Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 1:20

Και καθώς έλεγε ο Δεσπότης των πιστών: «Όποιος πιστεύει σε εμένα, ακόμη και αν πεθάνει, θα ζήσει»· πέθανε ο γενναίος Βαρλαάμ, και συγκροτεί πανηγύρεις· έχει καταναλωθεί στον τάφο, και συγκαλεί σε εστίαση. Τώρα είναι καιρός να αναφωνήσουμε: Πού είναι ο σοφός; πού ο γραμματέας; πού ο συζητητής αυτού του αιώνα;

Και για να μη φανεί ότι σπαταλά τον χρόνο που έπρεπε να αφιερώνει στο κήρυγμα σε άλλες ασχολίες, αφήνοντας πολύ σωστά σε εκείνους που βρίσκονταν στους διάφορους τόπους και σε όλους όσοι είχαν οριστεί στο έργο της επισκοπής να το κάνουν αυτό με την άνεσή τους, προτιμούσε μάλλον ο ίδιος να ευαγγελίζεται, επειδή του είχε εμπιστευθεί η διακονία του λόγου και επειδή γνώριζε με πάρα πολύ μεγάλη ακρίβεια το μυστήριο του Χριστού. Αλλά όπως ακριβώς ο θεσπέσιος Στέφανος, αν και είχε χειροτονηθεί διάκονος για να υπηρετεί στις τράπεζες, δεν αποποιούνταν το καθήκον της μυσταγωγίας, έτσι και ο θεσπέσιος Παύλος, αν και είχε ταχθεί στο καθήκον να ευαγγελίζεται το μυστήριο του Χριστού, εκπλήρωνε κατά καιρούς και την ανάγκη του βαπτίσματος, αφού είχε εξουσία και για τα δύο, και χωρίς κανείς να τον εμποδίζει εάν επέλεγε να το κάνει αυτό. «Πού είναι ο σοφός; Πού ο γραμματέας; Πού ο συζητητής τούτου του αιώνα;» Σε αυτούς βέβαια που υπερηφανεύονται για την κοσμική σοφία και δεν αποδέχονται την πίστη, και είναι προφανές ότι εννοούμε την πίστη στον Χριστό, το ευαγγέλιο είναι μωρία. Σε εμάς όμως δεν συμβαίνει αυτό, ούτε κατά διάνοια· διότι είμαστε πεπεισμένοι ότι είναι δύναμη του Θεού και οδός σωτηρίας που οδηγεί στον αγιασμό, και που παιδαγωγεί σοφά, μέσω πλούσιων κηρυγμάτων, στην επίγνωση της αλήθειας.

Διότι πλέον η καλλιέπεια της ευφράδειάς τους παραμένει άπρακτη. Και κανείς απολύτως δεν τους ακολουθεί, αλλά, αφού απέρριψαν με αποστροφή ως σαθρά, βέβηλα και γραώδη τα μυθεύματα εκείνων που πλανάνε, εκείνοι που κάποτε βρίσκονταν σε πλάνη οικειοποιούνται τη σοφία του Χριστού. Γράφει λοιπόν ο Παύλος: «Πού είναι ο σοφός; Πού ο γραμματέας; Πού ο συζητητής τούτου του αιώνα; Δεν κατέστησε μωρή ο Θεός τη σοφία του κόσμου;» Επομένως, λέμε ότι ποταμοί που έχουν τοποθετηθεί σε νησιά είναι οι λόγοι των Ελλήνων σοφών, οι οποίοι συγκρατούν την ελληνική απάτη. Ή, όπως αναφέραμε στα προηγούμενα, δεχθήκαμε ότι άλλα νησιά είναι οι Εκκλησίες του Χριστού, οι οποίες υποδέχονται τους ναυτιλλομένους, νοητά βεβαίως και πνευματικά, οι οποίοι καταφεύγουν στους διδασκάλους που βρίσκονται σε αυτές σαν σε κάποια ασφαλή ορμητήρια, και διαφεύγουν από το πονηρό πνεύμα που διαρκώς προκαλεί τρικυμία σε όσους κατεβαίνουν στη θάλασσα με πλοία και εργάζονται σε πολλά νερά. Με τη θάλασσα δε πρέπει να παρομοιάσουμε, όπως είπα, τον κλύδωνα του ανθρώπινου βίου και την τύρβη των επίγειων πραγμάτων.

Όμως, επειδή δεν είχαν τη γνώση της αλήθειας ούτε το θείο και ουράνιο φως, οι πλανεμένοι προσέρχονταν στη μάθηση των ολέθριων δογμάτων, προσφέροντας πάρα πολλά χρήματα σε εκείνους που υπόσχονταν να τους τα διδάξουν. Αλλά αυτά, λέει, γιατί τα αγοράζετε με ασήμι; Διότι ποια είναι η ωφέλεια από το να θέλει κανείς να γνωρίζει το ψεύδος που αλείφεται σαν με μέλι από την ευφράδεια κάποιων, και ένα φθοροποιό μάθημα που προσφέρεται με λαμπρότητα λέξεων, και το ψεύδος που είναι συσσωρευμένο σαν βούρκος μέσα σε ένα χρυσό σκεύος; Εμείς, όμως, έχουμε τον θησαυρό του Χριστού μέσα σε πήλινα σκεύη. Γιατί λοιπόν αγοράζετε αυτά, λέει, με ασήμι; Και ο κόπος σας, που θα κάνατε κοπιάζοντας για να τα μάθετε, δεν θα οδηγήσει σε χορτασμό, δηλαδή δεν αρκεί για να θρέψει και να ζωοποιήσει την ψυχή. Διότι η συλλογή των ολέθριων δογμάτων περισσότερο την αδικεί παρά την ωφελεί. Σωστά λοιπόν λέει και ο πάνσοφος Παύλος: «Πού είναι ο σοφός; Πού είναι ο γραμματέας; Πού είναι ο συζητητής αυτού του αιώνα;»

«Δεν μώρανε ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου;» Και πάλι: Επειδή δηλαδή, ενώ υπήρχε η σοφία του Θεού, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός μέσω της «μωρίας» του κηρύγματος να σώσει αυτούς που πιστεύουν. Ως μωρία του κηρύγματος ονομάζει την απλότητα του λόγου που υπάρχει στη θεόπνευστη Γραφή. Αφήνοντας, λοιπόν, τον μάταιο κόπο και το να συλλέγετε ακαρπία, και το να ανέχεστε να δαπανάτε κόπους σε ανωφελή πράγματα, ακούστε με καλύτερα, και θα γευθείτε αγαθά, δηλαδή τα ευαγγελικά, με τα οποία εξαιρετικά πολύ, λέει, θα εντρυφήσει η ψυχή σας. Εκεί υπάρχει η αληθινή γνώση του κατά φύση Θεού, και η διδαχή κάθε αρετής και αγιοπρεπούς κοσμιότητας, καθώς και η σύνεση, που διακρίνει με θαυμαστό και ορθό τρόπο καθετί που πρέπει να πραχθεί, και που καθιστά τον νου δημιουργό της αγαθοεργίας· ώστε αφενός μεν να αγαπά να προσκολλάται σε όλα τα πνευματικά, αφετέρου δε να απομακρύνεται από όσα είναι αποδοκιμαστέα και αποτελούν αίτια της φαυλότητας, όντας ισχυρά ενδυναμωμένος. Προσέξτε, λοιπόν, με τα αυτιά σας· δηλαδή, με ευθύτητα και υπακοή, ακολουθήστε τις οδούς μου. Διότι και ο Χριστός είπε: «Όποιος θέλει να έρθει οπίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του, και ας σηκώσει τον σταυρό του, και ας με ακολουθεί». Πρέπει, επομένως, όσοι είναι δικοί Του να σπεύδουν να ακολουθήσουν τα ίχνη Του. Και τι θα αποκομίσουν όσοι θέλουν να το πράξουν αυτό; Θα ζήσει, λέει, η ψυχή σας απολαμβάνοντας αγαθά.

Επειδή όμως, καθώς ο χρόνος είχε πλέον γεράσει και πλησίαζε ήδη στο τέλος του, δόθηκε ο Υιός της επαγγελίας, και η ελεύθερη φύση της ανθρωπότητας, η οποία, έχοντας σε πολλά αδράνεια και αχρηστία ισοδυναμούσε με το μηδέν, και γι' αυτό είχε ονομαστεί στείρα και άτεκνη, γέννησε το ευγενές βρέφος, εννοώ το εκλεκτό ανάμεσα σε μυριάδες. Εμφανίστηκε λοιπόν ο κληρονόμος, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός· η δε δούλη αποβάλλεται μαζί με τα τέκνα της. «Διότι πού είναι ο σοφός; Πού ο γραμματέας; Πού ο συζητητής αυτού του αιώνα; Δεν εμώρανε ο Θεός τη σοφία του κόσμου;» όπως λέει ο Παύλος. Κληρονομεί όμως αυτός που προέρχεται από την ελεύθερη. Λέει κάπου προς τον Υιό ο εν ουρανοίς Πατήρ: «Ζήτησε από εμένα, λέει, και θα σου δώσω τα έθνη για κληρονομιά σου, και για ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης». Όμως κάποια θεία αγαθότητα δεν επέτρεψε να χαθεί η αποβληθείσα δούλη μαζί με τα δικά της τέκνα. Αλλά την επιστρέφει, και την προστάζει να ταπεινωθεί κάτω από τα χέρια της ελεύθερης. «Επίστρεψε, λέει, στην κυρία σου, και ταπεινώσου κάτω από τα χέρια της». Διότι η ψευδώνυμη σοφία του κόσμου, η οποία παλαιότερα περιγελούσε τους ελεύθερους γάμους, υπηρετεί τώρα την ευγένεια των τέκνων του Θεού, εξυπηρετώντας τα θεία θεωρήματα μέσω της αρτιότατης σύνθεσης των λέξεων.

Πού θα είναι τότε η απάνθρωπη υπερηφάνεια που τα πάντα σιχαίνεται, και που θεωρεί τον εαυτό της ότι είναι κάτι; Πού θα είναι τότε η κενή και μάταιη δόξα των ανθρώπων; Πού η λαγνεία και η ακολασία; Πού η δυναστεία και η τυραννία; Πού θα είναι τότε ο βασιλιάς; Πού ο άρχοντας; Πού ο ηγεμόνας; Πού οι έχοντες την εξουσία; Πού αυτοί που καυχιούνται για το πλήθος του πλούτου τους, και δεν ελεούν τους φτωχούς, και καταφρονούν τον Θεό; Πού τα θέατρα και τα κυνήγια; Πού θα είναι τότε αυτοί που μετεωρίζονται, που υποκρίνονται και ζουν αμέριμνα; Πού τα μαλακά ενδύματα, και τα μαλακά και απαλά στρώματα; Πού τα υψηλά οικοδομήματα και το πλάτος των στοών; Πού αυτοί που έζησαν χωρίς φόβο; Τότε, όταν τα δουν, θα εκπλαγούν και θα φρίξουν, και καταπληγμένοι θα ολολύξουν, ταραγμένοι θα κλονιστούν· τρόμος θα τους κυριεύσει και πόνοι σαν της γυναίκας που γεννά, και από βίαιο πνεύμα θα συντριβούν και θα αφανιστούν. Πού θα είναι τότε η σοφία των σοφών; Πού η ευγλωττία των ρητόρων και τα μάταια πανουργήματά τους; Αλίμονο, αλίμονο! Ταράχθηκαν, κλονίστηκαν σαν τον μεθυσμένο, και όλη η σοφία τους καταποντίστηκε. Πού είναι ο σοφός; Πού ο γραμματέας; Πού ο συζητητής του αιώνα τούτου;

Τότε μόλις είδαν, θαύμασαν έτσι, ταράχθηκαν, κλονίστηκαν, τους κατέλαβε τρόμος! Εκεί υπέφεραν πόνους σαν της γυναίκας που γεννά. Με βίαιο άνεμο θα συντριβούν τότε. Πού είναι τότε η σοφία των σοφών; Πού τα μάταια πανουργήματά τους; Αλίμονο! Ταράχθηκαν, κλονίστηκαν σαν τον μεθυσμένο, και όλη η σοφία τους καταποντίστηκε. Πού είναι τότε ο σοφός; Πού ο γραμματέας; Πού ο συζητητής αυτού του μάταιου αιώνα;

Πού θα είναι τότε η δυναστεία και η τυραννία; Πού ο άρχοντας; Πού ο ηγεμόνας; Πού οι κατέχοντες τις εξουσίες; Εκείνοι που υπερηφανεύονται για το πλήθος του πλούτου τους και καταφρονούν τον Θεό; Τότε, όταν τα δουν, θα εκπλαγούν τόσο πολύ και θα τους κυριεύσει τρόμος. Εκεί θα νιώσουν πόνους σαν της γυναίκας που γεννά· με βίαιο πνεύμα θα συντριβούν. Και πού θα είναι τότε η σοφία των σοφών; Πού τα μάταια πανουργήματά τους; Αλίμονο, αλίμονό τους! Ταράχθηκαν, κλονίστηκαν σαν τον μεθυσμένο, και όλη η σοφία τους καταποντίστηκε. Πού είναι τότε ο σοφός; Πού ο γραμματέας; Πού ο συζητητής τούτου του μάταιου αιώνα; Χάθηκε κάθε σοφία, αδελφέ μου.

Υπάρχει όμως και άλλη, ιδιαίτερη και ανώτερη από όλα, δηλαδή ο Μονογενής, ο οποίος δεν είναι σοφία καταχρηστικώς, αλλά αληθινά, ο οποίος είναι πάντοτε μαζί με τον Πατέρα, αυτός που είναι «δύναμη Θεού και σοφία» σύμφωνα με το γεγραμμένο: «για εμάς δε ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού», «είναι δε η σοφία του φτωχού περιφρονημένη», και «επειδή, μέσα στη σοφία του Θεού, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό, ευδόκησε μέσω της μωρίας του ευαγγελίου να σώσει αυτούς που πιστεύουν», και «εμώρανε ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου», και «έδωσε ο Θεός καρδιά στον Σολομώντα σαν την άμμο της θάλασσας, και έγινε πιο σοφός από τους υιούς Ενάκ», και «έδωσε ο Θεός στον Βεσελεήλ σοφία και γέμισε ο Θεός με σοφία τον Ουρί».

Εάν όμως κάποιος, λόγω της αδυναμίας των συλλογισμών, δεν αποδεχόταν τη σκέψη αυτή, πιστεύοντας ότι, εάν νοηθεί έτσι ο Πατέρας, υφίσταται πάθος ή μερισμό ή απορροή, και, παραμερίζοντας την πίστη η οποία θεμελιώνει την ευσεβή αντίληψη περί του Πατέρα και του Υιού, απαιτούσε λογικά επιχειρήματα, τότε πρέπει να απαιτήσουμε και εμείς από αυτόν λογικές εξηγήσεις για το πώς ο Θεός σταυρώνεται και πώς «το μωρότερο» του ευαγγελικού κηρύγματος, λόγω του ότι είναι αδύνατον να συλληφθεί με τη λογική από όσους θεωρούνται σοφοί του κόσμου, «είναι σοφότερο από τους ανθρώπους». Αυτούς ο μακάριος Παύλος δεν τους θεωρεί καν άξιους λόγου, διότι με το ασύλληπτο της δυνάμεως «απέδειξε μωρή τη σοφία» όσων είναι ικανοί να συλλογίζονται. Διότι έχει πει: «ήρθα καταγγέλλοντάς σας το μυστήριο του Θεού, όχι με σοφία λόγου, για να μην ακυρωθεί ο σταυρός του Χριστού». Εκείνος, λοιπόν, που εν ονόματι της σοφίας του λόγου απαιτεί λογικά επιχειρήματα για το μυστήριο, λαμβάνοντας το μέρος της μωρανθείσας σοφίας, ας μην πιστεύει στο μυστήριο, τη στιγμή που, έστω και αν εκείνος απιστεί με τη σοφία του λόγου, ο Παύλος [λέγει] «για να μην ακυρωθεί ο σταυρός του Χριστού». Εάν όμως απαντά σε αυτά, όχι με σοφία λόγου, αλλά ελέγχοντας ως μωρία κάθε συλλογιστική σοφία δια της δυνάμεως που υπερβαίνει τους συλλογισμούς, τότε δέχεται μόνο την πίστη για τη σωτηρία εκείνων που αποδέχονται το κήρυγμα.

Ούτε απαντά στο πώς ο Πατέρας γεννά απαθώς τον Υιό, για να μην κενωθεί το μυστήριο της εκ του Πατρός υιότητας του Μονογενούς. Αντίθετα, ελέγχοντας τη σοφία των συνετών που έχει αποδειχθεί μωρία (όπως έχει γραφτεί: «πού είναι ο σοφός; πού ο γραμματέας; πού ο συζητητής τούτου του αιώνα;»), όχι με σοφία λόγου, για να μην κενωθεί το μυστήριο –δηλαδή η ευσεβής έννοια περί Πατρός και Υιού– εξαιτίας όσων υποπτεύονται από τους ανθρώπινους λογισμούς, κηρύττει χωρίς συλλογισμούς τον Πατέρα και τον Υιό απαθώς: τον μεν Πατέρα να έχει γεννήσει από τον εαυτό Του τον Υιό χωρίς απορροή και πάθος, τον δε Υιό να έχει λάβει υπόσταση όμοιος κατ' ουσίαν εκ του Πατρός, τέλειος εκ τελείου, μονογενής, αλήθειες που γίνονται πιστευτές από τους πιστούς ή προκαλούν την υποψία των απίστων. Διότι είναι εκ των ατόπων, όταν ακούει κάποιος ότι η Σοφία λαμβάνει υπόσταση από τον σοφό Θεό –καθώς Αυτός γνωρίζει σοφά πώς να γίνει Πατέρας της Σοφίας που γεννήθηκε από Αυτόν– να αντιλαμβάνεται την ύπαρξη πάθους στον Πατέρα κατά την υποστασιοποίηση της Σοφίας, εάν πρόκειται η Σοφία να λάβει υπόσταση από Αυτόν ούσα όμοια κατ' ουσίαν με τον σοφό Πατέρα. Διότι, εάν ο σοφός Θεός δεν νοείται από εμάς σοφός συνθέτως, μέσω της μετοχής Του στη σοφία, αλλά είναι ο Ίδιος ασυνθέτως σοφός (δηλαδή είναι ουσία), και εάν ο Υιός δεν είναι μια σοφία μέσω της οποίας απλώς νοείται, αλλά η Σοφία είναι ουσία προερχόμενη από τη σοφή ουσία, η οποία είναι η Σοφία, τότε ο Υιός, λαμβάνοντας υπόσταση ως ουσία, θα είναι όμοιος κατ' ουσίαν με τον σοφό Πατέρα, από τον οποίο έλαβε υπόσταση ως Σοφία ο Υιός. 7.

Λ'. ΠΕΡΙ ΚΑΘΕ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΣΟΦΙΣΤΕΙΑΣ Και σε εμάς έχει ειπωθεί για κάθε ανθρώπινη σοφιστεία: «Διότι η σοφία αυτού του κόσμου είναι μωρία ενώπιον του Θεού. Επειδή έχει γραφεί: Θα καταστρέψω τη σοφία των σοφών, και τη σύνεση των συνετών θα αθετήσω. Πού είναι ο σοφός; Πού ο γραμματέας; Πού ο συζητητής αυτού του αιώνα;». Αλλά και για το ότι εκείνοι που φιλοσοφούν κατά Θεόν δεν πρέπει να έχουν κανένα μικρόπρεπο φρόνημα, διδασκόμαστε σε όσα έχουν ειπωθεί: «Επειδή εμείς δεν προσέχουμε τα βλεπόμενα, αλλά τα μη βλεπόμενα· διότι τα βλεπόμενα είναι πρόσκαιρα, ενώ τα μη βλεπόμενα αιώνια». Και για το ότι η κακία περιστρέφεται γύρω από τη γη και τον θνητό βίο, λέει κάπου ο θείος λόγος: «Εξαγοραζόμενοι τον καιρόν, διότι οι ημέρες είναι πονηρές·» και: «Αρκετή είναι στην ημέρα η κακία της». Λέει δε και ο προφήτης: «Η κατάρα και η κλοπή και η μοιχεία και ο φόνος έχουν διαχυθεί πάνω στη γη, και αίματα αναμειγνύονται με αίματα». Για το ότι πρέπει να φύγουμε από εδώ προς τον Θεό λέει ο Μωυσής: «Οπίσω Κυρίου του Θεού σου θα πορευθείς και σε Αυτόν θα προσκολληθείς». Ο ίδιος δε διδάσκει να μιμούμαστε τον Θεό, λέγοντας: «Άγιοι θα είστε, διότι ο Κύριος ο Θεός ημών είναι άγιος». Γνωρίζοντας δε και ο Δαβίδ ότι ο Θεός είναι δίκαιος και παροτρύνοντάς μας να γίνουμε και εμείς οι ίδιοι μιμητές του, λέει: «Δίκαιος είναι ο Κύριος και αγάπησε τη δικαιοσύνη».

Και πώς λοιπόν «ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας», αν το ύψιστο σημείο της θεογνωσίας είναι η θεοπτία, και σε αυτήν έφτασαν ο Σωκράτης, ο Πλάτωνας και οι σοφοί της εποχής τους, καθώς και όσοι τους άκουσαν και τους πίστεψαν, αξιοθαύμαστοι για την προαίρεσή τους και τον σεβασμό τους προς τα θεία; Και πώς, ενώ ήταν σοφοί, απομωράνθηκαν, εάν πράγματι είχαν φωτιστεί, και όχι μόνο οι ίδιοι απομωράνθηκαν ενώ η σοφία τους διαθέτει σύνεση, αλλά «εμώρανε ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου»; Γι' αυτό και σήμερα, εάν κάποιος στρέφει κατ' αυτόν τον τρόπο τον νου του σε αυτήν, νομίζοντας ότι μέσω αυτής πρόκειται να οδηγηθεί στη θεογνωσία, παθαίνει το ίδιο ακριβώς πράγμα και απομωραίνεται, παρότι είναι σοφός.

Ο δε Γρηγοράς, αφού καταφθάρθηκε, γέρασε και αναλώθηκε στη μελέτη των θύραθεν μαθημάτων, και αφού συνεζευχθη με τη ματαιοπονία της άκαρπης φιλοσοφίας και υπέταξε τελικά ολόκληρο τον εαυτό του σε αυτήν την άγονη μητέρα, σε σημείο να καυχιέται να φέρει την ονομασία του από αυτήν, και έχοντας έτσι κυριευθεί ολοκληρωτικά από όσα θεωρούνται σπουδαία από εκείνη, ώστε να κομπάζει ακόμη και για τα πιο ελάχιστα (διότι τι είναι πιο ασήμαντο από το να γνωρίζει κανείς τι είναι το όνομα και τι το ρήμα, πράγμα που δεν αγνοούν ούτε τα μικρά παιδιά του σχολείου;)· επαίρεται λοιπόν ο Γρηγοράς για τη γνώση αυτών των πραγμάτων. Άραγε είναι, ή θα μπορούσε ποτέ αυτός να είναι, έστω άνθρωπος; Οπωσδήποτε όχι, σύμφωνα με την παραπάνω απόφαση του Γρηγορίου του Θεολόγου. Ούτε καν θα μπορέσει ποτέ αυτός να κατανοήσει τα λόγια του Αποστόλου: «πού είναι ο σοφός; πού είναι ο γραμματέας; πού είναι ο συζητητής αυτού του αιώνα; διότι ο Θεός εμώρανε τη σοφία αυτού του κόσμου».

Γι' αυτό και ο Απόστολος δεν είπε ότι αποδεικνύεται μωρή συγκρινόμενη, αλλά επειδή επιζητεί τα του παρόντος αιώνα και δεν γνώρισε τον προαιώνιο Θεό, ούτε και επιθυμεί να τον γνωρίσει. Διότι, αφού είπε «πού είναι ο συζητητής αυτού του αιώνα;», αμέσως πρόσθεσε ότι «εμώρανε ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου», δηλαδή, με την εμφάνισή Του φανέρωσε ότι έχει εκπέσει από την αληθινή γνώση και ότι δεν είναι πραγματική σοφία, αλλά μόνο ονομάζεται έτσι. Αν όμως ήταν σοφία, πώς θα γινόταν μωρία, και μάλιστα από τον Θεό και όταν η δική Του σοφία φανερώθηκε επί της γης;

Διότι «καλό δέντρο δεν κάνει κακούς καρπούς», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Διότι εγώ, αναλογιζόμενος μέσα μου, νομίζω ότι δεν είναι δίκαιο να ονομάζεται ούτε καν ανθρώπινη εκείνη η σοφία, η οποία είναι σε τέτοιο βαθμό ασυνεπής προς τον εαυτό της, ώστε να θεωρεί τα ίδια πράγματα έμψυχα και άψυχα, λογικά και άλογα, και να ισχυρίζεται ότι εκείνα που δεν έχουν καμία απολύτως φυσική ικανότητα για αίσθηση, ούτε διαθέτουν κανένα όργανο τέτοιας δύναμης, είναι ικανά να χωρέσουν τις ψυχές μας. Αν όμως ο Παύλος την ονομάζει κάπου «ανθρώπινη σοφία» —διότι λέει: «Το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκε σε πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας», και πάλι: «Μιλάμε όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία»—, εντούτοις θεωρεί σωστό να ονομάζει αυτούς που την κατέχουν «σοφούς κατά σάρκα», «σοφούς που μωράνθηκαν», «συζητητές αυτού του αιώνα», και τη σοφία τους με παρόμοιους χαρακτηρισμούς, διότι την αποκαλεί «σοφία που έχει μωρανθεί», «σοφία που καταργείται» και «κενή απάτη», «σοφία αυτού του αιώνα» και «των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται».

Επομένως, ως προς την αλήθεια για την προερχόμενη από τα θύραθεν μαθήματα φιλοσοφία, απλά και σύντομα θα μπορούσε κανείς να πει ότι φιλοσοφία του καθενός θα ονομαζόταν η φιλοσοφική πραγματεία που περιέχεται στα συγγράμματα ή τους λόγους του, κοινή δε φιλοσοφία αυτή που παρατηρείται σε όλους τους φιλοσόφους, και μωρανθείσα εκείνη η σοφία που έχει εκπέσει από το προσήκον τέλος της θεογνωσίας. Εκείνη όμως που δεν έχει υποστεί αυτό, δεν έχει ούτε μωρανθεί· πώς θα μπορούσε άλλωστε, από τη στιγμή που επιτυγχάνει το φυσικό της τέλος και επιστρέφει προς τον Θεό, τον χορηγό της φύσεως; Τέτοια είναι η φιλοσοφία των δικών μας ευσεβών και ελλογίμων ανδρών, η οποία όντως με ανδρεία αποτίναξε το βλαβερό και επέλεξε το ωφέλιμο, συνιστώντας το στην Εκκλησία του Θεού και εναρμονίζοντάς το κατάλληλα με τη σοφία του Πνεύματος. Εγώ λοιπόν θεωρώ ότι έτσι έχει η αλήθεια. Αυτός όμως ο υπέρμαχος της θύραθεν και μωρανθείσας φιλοσοφίας, αν και άκουσε τον Παύλο να λέει «εμώρανεν ο Θεός την σοφίαν του κόσμου τούτου», υποστηρίζει ότι «μωραίνεται όταν συγκρίνεται προς τη σοφία του Θεού, όπως ακριβώς και κάθε ανθρώπινη αρετή και διάνοια». Και επειδή εγώ δεν το αποδέχομαι αυτό, αλλά αποδεικνύω σαφώς την αλήθεια με πολλά επιχειρήματα, αυτός, μη έχοντας κάτι να αντιλέξει, με κατηγορεί για σοφιστεία.

Ας παραμείνουν λοιπόν κατατεθειμένα στον προηγούμενο λόγο μου εκείνα σχετικά με την ωφέλιμη φιλοσοφία· διότι εξακολουθούν να ισχύουν ανεπηρέαστα και παραμένουν αναντίρρητα. Και τώρα θα ρωτούσα αυτόν που, μέσω σύγκρισης, αποδεικνύει ως μωρία τη σοφία που ο ίδιος πρεσβεύει, πώς πουθενά δεν έχει γραφτεί ότι ο Θεός μίανε κάθε ανθρώπινη αρετή και κατέστησε μωρία κάθε διάνοια, όπως ακριβώς κατέστησε μωρία και τη σοφία τούτου του κόσμου; Διότι πού αναφαίνεται εδώ κάποιου είδους σύγκριση στα αποστολικά λόγια;

Οι πρεσβύτεροι και οι γραμματείς έλεγαν: «Θυμηθήκαμε ότι εκείνος ο πλάνος είπε, όσο ακόμη ζούσε, ότι μετά από τρεις ημέρες ανασταίνομαι». Ο δε εκατόνταρχος φώναζε: «Αληθινά, αυτός ήταν Υιός του Θεού». Αλλά και μέχρι σήμερα ο λόγος του σταυρού είναι «για τους Ιουδαίους μεν σκάνδαλο, για τα έθνη δε μωρία, για εμάς όμως τους κλητούς ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού». «Και τη δική σου την ψυχή θα την διαπεράσει ρομφαία, ώστε να αποκαλυφθούν οι διαλογισμοί πολλών καρδιών». Ρομφαία ονομάζεται η διχόνοια, επειδή, όπως ακριβώς η ρομφαία σχίζει και χωρίζει τα σώματα, έτσι κάνει και στις ψυχές η διχόνοια, οδηγώντας τες στην αμφιβολία· διότι αν και ήταν παρθένος, ήταν όμως και γυναίκα· αν και Θεοτόκος, προερχόταν όμως από το δικό μας φύραμα. Ρομφαία, λοιπόν, διαπέρασε την ψυχή της, «ώστε να αποκαλυφθούν οι διαλογισμοί πολλών καρδιών». Ποιοι διαλογισμοί;

Ο σταυρός του Χριστού για τους απίστους είναι σκάνδαλο, ενώ για τους πιστούς σωτηρία και ζωή αιώνια. Πού είναι ο σοφός; Πού ο συζητητής; Πού είναι η καύχηση των λεγόμενων δυνατών; Διότι ο Υιός του Θεού, ο οποίος γεννήθηκε προ των αιώνων και συνέστησε τα πάντα κατά τη βούληση του Πατρός, αυτός κυοφορήθηκε από τη Μαρία κατά θεία οικονομία, από το σπέρμα μεν του Δαβίδ, αλλά εκ Πνεύματος Αγίου. Διότι λέγει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα ονομαστεί Εμμανουήλ». Αυτός γεννήθηκε, βαπτίστηκε από τον Ιωάννη, για να επικυρώσει την εντολή που είχε ανατεθεί στον προφήτη.

Γιατί, λοιπόν, δεν γινόμαστε όλοι φρόνιμοι, εφόσον λάβαμε τη γνώση του Θεού, που είναι ο Ιησούς Χριστός; Γιατί χανόμαστε ανόητα, αγνοώντας το χάρισμα που μας έστειλε αληθινά ο Κύριος; Περίψημα του σταυρού είναι το πνεύμα μου, του σταυρού που αποτελεί «σκάνδαλο» για όσους δεν πιστεύουν, αλλά για εμάς σωτηρία και αιώνια ζωή. «Πού είναι ο σοφός; Πού ο συζητητής;» Πού είναι η καύχηση των λεγόμενων συνετών;

ΥΚΘ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΣΕΡΙΝΟ ΤΡΙΒΟΥΝΟ. Πώς ο Θεός κατέστησε μωρή τη σοφία τούτου του κόσμου. Ο Θεός τότε κατέστησε μωρή τη φθαρτή και χαμερπή σοφία τούτου του κόσμου, όταν η Ενυπόστατη Σοφία, η οποία δημιούργησε τους αιώνες, αφού κατήλθε εδώ, ανέθεσε σε βαρβαρόφωνους και αμόρφωτους να κηρύξουν τα ουράνια δόγματα. Και η μεν πρώτη χάθηκε στις σχισμές των βουνών, η δε δεύτερη εξήλθε σε όλη τη γη και έλαμψε ως τα πέρατα της οικουμένης.

ΟΜΙΛΙΑ Δ΄. Διότι ο λόγος περί του σταυρού για εκείνους μεν που χάνονται είναι μωρία, για εμάς δε που σωζόμαστε είναι δύναμη Θεού. Διότι είναι γραμμένο: «Θα καταστρέψω τη σοφία των σοφών, και τη σύνεση των συνετών θα την αθετήσω». Πού είναι ο σοφός; Πού είναι ο γραμματέας; Πού είναι ο συζητητής αυτού του αιώνα;

β'. Αλλά αυτά είναι γνωστά σε εμάς, στους απίστους όμως καθόλου. Γι' αυτό έλεγε ότι ο λόγος του σταυρού για εκείνους μεν που χάνονται είναι μωρία, για εμάς δε που σωζόμαστε είναι δύναμη Θεού. Διότι έχει γραφτεί: «Θα καταστρέψω τη σοφία των σοφών, και τη σύνεση των συνετών θα την αθετήσω». Δεν παραθέτει προς το παρόν τίποτε το βαρύ από τον εαυτό του, αλλά πρώτα καταφεύγει στη μαρτυρία της Γραφής, και τότε, αφού λάβει από εκεί παρρησία, χρησιμοποιεί πιο ελεγκτικούς λόγους, και λέει: «Δεν απέδειξε μωρή ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου; Πού είναι ο σοφός; Πού είναι ο γραμματέας; Πού είναι ο συζητητής αυτού του αιώνα; Δεν απέδειξε μωρή ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου;». Επειδή, δηλαδή, μέσα στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν μέσω της μωρίας του κηρύγματος.

Αφού είπε ότι «Είναι γεγραμμένο: Θα απολέσω τη σοφία των σοφών», εισάγει την απόδειξη από τα ίδια τα πράγματα, λέγοντας: «Πού είναι ο σοφός; Πού είναι ο γραμματέας;», ελέγχοντας ταυτόχρονα και τους Έλληνες και τους Ιουδαίους. Διότι, ποιος φιλόσοφος, ποιος από αυτούς που εντρυφούσαν στους συλλογισμούς, ποιος από εκείνους που γνώριζαν τα των Ιουδαίων προσέφερε τη σωτηρία και έκανε γνωστή την αλήθεια; Κανένας απολύτως, αλλά τα πάντα κατορθώθηκαν από τους αλιείς. Αφού λοιπόν κατέληξε στο συμπέρασμα για το προκείμενο ζήτημα, και αφού κατέβαλε την έπαρσή τους, λέγοντας: «Δεν μετέτρεψε σε μωρία ο Θεός τη σοφία τούτου του κόσμου;», αναφέρει και την αιτία για την οποία αυτά συνέβησαν κατ' αυτόν τον τρόπο. Διότι, λέει, «επειδή μέσα στη σοφία του Θεού, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, φανερώθηκε ο σταυρός». Και τι σημαίνει: «Μέσα στη σοφία του Θεού»; Σε αυτήν που φανερώνεται μέσω των έργων, διά των οποίων θέλησε να γίνει γνωστός. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τα δημιούργησε όλα αυτά, και με τέτοια μορφή, ώστε, ξεκινώντας αναλογικά από τα ορώμενα, να θαυμάζεται ο Ποιητής. Μέγας είναι ο ουρανός και αχανής η γη· θαύμασε λοιπόν τον Δημιουργό. Διότι αυτός ο μέγας ουρανός όχι μόνο δημιουργήθηκε από Αυτόν, αλλά δημιουργήθηκε και με ευκολία, και η απέραντη εκείνη γη παρήχθη και αυτή ως να μην ήταν τίποτα. Γι' αυτόν τον λόγο για μεν τον ουρανό λέει ότι: «Έργα των δακτύλων σου είναι οι ουρανοί»· για δε τη γη: «Αυτός που δημιούργησε τη γη ως να μην ήταν τίποτα».

Πού τότε η αναιδής και αναίσχυντη παρρησία, πού τότε ο καλλωπισμός των ενδυμάτων; Πού τότε η πραγματικά ακάθαρτη και μιαρή ηδονή της αμαρτίας; Πού τότε αυτοί που θεωρούν ηδονή τον βόρβορο των αρρένων; Πού τότε αυτοί που πίνουν το κρασί τους με τύμπανα και μουσικές; Πού τότε η καταφρόνηση όσων ζουν χωρίς φόβο; Πού τότε η τρυφή και η σπατάλη; Διότι όλα παρήλθαν και διαλύθηκαν σαν αραιός αέρας. Πού τότε η φιλαργυρία και η φιλοκτημοσύνη, και η ασπλαχνία που προέρχεται από αυτές; Πού τότε η απάνθρωπη υπερηφάνεια, που τα πάντα βδελύσσεται και νομίζει πως η ίδια είναι κάτι το σπουδαίο; Πού τότε η καινοφανής και μάταιη ανθρώπινη προκοπή και δόξα; Πού τότε η δυναστεία και η τυραννία; Πού τότε ο βασιλιάς, πού ο άρχοντας, πού ο ηγούμενος; Πού αυτοί που βρίσκονται στις εξουσίες, που επαίρονται για το πλήθος του πλούτου τους και καταφρονούν τον Θεό; Τότε, βλέποντάς τα έτσι, εξεπλάγησαν, τρόμος τους κατέλαβε· εκεί δοκίμασαν ωδίνες σαν της γυναίκας που γεννά, με βίαιο άνεμο θα συντριβούν. Πού τότε η σοφία των σοφών; Πού τα μάταια πανουργήματά τους; Αλίμονο σε αυτούς! Ταράχθηκαν, κλονίστηκαν σαν τον μεθυσμένο, και όλη η σοφία τους καταποντίστηκε. Πού τότε ο σοφός; Πού τότε ο γραμματέας; Πού ο συζητητής τούτου του μάταιου αιώνα; Αδελφέ μου, αναλογίσου τι είδους άνθρωποι οφείλουμε να είμαστε, εμείς που πρόκειται να δώσουμε λόγο για όσα πράξαμε, είτε μεγάλα είτε μικρά· διότι ακόμη και για έναν αργό και ανώφελο λόγο θα δώσουμε απολογία στον δίκαιο Κριτή.

Άκουσε τον Λουκά που διηγείται: «Ήταν όλοι ομόθυμα συγκεντρωμένοι στον ίδιο τόπο», λέει, «και ξαφνικά έγινε από τον ουρανό βουή σαν από ορμητική πνοή ανέμου· και τους εμφανίστηκαν γλώσσες που διαμοιράζονταν σαν πύρινες· και κάθισε από μία πάνω στον καθένα τους, και πληρώθηκαν όλοι από Πνεύμα Άγιο, και άρχισαν να μιλούν σε άλλες γλώσσες, ανάλογα με το τι τους έδινε το Πνεύμα να αποφθέγγονται». Βλέπεις πώς ο προφήτης από παλιά το είχε προαναγγείλει αυτό με σαφήνεια, λέγοντας τα εξής: «Θα δώσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και πάνω στις καρδιές τους θα τους εγγράψω». Διότι η χάρη του Πνεύματος, που δόθηκε από τον Θεό για να εγκατασταθεί στις διανοίες τους, τους έκανε έμψυχες στήλες, και επισκιάζει τη διάνοια με τη δόξα του. Γι' αυτό και έλεγε ότι εστάλη να κηρύττει, όχι με σοφία λόγου, για να μην αποβεί μάταιος ο σταυρός του Χριστού· και πάλι, «Απομώρανε ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου»· και διαρκώς περιστρέφει τον λόγο του γύρω από τον σταυρό.

Αλλά δεν πρέπει να εξάγουμε τις κρίσεις για τα πράγματα από εκείνους που χάνονται· επειδή και οι ασθενείς νομίζουν ότι το μέλι είναι πικρό, αλλά αυτό είναι σφάλμα της ασθένειας και όχι κατηγορία κατά του μελιού. Έτσι λοιπόν και ο σταυρός φαίνεται σε αυτούς που βρίσκονται έξω από την πίστη ότι είναι κάτι το μωρό, αλλά δεν είναι. Έπειτα, αποδεικνύοντας ότι όχι μόνο δεν είναι μωρό, αλλά είναι πάρα πολύ σοφό το πράγμα, και όχι μόνο δεν είναι ασθενές, αλλά είναι πάρα πολύ ισχυρό, παραβάλλει τα επιτεύγματα που προέρχονται από αυτόν και με την κτίση και με την Παλαιά Διαθήκη και με την έξωθεν σοφία· και αποδεικνύει ότι εκείνα τα οποία ούτε η έσωθεν σοφία βρήκε ούτε η έξωθεν, ούτε από την κτίση έμαθαν πολλοί άνθρωποι, ούτε από την Παλαιά Διαθήκη αποκόμισαν, αυτά τα κατόρθωσε τούτο που φαίνεται ότι είναι μωρό και ασθενές, αυτό που φαίνεται και όχι αυτό που πραγματικά είναι. Γι' αυτό, έχοντας την απόδειξη από τα ίδια τα πράγματα, ρίχνεται στον αγώνα με πολλή παρρησία, πρώτα εναντίον της εξωτερικής σοφίας, λέγοντας: «Πού είναι ο σοφός;». Τι σημαίνει το «Πού είναι ο σοφός;»;

Γι' αυτόν τον λόγο, αφού αυτά έγιναν τόσο αφανή και σκορπίστηκαν σαν να ήταν σκόνη, έτσι ρωτά και λέει: «Πού είναι ο σοφός;» Φάνηκε ο σταυρός, και όλα εκείνα διαλύθηκαν· αντήχησε το κήρυγμα, και διασκορπίστηκαν πιο εύκολα και από ιστό αράχνης. Πού είναι ο σοφός; Πού είναι ο κομπασμός των λόγων; Πού είναι η ομορφιά της ευγλωττίας; Πού είναι η δεινότητα των σοφισμάτων; Πού είναι η ορμή των λόγων; Πού είναι η ακονισμένη γλώσσα; Πού είναι οι σύλλογοι και τα συνέδρια; Όλα εκείνα παρασύρθηκαν και χάθηκαν και καταστράφηκαν και παρήλθαν και τράπηκαν σε φυγή. Πού είναι ο γραμματέας; Πού είναι, λέει, τα των Ιουδαίων; Και εκείνα τα υπερνίκησε το κήρυγμα, και τα εξαφάνισε όπως ακριβώς ο ήλιος κρύβει τη σκιά. Διότι, όσα δεν μπόρεσε να πετύχει επί τόσο χρόνο ο Νόμος σε ένα μόνο έθνος, αυτά με πολύ μεγαλύτερη αφθονία τα κατόρθωσε παντού ο σταυρός, αφού εξάλειψε τα αμαρτήματα, χάρισε τη δικαιοσύνη, κατέστησε τους ανθρώπους αγίους, δίδαξε τη θεογνωσία, και τους χειραγώγησε προς τον ουρανό. Έπειτα, αφήνοντας πάλι τα ιουδαϊκά, έρχεται στα ελληνικά: «Πού είναι ο συζητητής τούτου του αιώνα;» Εδώ υπονοεί τους αιρετικούς και όσους μετέρχονται συλλογισμούς, οι οποίοι πριν από αυτά ήταν πιο αιχμηροί και από ξίφη, όταν όμως φάνηκε ο σταυρός, διακόπηκαν όντας πιο ασθενείς και από τον πηλό. «Δεν απέδειξε μωρή ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου;» Και πάλι αναλαμβάνει αγώνα εναντίον της ελληνικής σοφίας.

Αφού κατέρριψε την έπαρση εκείνων που υπερηφανεύονταν επειδή βάπτιζαν, στρέφεται στη συνέχεια προς εκείνους που κομπάζουν για την κοσμική σοφία, και εναντίον τους οπλίζεται πιο έντονα. Διότι προς εκείνους που είχαν γεμίσει έπαρση για το βάπτισμα έλεγε: «Ευχαριστώ τον Θεό που δεν βάπτισα κανέναν σας»· και ότι «Δεν με απέστειλε ο Χριστός για να βαπτίζω»· και δεν χρησιμοποίησε τον λόγο ούτε με σφοδρότητα ούτε με περίτεχνη επιχειρηματολογία. Εδώ όμως, από την αρχή κιόλας καταφέρει μεγάλο πλήγμα, λέγοντας: «για να μη χάσει τη δύναμή του ο σταυρός του Χριστού». Γιατί, λοιπόν, υπερηφανεύεσαι για κάτι, για το οποίο θα έπρεπε να ντρέπεσαι; Διότι, εάν αυτή η σοφία πολεμά τον σταυρό και μάχεται τα Ευαγγέλια, δεν πρέπει να καυχιέται κανείς για αυτήν, αλλά να την καταργεί. «Διότι ο λόγος περί του σταυρού για εκείνους μεν που χάνονται είναι μωρία, για εμάς δε που σωζόμαστε είναι δύναμη Θεού». Επειδή δηλαδή ήταν φυσικό αυτοί, καθώς ο σταυρός χλευαζόταν από τους Έλληνες, να προσπαθούν ταραγμένοι να αντισταθούν με τη δική τους δήθεν σοφία και να πολεμούν τα όσα έλεγαν οι Έλληνες, ο Παύλος, για να τους καθησυχάσει, λέει: Μη νομίζετε ότι συμβαίνει κάτι το ξένο και παράδοξο. Αυτή είναι η φύση του πράγματος, ώστε η δύναμή του να μην αναγνωρίζεται από αυτούς που οδηγούνται στην απώλεια. Διότι έχουν χάσει τα λογικά τους και παραφρονούν, και γι' αυτό υβρίζουν, και θεωρούν επαχθή τα σωτήρια φάρμακα. «Διότι είναι γραμμένο: Θα καταστρέψω τη σοφία των σοφών, και θα αθετήσω τη σύνεση των συνετών. Πού είναι ο σοφός; πού ο γραμματέας; πού ο συζητητής τούτου του αιώνα;»

Επειδή, λοιπόν, προηγουμένως η ίδια κατέρριψε τον εαυτό της, δεν είναι πλέον σε τίποτα χρήσιμη. Διότι, όταν έπρεπε να επιδείξει την ικανότητά της και να δει τον Δεσπότη μέσα από τα δημιουργήματα, δεν το θέλησε. «Δεν κατέστησε μωρή ο Θεός τη σοφία του κόσμου;» Που σημαίνει: την απέδειξε μωρή ως προς την κατανόηση της πίστεως. Επειδή, δηλαδή, υπερηφανεύονταν πολύ για αυτήν, την ήλεγξε γρήγορα· διότι, ποια σοφία είναι αυτή, όταν δεν βρίσκει το κεφάλαιο όλων των αγαθών; «Επειδή, λοιπόν, μέσα στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός μέσω της μωρίας του κηρύγματος να σώσει αυτούς που πιστεύουν». Στη σοφία που φανερώνεται διά των έργων, διά των οποίων θέλησε να γίνει γνωστός.

«Ταλαίπωροι είναι, και στους νεκρούς στηρίζονται οι ελπίδες τους.» «Είναι γραμμένο: Θα καταστρέψω τη σοφία των σοφών, και τη σύνεση των συνετών θα την αθετήσω. Πού είναι ο σοφός; Πού ο γραμματέας; Πού ο συζητητής αυτού του αιώνα; Δεν απέδειξε μωρή ο Θεός τη σοφία τούτου του κόσμου;»

Και εκείνοι μεν, αφού θεράπευσαν κατ' αυτόν τον τρόπο την ανθρώπινη αδυναμία με τη δύναμη του Χριστού και ανακαίνισαν ολόκληρη την κτίση, θαυμάζονται δικαίως από όλους τους ορθώς σκεπτόμενους ως κήρυκες της αλήθειας. Εσύ, όμως, τι έχεις να πεις για τους δικούς σου σοφούς και ρήτορες, των οποίων τη σοφία εμώρανε ο Θεός, τους συνηγόρους του διαβόλου; Τι το άξιο μνήμης άφησαν πίσω τους στη ζωή; Πες. Και τι θα μπορούσες να πεις γι' αυτούς, παρά για παραλογισμό και αισχρότητα, και για μια τέχνη μάταιη, η οποία με την καλλιέπεια των λόγων συγκαλύπτει τον βούρκο της δυσώδους θρησκείας τους;

Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, και ο μέγας κήρυκας της αλήθειας, το στόμα του Κυρίου, ο Παύλος, διαμαρτύρεται προς όλους λέγοντας: «προσέχετε μήπως σας παρασύρει κανείς μέσω της φιλοσοφίας και της κενής απάτης»· και πάλι: «δεν κατέστησε μωρή ο Θεός τη σοφία του κόσμου τούτου;»· επομένως, δεν θα χρησιμοποιήσουμε ως σύμβουλο την εχθρική (κοσμική σοφία), ούτε, για όσα αμφισβητούμε στα θεία ζητήματα, θα καθίσει αυτή η μωρή ως κριτής.

Ακόμη, ο συλλογισμός είναι μεν όργανο της ανθρώπινης σοφίας, την οποία όμως ο Κύριος απέδειξε μωρή. Και σε κάτι το μωρό και ανόητο πώς θα μπορούσε κανείς εύκολα να πιστέψει, εφόσον έχει τα λογικά του; Διότι λέει ο θείος Παύλος: «Δεν εμώρανε ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου;». Αυτή λοιπόν τη γνώμη έχουν για τους συλλογισμούς οι απόστολοι του Κυρίου. Ας δούμε όμως τι πιστεύουν και εκείνοι που τους διαδέχτηκαν άμεσα. Αμέσως ο μακάριος Διονύσιος, αρχίζοντας το θεολογικό του σύγγραμμα, αντί για κάποια αξιώματα και αρχές, απομακρύνει όσους πρόκειται να το διαβάσουν από την ενόχληση των συλλογισμών, χρησιμοποιώντας και ο ίδιος τα λόγια του διδασκάλου του και αποδεικνύοντας σε όλα ότι είναι μαθητής. Λέει δηλαδή: «Ας είναι και τώρα για εμάς εκ των προτέρων καθορισμένος ο κανόνας των ιερών κειμένων, όχι με πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά με την απόδειξη της πνευματοκίνητης δύναμης των θεολόγων». Και πάλι: «Συνεπώς, δεν πρέπει καθόλου να τολμήσουμε να πούμε ούτε καν να σκεφτούμε για την υπερούσια και κρυφή Θεότητα τίποτε πέρα από όσα μας έχουν φανερωθεί θεοπρεπώς από τα ιερά λόγια».

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ, ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ, ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΥΠΑΠΑΝΤΗΝ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ. Άλλο ένα μυστήριο του Χριστού είναι τούτο, άλλο ένα μεγαλούργημα του Χριστού του Θεού μας· διότι τα θαυμάσια του Χριστού είναι πάντοτε μεγάλα, και νικούν την ορμή όλων των λόγων και υπερβαίνουν τη δύναμη κάθε σοφίας, όχι μόνο των ανθρώπων αλλά και των αγγελικών και αοράτων δυνάμεων, εάν βέβαια κάποιος λόγος και γλώσσα, ακατάληπτος σε εμάς τους ανθρώπους, έχει οριστεί για τους ουράνιους αγγέλους. Γι' αυτό και εμείς ας βροντοφωνάξουμε μαζί με τον μέγα Παύλο: «Πού είναι ο σοφός, πού ο γραμματέας, πού ο συζητητής αυτού του αιώνα;». Πού είναι τα κομψεύματα των ρητόρων; Πού τα προβλήματα των φιλοσόφων; Πού τα παιδαριώδη τεχνάσματα των γραμματικών; Όντως, «εμώρανε ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου» και την απέδειξε περιττή, μάταιη και ανόητη. Γιατί; Επειδή και αυτή ήταν δώρο και χάρισμα και είχε δοθεί στους άπιστους Έλληνες για την επιστροφή στον Θεό, την αναζήτησή Του και την ανάνηψη από τη μάταιη πλάνη. «Επειδή δε, διαμέσου της σοφίας του κόσμου, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό, ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν διαμέσου της μωρίας του κηρύγματος».

Τώρα είναι επίκαιρο και καλό να πούμε μαζί με τον Δαβίδ και να αναφωνήσουμε ακόμη πιο δυνατά: «Ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό πάνω από τους γιους των ανθρώπων, για να δει αν υπάρχει κάποιος που να συνετίζεται ή να αναζητά τον Θεό», και έπειτα: «Όλοι παρέκκλιναν, μαζί εξαχρειώθηκαν· δεν υπάρχει κανένας που να πράττει το αγαθό, δεν υπάρχει ούτε ένας.» «Πού είναι λοιπόν», για να συνδέσω με τα προλεγόμενα και τα λόγια του Αποστόλου, «ο σοφός; Πού ο γραμματέας; Πού ο συζητητής αυτού του αιώνα; Δεν απέδειξε μωρή ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου;», ακριβώς επειδή κανείς δεν μπορεί μέσω αυτής να επιγνώσει την αληθινή σοφία, τον όντως υπάρχοντα Θεό; Διότι, αδελφοί, αν επρόκειτο να μας δοθεί η επίγνωση της αληθινής σοφίας και της γνώσης του Θεού μέσω των γραμμάτων και των μαθημάτων, ποια θα ήταν τότε η ανάγκη της πίστεως ή του θείου βαπτίσματος ή της μετάληψης των ίδιων των μυστηρίων; Καμία απολύτως. «Επειδή λοιπόν ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός», λέει, «μέσω της μωρίας του κηρύγματος να σώσει εκείνους που πιστεύουν.» Και αυτά μεν τα λέει ο κήρυκας και νυμφαγωγός της Εκκλησίας του Χριστού.

Πού είναι η νομιζόμενη φρόνηση των περιφανών στη γνώση και τη σοφία του κόσμου; Πού είναι η έπαρση και η εντύπωση ότι είμαστε κάτι, ενώ δεν είμαστε τίποτα; Πού είναι η εύστροφη τότε γλώσσα και οι ρητορείες που έρρεαν σαν από πηγή; Πού είναι τότε, ή μάλλον τώρα, ο σοφός; Πού ο γραμματέας; Πού ο συζητητής αυτού του αιώνα, ώστε να επιστρέψει και να έρθει, και να καθίσουμε μαζί και να συσκεφθούμε για τη φοβερή εκείνη ημέρα και ώρα, και επιστρατεύοντας κάθε μέσο - όπως λέγεται - μεταξύ μας και στις θείες Γραφές, και ερευνώντας με ακρίβεια, να διδαχθούμε από εκεί και να μάθουμε τι είναι αυτό που θα μπορέσει να μας ωφελήσει τότε, και εκείνο ακριβώς να επιλέξουμε με πολλή επιμέλεια;

Η ασθένεια γίνεται γνωστή, εφόσον προϋπήρχε η υγεία· όταν όμως η ασθένεια υπάρχει πάντοτε, δύσκολα αυτός που ασθενεί συνεχώς θα μπορούσε να φανταστεί τι είναι η υγεία. Εξαιτίας αυτού λοιπόν, όταν η ψυχή ασθενεί πάντοτε, πολιορκούμενη από τον θυμό και την επιθυμία και από τα άλλα πολλά και διάφορα αρρωστήματα που ακολουθούν αυτά τα πάθη ως τα πιο γενικά, και τον νοητό τύραννο, ο οποίος μέσω αυτών την περικυκλώνει και τη λεηλατεί νύχτα και μέρα, η άθλια, επειδή αγνοεί, δεν βλέπει και νομίζει ότι όσα παθαίνει δεν τα παθαίνει από κάποιον άλλον, αλλά από τον εαυτό της, πότε άραγε θα υγιάνει; Διότι αυτός που δεν θέλει να υγιάνει, πώς θα θεραπευτεί, αφού δεν γνωρίζει τι είναι η υγεία, και περιφρονεί αυτόν που του διηγείται τα σχετικά με τον νοητό τύραννο και δυσπιστεί απέναντί του, και αντιδρώντας, φανερώνει ότι δεν το θέλει; Διότι δεν υπάρχει εδώ καμία άλλη μέθοδος ιατρείας και θεραπείας, παρά μόνο η ίδια και μία· ούτε άγγελος, ούτε πρέσβης, ούτε σοφός, ούτε γραμματέας, ούτε συζητητής του αιώνα τούτου, από την καταβολή του κόσμου δεν μπόρεσε να αντιμετωπίσει αυτήν τη νόσο ή μπορεί να τη θεραπεύσει· εξαιτίας της οποίας χρειάστηκε ο Θεός να γίνει άνθρωπος, ώστε, ως ισχυρό και κραταιότατο φάρμακο και βοήθημα που αναιρεί κάθε ακρασία και φθορά και θάνατο, αφού η ανθρώπινη φύση ενώθηκε με τη θεότητα, να αναιρεθεί κάθε φθορά, και η ακαταμάχητη δύναμή της να καταστήσει αυτόν που πάσχει ανέπαφο ή και απρόσιτο στον νοητό φθορέα.