὺς πρότερον θεοὺς πλανωμένοις καὶ λατρεύουσι τῇ κτίσει καὶ προσκυνοῦσιν εἰδώλοις, γηΐνοις οὖσιν ἔτι καὶ ταπεινοῖς, ὃς καὶ κατελεήσας ἡμῶν τὴν ἄγνοιαν, τοσοῦτον συγκατέβη τῇ ἀσθενείᾳ ἡμῶν, ὅσον ἵνα γνῶμεν ὅτι ἐστὶ Θεὸς τελεία Τριάς, ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι εὐσεβῶς ὀφείλουσα προσκυνεῖσθαι.

Ὁποία δέ ἐστι τῇ οὐσίᾳ, ἢ ποδαπὴ τῇ ἰδέᾳ, ἢ ποῦ, ἢ πόση τῷ μεγέθει, ἢ πῶς τῇ συνουσίᾳ ἢ τῇ ἑνώσει, οὐ μόνον οὐκ ἀνθρώποις ἐννοῆσαι γέγονέ ποτε, ἀλλ’ οὐδὲ ταῖς ἄνω δυνάμεσι καταληπτὸν ἐξεγένετο τὸ τῆς ὑπερουσίου φύσεως ἀκατάληπτον.

Καὶ μή μοι τὰς ἀπὸ τῆς θείας Γραφῆς λέγειν ἐπιχειρήσῃς θεολογίας· πρὸς γὰρ τὰς βλασφήμους ἐκεῖναι τῶν αἱρετικῶν ἀντιθέσεις πρὸς τῶν θεολόγων ἐρρέθησαν. Ἀλλ’ ἐκεῖνο ἐννόει μοι, ὅτι ἀπρόσιτος οὖσα ἡ θεία φύσις καὶ ἀκατανόητος δηλονότι, τὸ δὲ ἀκατανόητον πάντῃ καὶ ἄφραστον· αὐτὸ γὰρ πολλάκις, ὃ κατανοοῦμεν τοῦ εἰπεῖν, ἐκφράσαι ὅλως οὐκ ἐφικνούμεθα. Τὸν οὖν ἀόρατον καὶ ἀκατανόητον καὶ τοῦτο παρὰ πάσης μαρτυρούμενον τῆς θεοπνεύστου γραφῆς τίς ἀνθρώπων ἢ ἀγγέλων ἑρμηνεῦσαι ἰσχύσει; Οὐδεὶς οὐδαμῶς· οὐ γὰρ δύναταί ποτε τὸ μηδὲν ὂν ὑπὸ ἀνθρωπίνης ἐννοίας ἐννοηθῆναι καὶ ἐνσημανθῆναι ὀνόματι. Παρίστησι δὲ πᾶσα θεία Γραφὴ διὰ πασῶν τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων ἐννοιῶν τε καὶ λέξεων ὅτι ἔστιν, οὐχ οἷος δέ ἐστι, προσμαρτυροῦσα μόνον αὐτῷ τὸ ἀεὶ εἶναι καὶ τὸ ὁ ὤν, Θεὸς ὁ ἀεὶ ὤν, τρισυπόστατος, παντοδύναμος, παντοκράτωρ, παντεπόπτης, κτίστης καὶ δημιουργὸς τῶν ἁπάντων, ἀνενδεής, ὑπερφυής, τοσοῦτον παρ’ ἡμῶν γινωσκόμενος, ὅσον τις πέλαγος ἀόριστον ὑδάτων θαλάσσης, ἐν νυκτὶ παρὰ τὸν αἰγιαλὸν ἱστάμενος καὶ λαμπάδα φαίνουσαν κρατῶν, καθορᾷ.

Τοῦ γὰρ ὅλου τῶν ἀπείρων ἐκείνων θαλασσῶν πόσον οἴει ὁρᾶν τὸν τοιοῦτον; Πάντως μικρὸν ἢ οὐδέν. Πλὴν ὅμως ἀκριβῶς βλέπει τὸ ὕδωρ ὁποῖον καὶ ἀπλανῶς, εἰ καὶ μὴ ἐφικνεῖται εἰπεῖν ποταπόν. Καὶ οἶδε μὲν ὅτι θάλασσα τὸ ὁρώμενον καὶ ὅτι πέλαγος ἀχανὲς καὶ ὅτι θεαθῆναι ὅλον ὑπ’ αὐτοῦ τῶν οὐκ ἐνδεχομένων ἐστί· τὸ δὲ ὅλον, εἰ καὶ μὴ ὁρᾷ, ἀλλὰ δοκεῖ πως καθορᾶν ἀπὸ τοῦ μέρους καὶ τὸ ἄπειρον τῶν ὑδάτων τεκμαίρεσθαι.

Εἰ δοκεῖ δέ, καὶ παραδείγματι ἀμυδρῷ τῷ σκοπῷ τοῦ λόγου χρησόμεθα. Ἐὰν οὖν ἄνθρωπός τις πηρὸς τὰς ὄψεις μὴ θεασάμενός ποτε πηγὴν ὕδατος εὑρεθῇ, ἢ τοῦτο αὐτὸ τὸ ὕδωρ ὁποῖόν ἐστι μὴ εἰδώς, ἦν δὲ ἄπειρος τούτου καὶ ἄγευστος· αὐτὸς δὲ ἐξηγοῦ τούτῳ τὰ περὶ τῆς φύσεως τῶν ὑδάτων καὶ ὅτι, φησί, καλὸν τὸ ὕδωρ, λίμνας καὶ φρέατα καὶ θαλάσσας ποταμῶν ὑποτιθέμενος· ὁ δὲ ἤρετο μαθεῖν τὴν φύσιν, τὴν ἰδέαν, τὴν ποιότητα, αὐτὴν αὐτοῦ τὴν ποσότητα καὶ πῶς κινεῖται καὶ πόθεν τὴν ἀρχὴν ἔχει καὶ πῶς διὰ παντὸς ἐκχεῖται καὶ οὐκ ἐκλείπει. Τί πρὸς ταῦτα ἂν τῷ πυνθανομένῳ σου ἀπεκρίθης; Ἔγωγε οὖν οἶμαι, κἂν εἰ λίαν διαβατικώτατος ἦσθα καὶ θεωρητικώτατος τὴν διάνοιαν, οὐδαμῶς παραστῆσαι τῷ λόγῳ ἴσχυσας τὴν τούτου ἀρχὴν καὶ οὐσίαν καὶ κίνησιν, οὐδ’ ὁποῖόν ἐστι τῇ ποσότητι καὶ ποιότητι διδάξαι τὸν ἀπείρως περὶ τὴν μέθεξιν καὶ θεωρίαν ἔχοντα τοῦ τοιούτου κἂν ποσῶς ἠδυνήθης. Εἰ δὲ περὶ ῥεούσης καὶ ὁρωμένης καὶ κρατουμένης οὐσίας οὕτως οὐκ ἐφικνούμεθά τι εἰπεῖν ἢ διερμηνεῦσαι τῷ λόγῳ τοῖς πυνθανομένοις ἡμῶν, τίς ἐστιν ἡ φύσις αὐτῆς καὶ πόθεν ἢ ἐκ ποίων εἰδῶν τὴν σύστασιν ἔχει, πῶς ἄν τις τῶν ἀγγέλων ἢ τῶν ἁπάντων ἁγίων τοὺς ἀγνοοῦντας τὰ περὶ Θεοῦ καὶ τὰ κατ’ αὐτὸν διδάξαι, οἷός ἐστιν ὁ τὸ πᾶν οὐσιώσας καὶ τίνα τὰ τῆς οὐσίας καὶ δόξης αὐτοῦ, ἰσχύσει κἂν ὅλως ποτέ; Οὐδεὶς ἂν οὐδαμῶς.

Ὁ δέ γε ἰδεῖν κἂν ποσῶς ἀξιωθεὶς τὸν Θεὸν ἐν τῇ ἀπροσίτῳ δόξῃ τοῦ ἀπείρου καὶ θείου φωτὸς αὐτοῦ τῷ τρόπῳ, ᾧ προειρήκαμεν, διδασκαλίας ἑτέρου οὐ δεηθήσεται· ἔχει γὰρ αὐτὸν ὅλον ἐν ἑαυτῷ μένοντα καὶ κινούμενον καὶ λαλοῦντα καὶ μυσταγωγοῦντα αὐτὸν τὰ κεκρυμμένα τούτου μυστήρια κατὰ τὸ ὑπ’ αὐτοῦ εἰρημένον ὁσιώτατον λόγιον· «Τὸ μυστήριόν μου, φησίν, ἐμοὶ καὶ τοῖς ἐμοῖς.» Ἄλλως δὲ θεάσασθαι τοῦτον ἀμήχανον εἰ μὴ διὰ τῆς τῶν ἐντολῶν αὐτοῦ ἀκριβοῦς φυλακῆς, μὴ παραφθειρομένης δηλονότι τῇ ἀμελείᾳ καὶ καταφρονήσει τῆς ἐργασίας αὐτῶν ἐν μηδενὶ μηδαμῶς, ἀλλὰ διατηρουμένης καὶ ἐργαζομένης ἐμμελῶς καὶ σπουδαίως. Τοιγαροῦν «καὶ ὅσοι τῷ κανόνι τούτῳ στοιχήσουσιν» «οὐ μακρὰν εὑρεθήσονται τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν» ἀλλὰ κατὰ ἀναλογίαν τῆς σπουδῆς καὶ τῆς μετὰ προθυμίας καὶ ἐν χαρᾷ ἐργασίας αὐτῶν, ἢ συντομώτερον ἢ βραδύτερον, πλεῖον ἢ ἔλαττον, τὸν μισθὸν τῆς θεοπτίας κομίσονται καὶ κοινωνοὶ θείας γενήσονται φύσεως καὶ θεοὶ θέσει καὶ υἱοὶ Θεοῦ χρηματίσουσιν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος σὺν τῷ Πατρὶ καὶ τῷ παναγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων· ἀμήν.