Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 1:24

Αθ. είπε: Ο σοφός πού βρίσκει τη βουλή του; Αρ. είπε: Στη σοφία του. Αθ. είπε: Ο Χριστός όμως είναι δύναμη Θεού και σοφία, σύμφωνα με τον μακάριο Παύλο, ναι ή όχι; Αρ. είπε: Ομολογουμένως ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Αθ. είπε: Η σοφία, επομένως, μήπως αντλεί τη σοφία της από αλλού; Αρ. είπε: Μη γένοιτο! Αθ. είπε: Άρα από τον εαυτό της πράττει τα πάντα ως σοφία; Αρ. είπε: Έτσι είναι.

Αθ. είπε: Ο Υιός του Θεού είναι Θεός, ή όχι; Αρ. είπε: Θεός κτισθείς από τον Θεό. Αθ. είπε: Όπως θέλεις, απάντησέ μου σε αυτό που σε ρωτώ. Ο Υιός του Θεού εποίησε τα πάντα, ναι, ή όχι; Αρ. είπε: Έχει ήδη απαντηθεί ότι τα εποίησε όλα, καθώς είναι η δύναμη και η σοφία του Θεού. Αθ. είπε: Επομένως, ο Υιός του Θεού περιέχει όλα όσα δημιουργήθηκαν από αυτόν, είτε ορατά είτε αόρατα. Αρ. είπε: Έτσι είναι.

Εμείς όμως δεν αναζητούμε μαργαριτάρια ούτε υακίνθους, τα οποία θαυμάζουν οι απειρόκαλοι· αλλά αναζητούμε τη «σοφία του Θεού εν μυστηρίω, την αποκεκρυμμένη», «την οποία κανείς από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε· διότι, εάν την είχαν γνωρίσει», λέγει, «δεν θα είχαν σταυρώσει τον Κύριο της δόξης». Και αυτή είναι η σοφία, για την οποία και ο Σολομών έλεγε σε προφητεία: «Εξαπόστειλέ μου τη σοφία, που είναι πάρεδρος των θρόνων σου»· και ότι ο Χριστός κηρύσσεται και ως σοφία, θα μου το μαρτυρήσει ο Παύλος λέγοντας: «Χριστός, Θεού δύναμις και Θεού σοφία». «Ζητείτε λοιπόν πρώτα τη βασιλεία και τη δικαιοσύνη Του και» έτσι «όλα αυτά θα σας προστεθούν». Διότι τα επόμενα έρχονται δεύτερα σε σχέση με τα προηγούμενα· διότι, έστω και αν η κατά τον νόμο σκιά έχει κάποιο νόημα, εντούτοις αποτελεί αρραβώνα των μελλοντικών αγαθών.

Δώσε εντολή, Θεέ, στη δύναμή σου. Αποκαλεί δύναμη του Πατρός τον Υιό, σύμφωνα με το χωρίο: «Ο Χριστός είναι δύναμη του Θεού και σοφία του Θεού». Παρακαλεί, λοιπόν, τον Πατέρα ο χορός των αποστόλων να ενδυναμώσει σε αυτούς αυτό που τους έπλασε. Και τι άλλο τους έπλασε παρά το σώμα; Ζητούν, επομένως, αφού το απαλλάξει από τη φθορά, να το ενδύσει με την αφθαρσία, πράγμα το οποίο και θα πράξει ο Κύριος όταν κατέλθει από τον ουρανό και οι νεκροί θα αναστηθούν άφθαρτοι.

Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε. Αφού ανέπτυξε διεξοδικά τον λόγο περί της θείας προνοίας, τον μετέτρεψε σε ύμνο προς τον Δημιουργό, αναπαύοντας τρόπον τινά με αυτόν τον τρόπο την ακοή. Έπειτα, περνάει πάλι σε ένα άλλο μέρος της προνοίας, περιγράφοντάς μας την πορεία μέσα στο υγρό στοιχείο· η οποία ποτέ δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί, εάν η πρόνοια του Θεού δεν την κατηύθυνε. Τα πάντα τα εποίησες με σοφία. Είναι πράγματι αξιοθαύμαστο το επιφώνημα «Πόσο» (Ως), όπως και η σοφία με την οποία ο Κύριος εποίησε τα πάντα· διότι ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού.

Και πάλι, εφόσον ο Πατέρας είναι η πηγή, και ο Υιός ονομάζεται ποταμός, λέγεται ότι εμείς πίνουμε το Πνεύμα· διότι είναι γραμμένο: «Όλοι μας ένα Πνεύμα ποτιστήκαμε». Και καθώς ποτιζόμαστε το Πνεύμα, πίνουμε τον Χριστό· διότι «έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα ήταν ο Χριστός». Και πάλι, ενώ ο Χριστός είναι ο αληθινός Υιός, εμείς, λαμβάνοντας το Πνεύμα, υιοποιούμαστε· «Διότι δεν λάβατε», λέει, «πνεύμα δουλείας ώστε να πέσετε πάλι σε φόβο, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας». Καθώς, λοιπόν, υιοποιούμαστε μέσω του Πνεύματος, είναι φανερό ότι εν Χριστώ ονομαζόμαστε τέκνα Θεού· διότι «σε όσους τον δέχθηκαν, έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». Έπειτα, εφόσον ο Πατέρας, όπως είπε ο Παύλος, είναι ο μόνος σοφός, ο Υιός είναι η σοφία Του. Διότι «ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Επειδή δε ο Υιός είναι η σοφία, εμείς, λαμβάνοντας Πνεύμα σοφίας, έχουμε τον Υιό, και εν Αυτώ γινόμαστε σοφοί. Έτσι άλλωστε είναι γραμμένο και στον εκατοστό τεσσαρακοστό πέμπτο ψαλμό: «Ο Κύριος λύνει τους δεσμευμένους· ο Κύριος κάνει σοφούς τους τυφλούς». Και καθώς το Πνεύμα δίδεται σε εμάς («Λάβετε Πνεύμα Άγιο», έλεγε ο Σωτήρας), ο Θεός βρίσκεται μέσα μας· διότι έτσι έγραψε ο Ιωάννης: «Εάν αγαπούμε ο ένας τον άλλον, ο Θεός μένει μέσα μας. Από αυτό γνωρίζουμε ότι μένουμε σε Αυτόν, και Αυτός μέσα μας, επειδή μας έδωσε από το Πνεύμα Του».

Το χαρακτηριστικό γνώρισμα, λοιπόν, της πίστεως στον Χριστό είναι τούτο: ότι ο Υιός του Θεού, ο οποίος είναι Θεός Λόγος («Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος, και Θεός ήταν ο Λόγος»), ο οποίος είναι σοφία και δύναμη του Πατρός (διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού), αυτός κατά τη συντέλεια των αιώνων έγινε άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία. Διότι ο ίδιος ο Ιωάννης, αφού είπε «Στην αρχή ήταν ο Λόγος», μετά από λίγο ανέφερε: «και ο Λόγος έγινε σάρκα»· πράγμα που ισοδυναμεί με το να πει ότι έγινε άνθρωπος. Και ο μεν Κύριος έλεγε για τον εαυτό του: «Γιατί ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο ο οποίος σας έχει πει την αλήθεια;»· ο δε Παύλος, έχοντας διδαχθεί από αυτόν, έλεγε: «Ένας είναι ο Θεός, ένας και ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Ιησούς Χριστός». Αφού δε έγινε άνθρωπος και οικονόμησε τα ανθρώπινα, κατανικώντας και καταργώντας τον θάνατο που στρεφόταν εναντίον μας, κάθεται τώρα στα δεξιά του Πατρός, όντας μέσα σε Αυτόν και με τον Πατέρα να είναι μέσα σε Αυτόν, όπως ακριβώς ήταν πάντοτε και είναι παντοτινά.

Βεβαίως, όταν προσευχόταν για τους Κορινθίους, ευχόταν στο όνομα της Τριάδας λέγοντας: «Η χάρις του Κυρίου Ιησού Χριστού και η αγάπη του Θεού και η κοινωνία του αγίου Πνεύματος να είναι με όλους σας». Διότι, μετέχοντας στο Πνεύμα, λαμβάνουμε τη χάρη του Λόγου, και μέσω αυτού την αγάπη του Πατρός. Και όπως η χάρη της Τριάδας είναι μία, έτσι αδιαίρετη είναι και η Τριάδα. Αυτό θα μπορούσε να το διαπιστώσει κανείς και στην περίπτωση της ίδιας της αγίας Μαρίας. Διότι ο άγγελος Γαβριήλ, όταν στάλθηκε για να αναγγείλει την κάθοδο του Λόγου που επρόκειτο να συμβεί σε αυτήν, είπε: «Πνεύμα άγιο θα επέλθει σε εσένα», επειδή γνώριζε ότι μέσα στον Λόγο βρισκόταν το Πνεύμα· γι' αυτό και αμέσως πρόσθεσε: «Και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει. Διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού». Εφόσον λοιπόν το Πνεύμα βρίσκεται μέσα στον Λόγο, είναι φανερό ότι μέσω του Λόγου το Πνεύμα βρισκόταν και μέσα στον Θεό. Έτσι λοιπόν, όταν το Πνεύμα έλθει μέσα μας, θα έρθει ο Υιός και ο Πατέρας και θα κατοικήσουν μέσα μας. Διότι η Τριάδα είναι αδιαίρετη, και μία είναι η θεότητά της· και υπάρχει ένας Θεός, ο οποίος είναι υπεράνω όλων και διά μέσου όλων και μέσα σε όλους. Αυτή είναι η πίστη της καθολικής Εκκλησίας· διότι πάνω στην Τριάδα τη θεμελίωσε και τη ρίζωσε ο Κύριος, όταν είπε στους μαθητές: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του αγίου Πνεύματος».

Αν και το Άγιο Πνεύμα δεν ονομάστηκε Υιός, εντούτοις δεν βρίσκεται εκτός του Υιού· διότι έχει ονομαστεί Πνεύμα υιοθεσίας. Και επειδή λέγεται ότι «ο Χριστός είναι Θεού δύναμις και Θεού σοφία», ακολούθως έχει ειπωθεί για το Πνεύμα: «Είναι Πνεύμα σοφίας και Πνεύμα δυνάμεως». Διότι, μετέχοντας στο Πνεύμα, έχουμε τον Υιό, και έχοντας τον Υιό, έχουμε το Πνεύμα, το οποίο κράζει μέσα στις καρδιές μας: «Αββά ο Πατήρ», όπως έχει πει ο Παύλος. Αν όμως ειπωθεί ότι το Πνεύμα είναι του Θεού και έχει γραφτεί ότι βρίσκεται μέσα σε Αυτόν: «Διότι κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού που είναι μέσα σε Αυτόν»· και ο Υιός επίσης έχει πει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· γιατί τότε δεν υπάρχει το ίδιο όνομα και στον έναν και στο άλλο, αλλά ο μεν είναι Υιός, το δε Πνεύμα; Αν κάποιος ρωτά κατ' αυτόν τον τρόπο, αυτός θα πρέπει να παραφρονεί, καθώς ερευνά τα ανεξερεύνητα και παρακούει τον Απόστολο που λέει: «Διότι ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Εξάλλου, αυτά που ο Θεός ονόμασε, ποιος θα τολμήσει να τα μετονομάσει; Διαφορετικά, ας στρέφει την παρέμβασή του στα πράγματα της κτίσεως.

Και πάλι, ενώ ο Πατέρας είναι πηγή και ο Υιός ονομάζεται ποταμός, για εμάς λέγεται ότι πίνουμε το Πνεύμα· διότι είναι γραμμένο: «Όλοι μας ποτιστήκαμε με ένα Πνεύμα». Και καθώς ποτιζόμαστε με το Πνεύμα, πίνουμε τον Χριστό· διότι, λέει η Γραφή, «έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα αυτή ήταν ο Χριστός». Και πάλι, ενώ ο Χριστός είναι ο αληθινός Υιός, εμείς, λαμβάνοντας το Πνεύμα, υιοθετούμαστε· διότι «δεν λάβατε», λέει, «πάλι πνεύμα δουλείας για να φοβάστε· αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας». Και εφόσον υιοθετούμαστε μέσω του Πνεύματος, είναι φανερό ότι εν τω Χριστώ ονομαζόμαστε τέκνα Θεού· διότι «σε όσους τον δέχθηκαν, έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». Έπειτα, ενώ ο Πατέρας, όπως είπε ο Παύλος, είναι ο μόνος σοφός, ο Υιός είναι η σοφία Του. Διότι ο «Χριστός είναι Θεού δύναμη και Θεού σοφία». Και εφόσον ο Υιός είναι η σοφία, εμείς, λαμβάνοντας Πνεύμα σοφίας, έχουμε τον Υιό, και εν Αυτώ γινόμαστε σοφοί. Διότι έτσι έχει γραφτεί και στον εκατοστό τεσσαρακοστό πέμπτο ψαλμό: «Ο Κύριος ελευθερώνει τους δεσμίους· ο Κύριος σοφίζει τους τυφλούς». Και με το να δίδεται το Πνεύμα σε εμάς («Λάβετε Πνεύμα Άγιον», έλεγε ο Σωτήρας), ο Θεός βρίσκεται μέσα μας· διότι έτσι έγραψε ο Ιωάννης: «Εάν αγαπάμε ο ένας τον άλλον, ο Θεός μένει μέσα μας. Από αυτό γνωρίζουμε ότι μένουμε σε Αυτόν, και Αυτός σε εμάς, επειδή μας έδωσε από το Πνεύμα Του».

Ο χαρακτήρας, λοιπόν, της εν Χριστώ πίστεως είναι τούτος: ότι ο Υιός του Θεού, ο οποίος είναι ο Θεός Λόγος («Διότι εν αρχή ήταν ο Λόγος, και Θεός ήταν ο Λόγος»), ο οποίος είναι σοφία και δύναμη του Πατρός (διότι ο Χριστός είναι Θεού δύναμις και Θεού σοφία), Αυτός κατά τη συντέλεια των αιώνων έγινε άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία. Διότι ο ίδιος ο Ιωάννης, αφού είχε πει «Εν αρχή ην ο Λόγος», λίγο αργότερα είπε: «και ο Λόγος σαρξ εγένετο»· το οποίο ισοδυναμεί με το να πει ότι έγινε άνθρωπος. Και ο μεν Κύριος έλεγε για τον εαυτό Του: «Γιατί ζητάτε να με θανατώσετε, έναν άνθρωπο που σας έχει πει την αλήθεια;»· ο δε Παύλος, έχοντας διδαχθεί από Αυτόν, έλεγε: «Ένας είναι ο Θεός, ένας και ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς»· αφού δε έγινε άνθρωπος και οικονόμησε τα ανθρώπινα, κατατροπώνοντας και καταργώντας τον θάνατο που στρεφόταν εναντίον μας, κάθεται τώρα στα δεξιά του Πατρός, ευρισκόμενος μέσα σε Αυτόν, και με τον Πατέρα να βρίσκεται μέσα σε Αυτόν, όπως ακριβώς ήταν ανέκαθεν, και είναι διαπαντός.

Αναμφίβολα, προσευχόμενος για τους Κορινθίους, διατύπωνε την ευχή στο όνομα της Τριάδος λέγοντας: «Η χάρις του Κυρίου Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού, και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος να είναι μαζί με όλους σας». Διότι, εφόσον μετέχουμε στο Πνεύμα, έχουμε τη χάρη του Λόγου, και μέσω αυτού την αγάπη του Πατρός. Και όπως η χάρη της Τριάδος είναι μία, έτσι αδιαίρετη είναι και η Τριάδα. Αυτό δε θα μπορούσε να το διαπιστώσει κανείς και στην περίπτωση της ίδιας της αγίας Μαρίας. Διότι ο άγγελος Γαβριήλ, όταν απεστάλη για να της αναγγείλει την κάθοδο του Λόγου που επρόκειτο να λάβει χώρα σε αυτήν, είπε: «Πνεύμα άγιον θα επέλθει σε εσένα», επειδή γνώριζε ότι το Πνεύμα βρισκόταν μέσα στον Λόγο· γι' αυτό αμέσως πρόσθεσε: «Και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει. Διότι ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Εφόσον, λοιπόν, το Πνεύμα βρίσκεται μέσα στον Λόγο, καθίσταται προφανές ότι και στον Θεό βρισκόταν το Πνεύμα διά του Λόγου. Με τον ίδιο τρόπο, όταν το Πνεύμα βρεθεί μέσα μας, θα έλθει ο Υιός και ο Πατήρ, και θα κατοικήσουν μέσα μας. Διότι η Τριάδα είναι αδιαίρετη, και μία είναι η θεότητά της· και υπάρχει ένας Θεός, ο οποίος είναι πάνω από όλα, και διά μέσου όλων, και μέσα σε όλα. Αυτή είναι η πίστη της καθολικής Εκκλησίας· διότι πάνω στην Τριάδα την θεμελίωσε και την ερρίζωσε ο Κύριος, όταν είπε στους μαθητές: «Πηγαίνετε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος».

Αν και το Άγιο Πνεύμα δεν ονομάστηκε Υιός, εντούτοις δεν βρίσκεται εκτός του Υιού· διότι έχει ονομαστεί Πνεύμα υιοθεσίας. Και επειδή ο «Χριστός είναι δύναμη του Θεού και σοφία του Θεού», ακολούθως έχει ειπωθεί για το Πνεύμα: «είναι Πνεύμα σοφίας και Πνεύμα δυνάμεως». Διότι, μετέχοντας στο Πνεύμα, έχουμε τον Υιό, και έχοντας τον Υιό, έχουμε το Πνεύμα, το οποίο κράζει μέσα στις καρδιές μας: «Αββά ο Πατήρ», όπως έχει πει ο Παύλος. Αν πάλι, επειδή το Πνεύμα είναι του Θεού και είναι γραμμένο ότι βρίσκεται μέσα Του —«διότι κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού, το οποίο βρίσκεται μέσα Του»— και επειδή και ο Υιός έχει πει: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», ρωτήσει κάποιος, γιατί δεν έχουν το ίδιο όνομα ο ένας και το άλλο, αλλά ο μεν είναι Υιός, το δε είναι Πνεύμα; Αν κάποιος θέτει ένα τέτοιο ερώτημα, ο άνθρωπος αυτός θα ήταν παράφρων, καθώς ερευνά τα ανεξερεύνητα και παρακούει τον Απόστολο, ο οποίος λέει: «Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός Του;» Εξάλλου, αυτά που ο Θεός ονόμασε, ποιος θα τολμήσει να τα μετονομάσει; Ειδάλλως, ας αποδίδει ονόματα στα δημιουργήματα της κτίσεως.

Διότι, εάν αυτοί που τολμούν τέτοια πράγματα είναι Έλληνες ή ανήκουν σε εκείνους που ιουδαΐζουν, ας θεωρούν τον σταυρό του Χριστού, ως Ιουδαίοι μεν σκάνδαλο, ως Έλληνες δε μωρία· εάν όμως υποκρίνονται τους Χριστιανούς, ας μάθουν ότι ο σταυρωθείς Χριστός είναι ο Κύριος της δόξης, δύναμη Θεού και σοφία Θεού.

Έπειτα, ενώ ο Απόστολος λέει: «Χριστός Θεού δύναμις και Θεού σοφία», αυτοί τον συγκαταλέγουν ως μία ανάμεσα στις πολλές δυνάμεις, και το χειρότερο από όλα, οι παράνομοι τον παραβάλλουν με την κάμπη και τα άλλα άλογα όντα, τα οποία στέλνονται από αυτόν προς τιμωρία. Έπειτα, ενώ ο Κύριος λέει: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός», και πάλι, «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα παρά μόνο εκείνος που είναι από τον Πατέρα»· πώς δεν είναι αυτοί αληθινά θεομάχοι, όταν λένε ότι ο Πατέρας ούτε οράται ούτε επιγινώσκεται τελείως από τον Υιό; Διότι, εάν ο Κύριος λέει: «Όπως με γνωρίζει ο Πατέρας, έτσι κι εγώ γνωρίζω τον Πατέρα»· και ο Πατέρας δεν γνωρίζει τον Υιό εν μέρει· πώς δεν παραφρονούν όταν φλυαρούν λέγοντας ότι ο Υιός γνωρίζει τον Πατέρα εν μέρει και όχι πλήρως;

Διότι, αν εν γένει υποθέτουν ότι αυτός γεννά, είναι προτιμότερο και ευσεβέστερο να λέγουν ότι ο Θεός είναι γεννήτορας ενός Λόγου, ο οποίος είναι «το πλήρωμα της θεότητός» του, «στον οποίο είναι αποκρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της γνώσεως», και να ομολογούν ότι αυτός υπάρχει και συνυπάρχει με τον Πατέρα του, διά του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, παρά να θεωρούν τον Θεό πατέρα πολλών μη ορατών όντων, ή να φαντάζονται τον Θεό, ο οποίος είναι εκ φύσεως απλός, ως συγκείμενο από πολλά μέρη, ανθρωποπαθή και σύνθετο. Έπειτα, ενώ ο απόστολος λέγει: «Ο Χριστός είναι Θεού δύναμις και Θεού σοφία», αυτοί τον συγκαταλέγουν ως μία ανάμεσα σε πολλές δυνάμεις, και το χειρότερο είναι ότι οι παράνομοι αυτοί τον συγκρίνουν με την κάμπια και τα άλλα άλογα όντα που αποστέλλονται δι' αυτού για τιμωρία. Επιπλέον, ενώ ο Κύριος λέγει: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός» και πάλι: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Πατέρα», πώς δεν είναι αυτοί αληθινά θεομάχοι, όταν ισχυρίζονται ότι ο Πατέρας ούτε οράται ούτε γινώσκεται τελείως από τον Υιό; Διότι, εάν ο Κύριος λέγει: «Καθώς με γνωρίζει ο Πατέρας, έτσι κι εγώ γνωρίζω τον Πατέρα», και ο Πατέρας δεν γνωρίζει τον Υιό εν μέρει, πώς δεν παραλογίζονται όταν φλυαρούν ότι ο Υιός γνωρίζει τον Πατέρα εν μέρει και όχι πλήρως;

Εάν όμως λέτε ότι ο Υιός υπήρχε κάποτε, κατά τον χρόνο που ο ίδιος δεν υπήρχε, η απάντηση είναι μωρή και ανόητη. Διότι πώς είναι δυνατόν να υπήρχε ο ίδιος και ταυτόχρονα να μην υπήρχε; Επομένως, εφόσον βρεθείτε σε αδιέξοδο με αυτά, είστε αναγκασμένοι πλέον να πείτε: «Υπήρξε κάποτε χρόνος που δεν υπήρχε ο Λόγος»· διότι αυτό ακριβώς σημαίνει από τη φύση του και το δικό σας επίρρημα «κάποτε». Και εκείνο πάλι που γράψατε και είπατε, «Δεν υπήρχε ο Υιός πριν γεννηθεί», είναι το ίδιο με το να λέτε «Υπήρξε κάποτε καιρός που δεν υπήρχε»· διότι και η μία και η άλλη φράση σημαίνουν ότι υπήρχε χρόνος πριν από τον Λόγο. Από πού λοιπόν εφεύρατε αυτά τα πράγματα; Γιατί και εσείς, όπως τα έθνη, φρυάξατε και μηχανεύεστε κενές λέξεις κατά του Κυρίου και κατά του Χριστού Του; Διότι καμία από τις άγιες Γραφές δεν ανέφερε κάτι τέτοιο για τον Σωτήρα, αλλά μάλλον διακηρύσσουν το «αεί», το αΐδιο, και το ότι συνυπάρχει πάντοτε με τον Πατέρα. Διότι «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Και στην Αποκάλυψη λέει τα εξής: «Ο ων και ο ην και ο ερχόμενος». Και ποιος θα μπορούσε να αφαιρέσει την αϊδιότητα από το «ο ων» και το «ο ην»; Διότι αυτό ακριβώς και ο Παύλος στην προς Ρωμαίους επιστολή, ελέγχοντας τους Ιουδαίους, έγραφε: «Από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός πάνω από όλους, ευλογητός στους αιώνες»· ενώ προς ντροπή των Ελλήνων έλεγε: «Διότι τα αόρατα ιδιώματά Του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων Του, δηλαδή η αΐδια δύναμη και η θειότητά Του». Και ποια είναι η δύναμη του Θεού, ο ίδιος πάλι το διδάσκει λέγοντας: «Χριστός, Θεού δύναμις και Θεού σοφία».

Αλλά νομίζω ότι ούτε οι ίδιοι θα ήθελαν να λένε πλέον τέτοια πράγματα, εάν βέβαια πείθονται από τον Αστέριο τον σοφιστή. Διότι εκείνος, αν και προσπαθεί με ζήλο να υπερασπιστεί την αρειανική αίρεση και υποστηρίζει ότι το αγένητο είναι ένα, διατυπώνει απόψεις αντίθετες προς αυτά, λέγοντας ότι και η σοφία του Θεού είναι αγένητη και άναρχη, και ένα μέρος από αυτά που έγραψε είναι το εξής: «Δεν είπε ο μακάριος Παύλος ότι κηρύττει τον Χριστό ως την δύναμη του Θεού ή την σοφία του Θεού, αλλά, χωρίς την προσθήκη, δύναμη Θεού και Θεού σοφία, κηρύττοντας ότι άλλη είναι η ιδιαίτερη δύναμη του ίδιου του Θεού, η έμφυτη σε Αυτόν και συνυπάρχουσα μαζί Του αγενήτως». Και πάλι μετά από λίγο: «Αν και βέβαια η αιώνια δύναμη και σοφία Του, την οποία οι συλλογισμοί της αλήθειας αποδεικνύουν άναρχη και αγένητη, θα πρέπει προφανώς να είναι και αυτή μία». Διότι, έστω και αν δεν κατανόησε σωστά το ρητό του Αποστόλου και νόμισε ότι υπάρχουν δύο σοφίες, εντούτοις, εφόσον παραδέχθηκε ότι συνυπάρχει μαζί Του αγένητη σοφία, δεν ισχυρίστηκε πλέον ότι το αγένητο είναι ένα, αλλά υποστήριξε ότι υπάρχει και κάτι άλλο αγένητο μαζί Του.

Γι' αυτό και απορώ πώς, ενώ ο Θεός είναι ένας, αυτοί, σύμφωνα με τις δικές τους επινοήσεις, εισάγουν πολλές εικόνες και σοφίες και λόγους, και λένε αφενός ότι άλλος είναι ο ίδιος και εκ φύσεως Λόγος του Πατρός, εντός του οποίου δημιούργησε και τον Υιό, και αφετέρου ότι ο αληθινός Υιός ονομάζεται Λόγος μόνο κατ' επίνοιαν, όπως ακριβώς ονομάζεται άμπελος, και οδός, και θύρα, και ξύλο ζωής. Ισχυρίζονται επίσης ότι αυτός ονομάζεται Σοφία μόνο κατ' όνομα, ενώ άλλη είναι η ιδιαίτερη και αληθινή σοφία του Πατρός, η οποία συνυπάρχει αγεννήτως μαζί Του, εντός της οποίας, αφού δημιούργησε και τον Υιό, τον ονόμασε σοφία κατά μετουσίαν εκείνης. Αυτά δε δεν έμειναν σε αυτούς μόνο στα λόγια, αλλά αφενός ο Άρειος τα συνέθεσε στη δική του «Θάλεια», αφετέρου δε ο σοφιστής Αστέριος τα έγραψε, όπως ακριβώς αναφέραμε και στα προηγούμενα, ως εξής: «Δεν είπε ο μακάριος Παύλος ότι κηρύττει τον Χριστό ως την δύναμη του Θεού ή την σοφία του Θεού, αλλά χωρίς την προσθήκη του άρθρου, δύναμη Θεού και Θεού σοφία· κηρύττοντας έτσι ότι άλλη είναι η ιδιαίτερη δύναμη του ίδιου του Θεού, η οποία είναι έμφυτη σε Αυτόν και συνυπάρχει αγεννήτως μαζί Του, η οποία είναι προφανώς γεννητική του Χριστού και δημιουργική όλου του κόσμου, για την οποία, διδάσκοντας στην προς Ρωμαίους Επιστολή, λέει: Διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς νοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αΐδια αυτού δύναμη και θειότητα».

Γι' αυτόν τον λόγο, δίνοντας υπόσχεση στους αγίους, έλεγε τα εξής: «Θα έλθουμε εγώ και ο Πατέρας, και θα κατοικήσουμε μαζί του»· και πάλι: «Για να είναι, όπως εγώ και εσύ είμαστε ένα, έτσι και εκείνοι ένα μέσα μας». Και η χάρη που χορηγείται είναι μία, διδόμενη από τον Πατέρα εν τω Υιώ, όπως γράφει ο Παύλος σε κάθε επιστολή του: «Χάρη σε εσάς και ειρήνη από τον Θεό Πατέρα μας και τον Κύριο Ιησού Χριστό». Διότι πρέπει το φως να υπάρχει μαζί με τη λάμψη του, και το απαύγασμα να αντικρίζεται μαζί με το δικό του φως. Γι' αυτό οι Ιουδαίοι, οι οποίοι μαζί με αυτούς αρνούνται τον Υιό, δεν έχουν ούτε τον Πατέρα· διότι, αφού εγκατέλειψαν την πηγή της σοφίας, όπως τους είπε επικρίνοντάς τους ο Βαρούχ, απέβαλαν από τον εαυτό τους και τη σοφία που προέρχεται από αυτήν, δηλαδή τον Κύριό μας Ιησού Χριστό —διότι ο Χριστός, λέει ο Απόστολος, είναι Θεού δύναμη και Θεού σοφία— λέγοντας: «Δεν έχουμε βασιλιά παρά μόνο τον Καίσαρα».

Εάν λοιπόν δεν κτίζεται για τον εαυτό του, αλλά για εμάς, δεν είναι συνεπώς ο ίδιος κτίσμα, αλλά τα λέει αυτά έχοντας ενδυθεί τη δική μας σάρκα. Και ότι αυτή την έννοια έχουν οι Γραφές, μπορεί κανείς να το μάθει από τον Απόστολο· διότι λέει στην προς Εφεσίους επιστολή: «Αφού γκρέμισε το μεσότοιχο του φραγμού, καταργώντας με τη σάρκα του την έχθρα, δηλαδή τον νόμο των εντολών που συνίστατο σε διατάξεις, για να κτίσει στον εαυτό του τους δύο σε έναν καινούργιο άνθρωπο, φέρνοντας ειρήνη». Εάν λοιπόν οι δύο κτίζονται σε αυτόν, και αυτοί βρίσκονται μέσα στο σώμα του, εύλογα τότε, φέροντας τους δύο μέσα του, θεωρείται ότι έχει κτιστεί ο ίδιος· διότι ένωσε στον εαυτό του αυτούς που κτίστηκαν, και ήταν ο ίδιος μέσα σε αυτούς, όπως και εκείνοι. Έτσι, εφόσον οι δύο κτίστηκαν μέσα σε αυτόν, ταιριαστά θα μπορούσε να πει: «Ο Κύριος με έκτισε». Διότι, όπως ακριβώς αναλαμβάνοντας τις δικές μας ασθένειες λέγεται ότι ο ίδιος ασθενεί, καίτοι ο ίδιος δεν ασθενεί, αφού είναι η δύναμη του Θεού, και έγινε για εμάς αμαρτία και κατάρα, καίτοι ο ίδιος δεν αμάρτησε, επειδή όμως βάσταξε ο ίδιος τις αμαρτίες μας και την κατάρα, με τον ίδιο τρόπο, κτίζοντάς μας μέσα στον εαυτό του, ας λέει το «Με έκτισε για έργα», καίτοι ο ίδιος δεν είναι κτίσμα.

Αν όμως ονομάζεται και πρωτότοκος της κτίσεως, δεν ονομάζεται πρωτότοκος με την έννοια ότι εξισώνεται με τα κτίσματα και είναι ο πρώτος από αυτά χρονικά· (διότι πώς είναι δυνατόν αυτό, εφόσον ο ίδιος είναι Μονογενής;) αλλά ονομάζεται έτσι λόγω της συγκατάβασης του Λόγου προς τα κτίσματα, μέσω της οποίας έγινε και αδελφός πολλών. Διότι ο μονογενής, επειδή δεν υπάρχουν άλλοι αδελφοί, είναι μονογενής· ενώ ο πρωτότοκος ονομάζεται πρωτότοκος εξαιτίας των άλλων αδελφών. Γι' αυτό, άλλωστε, πουθενά στις Γραφές δεν αναφέρεται «πρωτότοκος του Θεού» ούτε «κτίσμα του Θεού»· αντίθετα, το «Μονογενής», και το «Υιός», και «ο Λόγος», και «η Σοφία» έχουν την αναφορά και την ιδιότητά τους προς τον Πατέρα: «Διότι είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα»· και, «Απέστειλε ο Θεός τον Υιό του τον Μονογενή»· και, «Στον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος σου διαμένει»· και, «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό»· και, «Ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού»· και, «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός»· και, «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του ζώντος Θεού». Ενώ το «πρωτότοκος» υποδηλώνει τη συγκατάβαση προς την κτίση· διότι για χάρη αυτής ονομάστηκε πρωτότοκος. Και το «έκτισε» αναφέρεται στη χάρη προς τα έργα (της δημιουργίας)· διότι για χάρη αυτών κτίζεται. Αν λοιπόν είναι Μονογενής, όπως πράγματι είναι, ας ερμηνευθεί (υπό αυτό το πρίσμα) το «πρωτότοκος»· αν όμως είναι πρωτότοκος, τότε ας μην είναι Μονογενής.

Τώρα όμως, επειδή ο Λόγος του Θεού, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, υπέμεινε να γίνει και Υιός ανθρώπου, και ταπείνωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου· για τον λόγο αυτόν, για μεν τους Ιουδαίους ο σταυρός του Χριστού είναι σκάνδαλο, για εμάς δε ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Διότι ο Λόγος, όπως είπε ο Ιωάννης, έγινε σάρκα· καθώς η Γραφή συνηθίζει να ονομάζει τον άνθρωπο σάρκα, όπως λέει μέσω του προφήτη Ιωήλ: «Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· και όπως έχει πει ο Δανιήλ στον Αστυάγη: «Δεν σέβομαι χειροποίητα είδωλα, αλλά τον ζώντα Θεό, ο οποίος έκτισε τον ουρανό και τη γη, και έχει την κυριότητα κάθε σάρκας»· διότι «σάρκα» ονομάζουν το γένος των ανθρώπων και αυτός και ο Ιωήλ.

Στις Πράξεις λοιπόν των Αποστόλων είναι γραμμένο, την ώρα που ανήλθε προς τους αγγέλους, αναβαίνοντας ως άνθρωπος και ανυψώνοντας στον ουρανό τη σάρκα που έφερε, όταν οι μαθητές, βλέποντας αυτό το γεγονός, τον ρωτούσαν πάλι: «Πότε θα έρθει το τέλος;» και «Πότε θα παρουσιαστείς εσύ;», τους απάντησε πιο ξεκάθαρα: «Δεν είναι δικό σας έργο να γνωρίζετε χρόνους ή καιρούς, τους οποίους ο Πατέρας έθεσε στη δική του εξουσία». Και δεν είπε τότε: «Ούτε ο Υιός», όπως είχε πει προηγουμένως ανθρωπίνως, αλλά: «Δεν είναι δικό σας έργο να γνωρίζετε». Διότι η σάρκα είχε πλέον αναστηθεί, έχοντας αποβάλει τη νέκρωση και έχοντας θεωθεί· και δεν άρμοζε πια σε αυτόν, καθώς ανερχόταν στους ουρανούς, να αποκρίνεται σαρκικώς, αλλά να διδάξει πλέον θεϊκώς ότι: «Δεν είναι δικό σας έργο να γνωρίζετε χρόνους ή καιρούς, τους οποίους ο Πατέρας έθεσε στη δική του εξουσία· αλλά θα λάβετε δύναμη». Και ποια άλλη είναι η δύναμη του Πατρός παρά ο Υιός; Διότι ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού.

Ή, αν είναι η Σοφία, όπως είπε ο Σολομών και έγραψε ο Παύλος: «Χριστός Θεού δύναμις και Θεού σοφία»· ποια προκοπή επιδεχόταν η Σοφία;

Διότι φαίνεται ότι σκέπτεται για τον εαυτό του εκείνος που βουλεύεται για το ίδιον της δικής του ουσίας. Επειδή, λοιπόν, υπάρχει μεγάλη βλασφημία σε μια τέτοια αντίληψη, με ευσέβεια θα μπορούσε να λεχθεί ότι τα μεν γενητά δημιουργήθηκαν με την ευδοκία και τη βούληση του Θεού, ο δε Υιός δεν είναι δημιούργημα του θελήματος που προέκυψε εκ των υστέρων, όπως η κτίση, αλλά είναι κατά φύσιν ίδιον γέννημα της ουσίας. Διότι, όντας ο ίδιος Λόγος του Πατρός, δεν επιτρέπει να λογαριαστεί καμία βούληση πριν από αυτόν, αφού ο ίδιος είναι η ζωντανή βουλή του Πατρός, και η δύναμη, και ο δημιουργός όσων είναι αρεστά στον Πατέρα. Και αυτά ο ίδιος τα λέει για τον εαυτό του στις Παροιμίες: «Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς». Διότι, όπως ακριβώς ο ίδιος είναι η φρόνηση με την οποία ετοίμασε τους ουρανούς, και ο ίδιος είναι ισχύς και δύναμη –διότι ο Χριστός είναι Θεού δύναμη και Θεού σοφία– (και) τώρα παραλλάσσοντας την έκφραση είπε: «Δική μου η φρόνηση, και δική μου η ισχύς»· έτσι και όταν λέει: «Δική μου η βουλή», φανερώνει ότι ο ίδιος είναι η ζωντανή βουλή του Πατρός, όπως ακριβώς διδαχθήκαμε και από τον προφήτη, ότι ο ίδιος γίνεται ο Άγγελος της μεγάλης βουλής, και ο ίδιος ονομάστηκε θέλημα του Πατρός. Διότι έτσι πρέπει να ελέγχουμε αυτούς που σκέπτονται με ανθρώπινα κριτήρια περί του Θεού.

Από το «ο ων» όμως και το «ην» ποιος θα μπορούσε να αφαιρέσει την αϊδιότητα; Διότι αυτό έγραφε και ο Παύλος στην Προς Ρωμαίους επιστολή, ελέγχοντας μεν τους Ιουδαίους: «από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο ων επί πάντων Θεός ευλογητός εις τους αιώνας»· ενώ προς τους Έλληνες, θέλοντας να τους συνετίσει, έλεγε: «διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς νοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή και η αΐδιος αυτού δύναμη και η θειότητα». Το ποια είναι δε η δύναμη του Θεού, το διδάσκει ο Παύλος λέγοντας: «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία». Διότι, λέγοντας αυτό, δεν εννοεί βεβαίως τον Πατέρα, όπως πολλές φορές ψιθυρίσατε μεταξύ σας λέγοντας: «Ο Πατέρας είναι η αΐδια δύναμή του». Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα· διότι δεν είπε: «ο ίδιος ο Θεός είναι η δύναμη», αλλά «αυτού» είναι η δύναμη. Είναι δε ολοφάνερο σε όλους, ότι το «αυτού» δεν σημαίνει «ο ίδιος», ούτε όμως κάτι ξένο, αλλά μάλλον αποτελεί το ίδιον αυτού. Διαβάστε δε και τη συνέχεια των ρητών, και «επιστρέψτε προς τον Κύριο»· «ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα»· και θα δείτε ότι τα λεγόμενα αναφέρονται στον Υιό.

Αλλά νομίζω ότι ούτε και οι ίδιοι θα ήθελαν πλέον να λένε τέτοια πράγματα, αν βέβαια πείθονται από τον Αστέριο τον σοφιστή. Διότι εκείνος, αν και προσπαθεί να συνηγορήσει υπέρ της αρειανής αιρέσεως, και ενώ λέει ότι το αγένητο είναι ένα, διακηρύττει τα αντίθετα από αυτά, λέγοντας ότι και η σοφία του Θεού είναι αγένητη και άναρχη· και μέρος από αυτά που έγραψε είναι τα εξής: «Και δεν είπε ο μακάριος Παύλος ότι κηρύττει τον Χριστό ως την δύναμη του Θεού ή την σοφία του Θεού, αλλά χωρίς την προσθήκη “δύναμη Θεού και Θεού σοφία”, διακηρύσσοντας ότι άλλη μεν είναι η ίδια η δύναμη του Θεού, η οποία είναι έμφυτη σε Αυτόν και συνυπάρχει με Αυτόν με τρόπο αγένητο». Και πάλι μετά από λίγο αναφέρει: «Αν και βέβαια “η αΐδια δύναμη και σοφία Του”, την οποία οι συλλογισμοί της αλήθειας αποφαίνονται ως άναρχη και αγένητη, θα ήταν και αυτή προφανώς μία». Διότι, έστω και αν δεν κατανόησε σωστά το ρητό του αποστόλου και νόμισε ότι υπάρχουν δύο σοφίες, εντούτοις, λέγοντας ότι μια αγένητη σοφία συνυπάρχει με Αυτόν, δεν μίλησε πλέον για ένα αγένητο, αλλά υποστήριξε ότι υπάρχει μαζί Του και κάτι άλλο που είναι αγένητο. Διότι αυτό που συνυπάρχει δεν συνυπάρχει με τον εαυτό του, αλλά με κάτι άλλο. Είτε, λοιπόν, πειθόμενοι στον Αστέριο, ας μην ερωτούν πλέον «ένα είναι το αγένητο ή δύο;», για να μην έρχονται σε σύγκρουση μαζί του ωσάν να αμφιβάλλουν· είτε, αν εναντιώνονται και σε εκείνον, ας μην στηρίζονται στο σύγγραμμά του, για να μην συμβεί ώστε «δαγκώνοντας ο ένας τον άλλον να καταναλωθούν αναμεταξύ τους». Και αυτά μεν ας έχουν λεχθεί με συντομία προς αντιμετώπιση της αμάθειάς τους.

Διότι αυτά είναι ο Λόγος, του οποίου εάν κάποιος κατορθώσει με κάποιον τρόπο να μετάσχει, σαν σε ακτίνα, ο άνθρωπος αυτός γίνεται παντέλειος ανάμεσα στους ανθρώπους και ίσος με τους αγγέλους. Επειδή και οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι και οι κυριότητες και όλες οι δυνάμεις και οι θρόνοι, εφόσον μετέχουν στον Λόγο, «βλέπουν διαπαντός το πρόσωπο του Πατέρα του». Πώς, λοιπόν, αυτός που παρέχει στους άλλους την τελειότητα, προκόβει ο ίδιος μετά από εκείνους; Διότι οι άγγελοι διακόνησαν και την ανθρώπινη γέννησή του, και όσα αναφέρονται από τον Λουκά έχουν ειπωθεί μετά τη διακονία των αγγέλων. Πώς, λοιπόν, είναι καθόλου δυνατόν να περάσει έστω και από τη σκέψη του ανθρώπου; Ή πώς η Σοφία προέκοπτε σε σοφία; Ή πώς αυτός που χορηγεί τη χάρη στους άλλους —διότι ο Παύλος σε κάθε επιστολή του, γνωρίζοντας ότι μέσω αυτού δίδεται η χάρη, λέει: «η χάρη του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού να είναι μαζί με όλους σας»— ο ίδιος προέκοπτε σε χάρη; Ή ας πουν λοιπόν ότι ο απόστολος ψεύδεται, ή ας τολμήσουν να πουν ότι ο Υιός δεν είναι Σοφία. Εάν όμως είναι Σοφία, όπως είπε ο Σολομών και έγραψε ο Παύλος: «ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού», τι είδους προκοπή θα μπορούσε να επιδεχθεί η Σοφία;

Διότι φαίνεται πως σκέπτεται για τον ίδιο τον εαυτό του εκείνος που βουλεύεται για ό,τι προσιδιάζει στη δική του ουσία. Επειδή λοιπόν υπάρχει πολλή βλασφημία σε ένα τέτοιο φρόνημα, με ευσέβεια θα μπορούσε να λεχθεί ότι τα μεν γενητά δημιουργήθηκαν με την ευδοκία και τη βούληση του Θεού, ο δε Υιός δεν είναι δημιούργημα του θελήματος που προέκυψε εκ των υστέρων, όπως η κτίση, αλλά είναι εκ φύσεως ίδιον γέννημα της ουσίας. Και πράγματι, επειδή είναι ο ίδιος Λόγος του Πατρός, δεν επιτρέπει να νοηθεί καμία βούληση πριν από αυτόν, αφού ο ίδιος είναι η ζωντανή βουλή και δύναμη του Πατρός, και ο δημιουργός εκείνων που εγκρίνει ο Πατέρας. Και αυτά τα λέει ο ίδιος στις Παροιμίες για τον εαυτό του: «Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς». Διότι, όπως ακριβώς ο ίδιος είναι η φρόνηση «με την οποία ετοίμασε τους ουρανούς», και ο ίδιος είναι η ισχύς και η δύναμη —διότι «ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού»— και τώρα παραλλάσσοντας κάπως την έκφραση είπε: «Δική μου η φρόνηση και δική μου η ισχύς», έτσι, λέγοντας «δική μου η βουλή», ο ίδιος είναι η ζωντανή βουλή του Πατρός, όπως ακριβώς έχουμε διδαχθεί και από τον προφήτη, ότι αυτός είναι ο «άγγελος της μεγάλης βουλής» και ο ίδιος ονομάστηκε θέλημα του Πατρός. Διότι έτσι πρέπει να ανασκευάζουμε τα επιχειρήματα όσων διανοούνται με ανθρώπινα κριτήρια περί του Θεού.

Από αυτά, λοιπόν, μπορεί κανείς να αντιληφθεί ότι οι Αρειανοί δεν στρέφουν τον πόλεμο εναντίον μας εξαιτίας της αίρεσής τους, αλλά, ενώ προσποιούνται ότι αντιπαρατίθενται σε εμάς, στην πραγματικότητα πολεμούν την ίδια τη θεότητα. Διότι, αν η φωνή που έλεγε: «ούτος εστιν ο Υιός μου» ήταν δική μας, μικρή θα ήταν η μομφή μας απέναντί τους. Αν, όμως, η φωνή είναι του Πατρός και την άκουσαν οι μαθητές, και ο ίδιος ο Υιός λέει για τον εαυτό Του: «προ δε πάντων βουνών γεννά με», πώς δεν θεομαχούν και αυτοί τώρα, όπως οι γίγαντες της μυθολογίας, έχοντας τη γλώσσα τους, όπως είπε ο ψαλμωδός, ως «μάχαιραν οξείαν» που υπηρετεί την ασέβεια; Διότι ούτε τη φωνή του Πατρός φοβήθηκαν ούτε τα λόγια του Σωτήρος σεβάστηκαν, αλλά ούτε και πείστηκαν από τους αγίους: από εκείνον μεν που γράφει: «ος ων απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρ της υποστάσεως» και «Χριστός δε Θεού δύναμις και Θεού σοφία», και τον ψαλμωδό που λέει: «ότι παρά σοι πηγή ζωής, εν τω φωτί σου οψόμεθα φως» και «πάντα εν σοφία εποίησας», και από τους μεν προφήτες που αναφέρουν: «και εγένετο λόγος Κυρίου προς με», τον δε Ιωάννη που γράφει: «Εν αρχή ην ο Λόγος» και τον Λουκά: «καθώς και παρέδωκαν ημίν οι απ’ αρχής αυτόπται και υπηρέται του Λόγου γενόμενοι»· όπως και πάλι ο Δαβίδ λέει: «απέστειλε τον Λόγον αυτού και ιάσατο αυτούς». Διότι όλα αυτά, από τη μία πλευρά, στηλιτεύουν παντού την αρειανική αίρεση, και από την άλλη φανερώνουν την αϊδιότητα του Λόγου και ότι δεν είναι ξένος, αλλά αποτελεί ίδιον της ουσίας του Πατρός.

Γι' αυτό και απορώ πώς, ενώ ο Θεός είναι ένας, αυτοί σύμφωνα με τις δικές τους επινοήσεις εισάγουν πολλές εικόνες και σοφίες και λόγους, και λένε ότι άλλος μεν είναι ο ίδιος και κατά φύση Λόγος του Πατέρα, με τον οποίο και δημιούργησε τον Υιό, ενώ ο αληθινός Υιός ονομάζεται Λόγος μόνο κατ' επίνοια, όπως ονομάζεται «άμπελος» και «οδός» και «θύρα» και «ξύλο ζωής». Λένε επίσης ότι ονομάζεται σοφία μόνο κατ' όνομα, ενώ άλλη είναι η ίδια και αληθινή σοφία του Πατέρα που συνυπάρχει αγεννήτως με αυτόν, μέσω της οποίας, αφού δημιούργησε τον Υιό, τον ονόμασε σοφία κατά μετοχή εκείνης. Αυτά δε δεν έμειναν γι' αυτούς μόνο στα λόγια, αλλά ο μεν Άρειος τα συνέθεσε στη «Θάλειά» του, ο δε σοφιστής Αστέριος τα έγραψε, όπως είπαμε και προηγουμένως, ως εξής: «Δεν είπε ο μακάριος Παύλος ότι κηρύττει τον Χριστό ως την δύναμη του Θεού ή την σοφία του Θεού, αλλά χωρίς την προσθήκη του άρθρου είπε "δύναμη Θεού και Θεού σοφία"· κηρύσσοντας δηλαδή ότι άλλη είναι η ιδιαίτερη δύναμη του ίδιου του Θεού, η οποία είναι έμφυτη σε αυτόν και συνυπάρχει με αυτόν αγεννήτως, ούσα γεννητική μεν του Χριστού, δημιουργική δε ολόκληρου του κόσμου, για την οποία, διδάσκοντας στην προς Ρωμαίους επιστολή, λέει: "διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αΐδια δύναμή του και η θειότητά του"».

Γι’ αυτό και όταν έδινε υπόσχεση στους αγίους, έλεγε τα εξής: «Θα έρθουμε εγώ και ο Πατέρας και θα κατοικήσουμε μαζί του» και πάλι: «για να είναι και εκείνοι ένα σε εμάς, όπως ακριβώς εγώ και εσύ είμαστε ένα». Και η χάρη που δίνεται είναι μία, χορηγούμενη από τον Πατέρα εν τω Υιώ, όπως γράφει ο Παύλος σε κάθε επιστολή του: «Χάρη σε εσάς και ειρήνη από τον Θεό, τον Πατέρα μας, και τον Κύριο Ιησού Χριστό». Διότι πρέπει το φως να είναι μαζί με τη λάμψη του, και το απαύγασμα να θεωρείται αχώριστο από το δικό του φως. Επομένως, οι Ιουδαίοι, μαζί με αυτούς, «εφόσον αρνούνται τον Υιό, δεν έχουν ούτε τον Πατέρα»· και «επειδή εγκατέλειψαν την πηγή της σοφίας», όπως τους επέπληξε ο Βαρούχ, απέρριψαν από τον εαυτό τους και τη σοφία που προέρχεται από αυτήν, δηλαδή τον Κύριό μας Ιησού Χριστό (διότι «ο Χριστός», λέει ο απόστολος, «είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού»), όταν έλεγαν: «Δεν έχουμε βασιλιά εκτός από τον Καίσαρα». Οι μεν Ιουδαίοι, λοιπόν, υφίστανται τις συνέπειες της τιμωρίας για την άρνησή τους, διότι μαζί με την πόλη έχασαν και τον ορθό λογισμό. Αυτοί όμως κινδυνεύουν πλέον και ως προς το ίδιο το πλήρωμα του μυστηρίου· εννοώ, δηλαδή, το βάπτισμα.

Επομένως, δεν ήλθε για τον εαυτό Του, αλλά για τη δική μας σωτηρία, και για να καταργηθεί ο θάνατος, και για να κατακριθεί η αμαρτία, και για να αναβλέψουν οι τυφλοί και να αναστηθούν όλοι από τους νεκρούς. Εάν, λοιπόν, δεν ήλθε για τον εαυτό Του, αλλά για εμάς, άρα δεν «κτίζεται» για τον εαυτό Του, αλλά για εμάς. Και εάν δεν κτίζεται για τον εαυτό Του, αλλά για εμάς, επομένως ο Ίδιος δεν είναι κτίσμα, αλλά λέει αυτά επειδή ενδύθηκε τη δική μας σάρκα. Και το ότι οι Γραφές έχουν αυτό το νόημα, μπορεί κανείς να το διδαχθεί από τον απόστολο· διότι λέει στην προς Εφεσίους επιστολή: «αφού κατέλυσε το μεσότοιχο του φραγμού, δηλαδή την έχθρα, με τη σάρκα του, καταργώντας τον νόμο των εντολών που συνίστατο σε διατάξεις, ώστε να κτίσει τους δύο μέσα Του σε έναν νέο άνθρωπο». Εάν, λοιπόν, μέσα σε Αυτόν κτίζονται οι δύο και αυτοί βρίσκονται στο σώμα Του, ευλόγως, φέροντας τους δύο μέσα Του, μιλά ως να έχει κτιστεί ο Ίδιος· διότι ένωσε μέσα Του αυτούς που κτίστηκαν, και ήταν ο Ίδιος μέσα σε αυτούς, όπως και εκείνοι. Έτσι, λοιπόν, εφόσον οι δύο κτίστηκαν μέσα σε Αυτόν, καταλλήλως θα μπορούσε να πει το «ο Κύριος με έκτισε». Διότι, όπως ακριβώς λέγεται ότι ο Ίδιος ασθενεί, επειδή ανέλαβε τις δικές μας ασθένειες, καίτοι ο Ίδιος δεν ασθενεί, εφόσον είναι η δύναμη του Θεού, και έγινε για χάρη μας αμαρτία και κατάρα, καίτοι ο Ίδιος δεν αμάρτησε, αλλά επειδή ο Ίδιος βάσταξε τις αμαρτίες και την κατάρα μας, έτσι και τώρα, ανακτίζοντάς μας μέσα στον εαυτό Του, ας λέει ότι «με έκτισε για τα έργα», καίτοι ο Ίδιος δεν είναι κτίσμα.

Αν όμως ονομάζεται και «πρωτότοκος της κτίσεως», δεν ονομάζεται πρωτότοκος με την έννοια ότι εξισώνεται με τα κτίσματα και είναι ο πρώτος από αυτά χρονικά (διότι πώς θα μπορούσε, από τη στιγμή που ο ίδιος είναι «μονογενής»;), αλλά εξαιτίας της συγκατάβασης του Λόγου προς τα κτίσματα, μέσω της οποίας έγινε και «αδελφός» πολλών. Διότι, βεβαίως, ο μονογενής είναι μονογενής επειδή ακριβώς δεν υπάρχουν άλλοι αδελφοί· ενώ ο πρωτότοκος λέγεται πρωτότοκος εξαιτίας των άλλων αδελφών. Γι' αυτό ακριβώς πουθενά στις Γραφές δεν αναφέρεται «πρωτότοκος του Θεού» ούτε «κτίσμα του Θεού», αλλά το «μονογενής» και το «Υιός» και «ο Λόγος» και «η Σοφία» έχουν την αναφορά τους και την ιδιότητά τους προς τον Πατέρα· διότι «είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα» και «απέστειλε ο Θεός τον Υιό του τον μονογενή» και «στον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος σου διαμένει»· και «ο Λόγος ήταν προς τον Θεό» και «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία» και «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός» και «εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του ζωντανού Θεού». Το «πρωτότοκος» όμως εμπεριέχει τη συγκατάβαση προς την κτίση· διότι και ονομάστηκε πρωτότοκός της. Και το «έκτισε» πάλι αναφέρεται στη χάρη προς τα έργα (δημιουργήματα)· διότι για χάρη αυτών και κτίζεται. Αν λοιπόν είναι μονογενής, όπως άλλωστε και είναι, ας ερμηνεύεται ανάλογα το «πρωτότοκος»· αν όμως είναι πρωτότοκος, ας μην είναι μονογενής.

Λέγοντας δε Λόγο δεν εννοώ εκείνον που είναι συμπλεγμένος και συμφυής μέσα σε καθένα από τα δημιουργήματα, τον οποίο βέβαια μερικοί συνηθίζουν να ονομάζουν σπερματικό, ο οποίος είναι άψυχος και ούτε συλλογίζεται ούτε νοεί τίποτα, αλλά ενεργεί μόνο με εξωτερική τέχνη σύμφωνα με τη σοφία εκείνου που τον κατευθύνει· ούτε εννοώ τον λόγο όπως αυτόν που διαθέτει το λογικό γένος των ανθρώπων, ο οποίος συντίθεται από συλλαβές και εκφωνείται στον αέρα· αλλά εννοώ τον ζωντανό και ενεργό Θεό Αυτολόγο του αγαθού Θεού των όλων, ο οποίος αφενός είναι διαφορετικός από τα δημιουργήματα και από ολόκληρη την κτίση, αφετέρου υπάρχει ως ο ίδιος και μοναδικός Λόγος του αγαθού Πατέρα, ο οποίος διακόσμησε ολόκληρο το σύμπαν και το φωτίζει με τη δική Του πρόνοια. Διότι, υπάρχοντας ως αγαθός Λόγος αγαθού Πατέρα, αυτός διευθέτησε τη διάταξη των πάντων, ενώνοντας τα αντίθετα με τα αντίθετα και δημιουργώντας μέσα από αυτά μία αρμονία. Αυτός, όντας δύναμη Θεού και σοφία Θεού, περιστρέφει τον ουρανό, και αφού ανάρτησε τη γη στο κενό, χωρίς να στηρίζεται πουθενά, τη στερέωσε με το δικό Του νεύμα. Από Αυτόν φωτίζεται ο ήλιος και καταυγάζει την οικουμένη, και η σελήνη έχει μετρημένο το φως της. Εξαιτίας Του το νερό αιωρείται στα σύννεφα και οι βροχές κατακλύζουν τη γη, η θάλασσα περιορίζεται στα όριά της και η γη κοσμείται με κάθε είδους φυτά και βλαστάνει.

Εάν δε είπε: «Εν αρχή ην», ερεύνησε με ακρίβεια, και θα βρεις την αλήθεια· έπειτα ρώτησε τον μέγα ευαγγελιστή λέγοντάς του: Ω ευαγγελιστά, πες μας την πραγματεία περί της αρχής και περί του υπάρχοντος Θεού Λόγου· διότι οι χριστομάχοι Αρειανοί νομίζουν ότι ο κτίστης των όλων είναι κτίσμα. Αμέσως θα σου απαντήσει ο μέγας ευαγγελιστής: Διάβασε τη Γένεση της κοσμοποιίας, η οποία λέει τα εξής: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Ας έλθουν, λοιπόν, τα μη όντα στην ύπαρξη, για τα όσα πρόκειται να υπάρξουν. Ο Θεός Λόγος ήταν μαζί με τον Πατέρα, διά του οποίου έγιναν τα πάντα. Επομένως, ορθά λέει ο ευαγγελιστής: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος». Ιδού τρεις φορές αναφέρεται το «ην», και πουθενά το «ουκ ην». Και ο μέγας αρχάγγελος Γαβριήλ, όταν έλεγε προς την άχραντη και απειρόγαμη Θεοτόκο: «Πνεύμα άγιον θα επέλθει σε εσένα, και δύναμις Υψίστου θα σε επισκιάσει», δεν είπε ότι Πνεύμα θα γίνει πάνω σου, ή ότι δύναμη θα κατασκευαστεί πάνω σου, αλλά «Πνεύμα άγιον θα επέλθει σε εσένα, και δύναμις Υψίστου θα σε επισκιάσει». Αυτό ακριβώς φανέρωσε και ο μακάριος Απόστολος λέγοντας: «Χριστός Θεού δύναμις και Θεού σοφία». Αλλά απέναντι σε αυτά ο Αρειομανίτης θα αντιτείνει: Πώς λέει ο Παροιμιαστής ότι «Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»;

Δεν άκουσες στον Παροιμιαστή πώς έλεγε η ίδια η Σοφία: «Εγώ ήμουν εκείνη με την οποία χαιρόταν· καθημερινά ευφραινόμουν ενώπιόν του», όταν δημιούργησε την οικουμένη, συμπαρευρισκόμουν μαζί του; Και πάλι λέει ο μέγας Παροιμιαστής: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη». Ιδού, βρίσκεται πάντοτε μέσα στον Πατέρα· και ο μέγας Απόστολος λέει: «Ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού». Τι έχει να πει για αυτά ο ανόητος Σαμοσατέας, ο οποίος και αυτός, αφού νόθευσε με νερό αυτόν τον θεϊκό οίνο, και τον ήπιε, και διογκώθηκε από έπαρση, χάθηκε μαζί με τους Αρειομανίτες.

Από τον ίδιο λόγο «Όταν», λέει, «υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα». Ας ερευνήσουμε, λοιπόν, ποιος είναι αυτός που δεν υποτάσσεται στον Θεό, εάν προηγουμένως δεν υποταχθούν τα πάντα σε αυτόν. Διότι τι δεν ήταν υποταγμένο στον εκ Πατρός Λόγο πριν από τη θεία οικονομία που επιτελέστηκε για εμάς μέσω του ανθρώπου τον οποίο ενδύθηκε; Διότι όλα τα δημιουργήματα υποτάσσονται στον Δημιουργό. Όμως στον άνθρωπο που προσλήφθηκε δεν έχουν υποταχθεί μέχρι τώρα τα πάντα· διότι λέει ο Παύλος: «δεν βλέπουμε ακόμη τα πάντα υποταγμένα σε αυτόν». Διότι για μεν τους Ιουδαίους είναι σκάνδαλο, για δε τα έθνη μωρία, αλλά για εμάς που πιστεύουμε σε αυτόν, ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Όταν, λοιπόν, όλη η κτίση προϋπαντήσει τον Υιό μέσα σε νεφέλες και του υποταχθεί, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί στον Πατέρα, έχοντας γίνει για χάρη όλης της κτίσης πιστός απόστολος και αρχιερέας, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα, δηλαδή ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, η μία κυριότητα και θεότητα και βασιλεία. Εάν όμως κάποιος πει ότι δεν αναφέρθηκε στον Ιησού ως υποτασσόμενο, αλλά στον Υιό, ας ακούσει ότι ο Ιησούς ονομάστηκε και είναι Υιός του Θεού εξαιτίας του Λόγου που κρύβεται μέσα σε αυτόν.

Το μεν σώμα, λοιπόν, εφόσον ήταν ανθρώπινο σώμα, όπως είπα, νεκρωνόταν με τον χωρισμό του Λόγου. Ο ίδιος όμως, όντας δύναμη του Θεού, σοφία του Θεού και Λόγος, και όντας ο ίδιος η ζωή των πάντων, δεν άφησε τον εαυτό του αφανή ούτε καν πάνω στον σταυρό, αλλά υπερεκπερισσού έκανε την κτίση να μαρτυρεί την παρουσία του δημιουργού της. Και μη ανεχόμενος να παραμείνει για πολύ ο δικός του ναός, το σώμα, αλλά αφού απλώς το έδειξε νεκρό κατά τη συμπλοκή του θανάτου με αυτό, το ανέστησε αμέσως την τρίτη ημέρα, κομίζοντας ως τρόπαια και νίκες κατά του θανάτου την αφθαρσία και την απάθεια που συντελέστηκαν στο σκήνωμά του.