Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 1:24

Έτσι λοιπόν, και αναφορικά με τον θείο Λόγο, εάν ο μακάριος Πέτρος λέει ότι απεστάλη στους υιούς του Ισραήλ μέσω του Ιησού Χριστού, δεν πρέπει να νοούμε άλλον τον Λόγο και άλλον τον Χριστό, αλλά ως έναν και τον αυτόν εξαιτίας της ενώσεως, σύμφωνα με τη θεία και φιλάνθρωπη συγκατάβαση και ενανθρώπησή Του. Και αν ακόμη νοείται κατά διπλό τρόπο, σε καμία περίπτωση δεν νοείται ότι ο Λόγος έχει χωριστεί, σύμφωνα με τον θεσπέσιο Ιωάννη που έχει πει: «και ο Λόγος σαρξ εγένετο» και «εσκήνωσεν εν ημίν». Επομένως, οι οπαδοί του Σαμοσατέως, κατανοώντας εσφαλμένα και διαστρεβλωμένα αυτό που ειπώθηκε καλά και ορθά από τον μακάριο Πέτρο, δεν παραμένουν στην αλήθεια. Διότι ο Χριστός στην Αγία Γραφή νοείται ως το συναμφότερο, όπως όταν λέει: «Χριστός, Θεού δύναμις και Θεού σοφία». Εάν, λοιπόν, ο Πέτρος λέει ότι «ο Λόγος απεστάλη στους υιούς του Ισραήλ μέσω του Ιησού Χριστού», ας κατανοηθεί ότι σημαίνει το εξής: ότι ο Λόγος φανερώθηκε σαρκωμένος στους υιούς του Ισραήλ, ώστε να συμφωνεί απόλυτα με το «και ο Λόγος σαρξ εγένετο».

Περί της Τριάδος. «Μέγας είναι ο Κύριός μας, και μεγάλη η ισχύς του·» (ως ισχύ εννοεί τον Υιό· η δε ισχύς είναι δύναμη· «διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού·») «και της συνέσεώς του δεν υπάρχει αριθμός», δηλαδή του Πνεύματος· όπως έλεγε ο Σωτήρας: «Ιδού, σας δίδω Πνεύμα σοφίας και συνέσεως·» και πάλι: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους·» και πάλι: «Θα σας ευλογήσει ο Θεός, ο Θεός μας· θα σας ευλογήσει ο Θεός.»

Διότι ο Λόγος του αγαθού Πατρός είναι αγαθός· γι' αυτό δεν παρέβλεψε το να χαθεί το δημιούργημά του, ούτε υπέμεινε να γίνει άλλος κύριος των δικών του ποιημάτων. Αλλά βλέποντας αφενός το αφόρητο της κακίας, και ότι το θνητό γένος δεν ήταν ικανό να αντισταθεί στον θάνατο, ούτε ήταν δυνατόν να εκτίσει την τιμωρία για τα κακά· διότι η υπερβολή της κακίας υπερέβη κάθε τιμωρία· βλέποντας αφετέρου και την αγαθότητα του Πατρός, καθώς και τη δική του ικανότητα και δύναμη· «διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού»· κινήθηκε από φιλανθρωπία και, σπλαχνιζόμενος την ασθένειά μας, την ενδύθηκε. Διότι αυτός, όπως λέει ο προφήτης, σήκωσε τις ασθένειές μας και βάσταξε τις νόσους μας. Και αφού ελέησε το θνητό της φύσης μας, το περιβλήθηκε. Διότι λέει ο Παύλος: «Εταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρού». Βλέποντας δε και το αδύνατο της εκ μέρους μας απότισης της τιμωρίας, την ανέλαβε ο ίδιος· «διότι ο Χριστός έγινε για εμάς κατάρα». Και έτσι λοιπόν, αφού περιβλήθηκε και ενδύθηκε τα ανθρώπινα, μέσω του εαυτού του προσήγαγε τα δικά μας στον Πατέρα, ώστε, πάσχοντας ο ίδιος, να καταστήσει αβλαβή τον άνθρωπο που έπασχε, και να ανταλλάξει τα μικρά με τα μεγάλα. Διότι κατέβηκε, για να προετοιμάσει τη δική μας άνοδο· και δοκίμασε τη γένεση, ώστε εμείς, μέσω αυτού, να συμφιλιωθούμε με τον Αγέννητο.

Ορθ. Άλλη δύναμη, λοιπόν, έχει ο Υιός και άλλη δόξα από τον Πατέρα; Μακ. Άλλη, τέτοιου είδους. Ορθ. Πώς, λοιπόν, έχει ειπωθεί: «Ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού;» Και πώς λέει ο Υιός: «Όταν έλθει ο Υιός του ανθρώπου μέσα στη δόξα του Πατέρα του;» Μακ.

Διότι, απέναντι στη μανία του Αρείου, ο οποίος ισχυριζόταν ότι άλλος είναι ο Λόγος που υπάρχει μέσα στον Θεό και άλλος εκείνος για τον οποίο αναφέρει ο Ιωάννης: «Εν αρχή ην ο Λόγος», και ότι άλλη είναι η ιδιαίτερη σοφία που υπάρχει μέσα στον Θεό και άλλη εκείνη για την οποία αναφέρει ο απόστολος: «Χριστός, Θεού δύναμις και Θεού σοφία», ο Διονύσιος και πάλι ανθίσταται και στηλιτεύει την εν λόγω κακοδοξία. Δες πάλι πώς στο δεύτερο σύγγραμμά του γράφει γι' αυτά τα εξής: «"Εν αρχή ην ο Λόγος"· αλλά δεν ήταν Λόγος Εκείνος που προέβαλε τον Λόγο· "διότι ο Λόγος ήτο προς τον Θεόν". Ο Κύριος έχει γεννηθεί ως Σοφία· δεν ήταν λοιπόν Σοφία Εκείνος που ανέδειξε τη Σοφία· "διότι εγώ ήμουν", λέει, "αυτή με την οποία Εκείνος ευφραινόταν"». Αλήθεια είναι ο Χριστός· «ευλογητός δε», λέει, «ο Θεός της αληθείας». Στο σημείο αυτό ανατρέπει τόσο τον Σαβέλλιο όσο και τον Άρειο, και αποδεικνύει ότι και οι δύο αιρέσεις είναι εξίσου ασεβείς. Διότι ούτε ο Πατέρας του Λόγου είναι Λόγος, ούτε Εκείνος που προέρχεται από τον Πατέρα είναι δημιούργημα, αλλά είναι ίδιο γέννημα της ουσίας Του. Και πάλι, δεν είναι Πατέρας ο Λόγος που προήλθε από Αυτόν, ούτε πάλι αυτός ο Λόγος είναι ένας ανάμεσα σε πολλούς, αλλά είναι ο μόνος Υιός του Πατέρα, αληθινός και εκ φύσεως γνήσιος, ο οποίος και τώρα υπάρχει μέσα σε Αυτόν και προέρχεται από Αυτόν αιώνια και αδιαίρετα. Έτσι, ο Κύριος είναι και Σοφία και Αλήθεια, και δεν έπεται ως δεύτερος μετά από κάποια άλλη σοφία, αλλά είναι μόνο Αυτός, μέσω του οποίου ο Πατέρας δημιούργησε τα πάντα.

Και το μεν συνταγμάτιο είναι γραμμένο εκτενώς, μέρη του όμως είναι τα εξής: «Διότι δεν είπε ο μακάριος Παύλος ότι κηρύττει τον Χριστό ως τη δική Του δύναμη ή τη δική Του σοφία, δηλαδή του Θεού, αλλά χωρίς την προσθήκη, ‹δύναμη Θεού και Θεού σοφία›, κηρύττοντας ότι άλλο πράγμα είναι η ιδιαίτερη δύναμη του ίδιου του Θεού, η οποία είναι έμφυτη σε Αυτόν και συνυπάρχει μαζί Του αγεννήτως, η οποία αφενός είναι γεννητική του Χριστού, προφανώς, και αφετέρου δημιουργική ολόκληρου του κόσμου. Γι' αυτήν διδάσκοντας στην προς Ρωμαίους επιστολή έλεγε: ‹Διότι τα αόρατα γνωρίσματά Του από την κτίση του κόσμου καθοράνται, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμή Του και η θεότητά Του›. Διότι, όπως ακριβώς δεν θα έλεγε κανείς ότι η αναφερόμενη εδώ θεότητα είναι ο Χριστός, αλλά ότι είναι ο ίδιος ο Πατέρας, έτσι, νομίζω, και η αιώνια δύναμή Του δεν είναι ο μονογενής Θεός, αλλά είναι ο Πατέρας που γέννησε. Διδάσκει δε άλλη δύναμη και σοφία του Θεού, αυτήν που φανερώνεται προφανώς μέσω του Χριστού και γνωρίζεται μέσω των ίδιων των έργων της διακονίας Του».

Επειδή (διότι είναι καλό να τους ρωτήσουμε αυτό) πείτε μας, ποιοι είναι εκείνοι για τους οποίους προφασίζεστε ότι σκανδαλίζονται και θορυβούνται με αυτά; Διότι από εκείνους μεν που πιστεύουν ορθά στον Χριστό δεν υπάρχει κανείς, επειδή αυτά ακριβώς πρεσβεύουν και υπερασπίζονται. Εάν πάλι αυτοί που το παθαίνουν αυτό είναι από την πλευρά των Αρειανών, τι το παράδοξο εάν δυσανασχετούν με εκείνα τα οποία αναιρούν την αίρεσή τους; Διότι για αυτούς τα λόγια αυτά δεν αποτελούν σκάνδαλο, αλλά αιτία λύπης, επειδή αποτελούν στηλίτευση της ασέβειάς τους. Σταματήστε, λοιπόν, να γογγύζετε εναντίον των Πατέρων και να προβάλλετε τέτοιες προφάσεις, ειδάλλως είναι ώρα να κατακρίνετε και τον Σταυρό του Κυρίου, επειδή «για τους Ιουδαίους μεν είναι σκάνδαλο, για τους εθνικούς δε μωρία», όπως είπε ο Απόστολος. Αλλά, όπως ακριβώς ο Σταυρός δεν είναι κάτι το ευτελές —διότι για εμάς που πιστεύουμε είναι «Χριστός, Θεού δύναμις και Θεού σοφία», έστω και αν οι Ιουδαίοι μαίνονται— έτσι δεν είναι ευτελή και τα λόγια των Πατέρων, αλλά είναι ωφέλιμα σε όσους τα μελετούν με ειλικρίνεια και ανατρέπουν κάθε ασέβεια, έστω και αν οι Αρειανοί πολλές φορές εξοργίζονται σφόδρα καθώς καταδικάζονται από αυτά. Εφόσον, λοιπόν, έχει αποδειχθεί αβάσιμη η πρόφαση περί εκείνων που δήθεν σκανδαλίζονται, πείτε μας τώρα εσείς, γιατί δεν αποδέχεστε τον όρο «εκ της ουσίας»; Διότι αυτό είναι το πρώτο που πρέπει αναγκαίως να εξετάσουμε, μολονότι και εσείς γράψατε ότι ο Υιός έχει γεννηθεί εκ του Πατρός.

Αρκούν, λοιπόν, αυτά για να στηλιτεύσουν την αίρεση των Αρειανών. Διότι, όπως παραχώρησε ο Κύριος, από τα ίδια τους τα λόγια ελέγχθηκαν ως ασεβείς. Εμπρός, λοιπόν, ας προτείνουμε και εμείς ερωτήματα και ας απαιτήσουμε να αποκριθούν και εκείνοι. Διότι είναι καιρός πλέον, αφού περιήλθαν σε αδιέξοδο με τα δικά τους επιχειρήματα, να ερωτηθούν από εμάς· μήπως και έτσι, αισθανόμενοι ντροπή, αναβλέψουν προς τα εκεί από όπου εξέπεσαν, αυτοί οι κακόφρονες. Έχουμε διδαχθεί από τις θείες Γραφές, όπως προείπαμε, ότι ο Υιός του Θεού είναι ο ίδιος ο Λόγος και η Σοφία του Πατρός. Διότι ο μεν Απόστολος λέει: «Χριστός Θεού δύναμις και Θεού σοφία»· ο δε Ιωάννης, αφού είπε: «και ο Λόγος έγινε σάρκα», πρόσθεσε αμέσως: «και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα, πλήρης χάριτος και αληθείας»· αποδεικνύοντας ότι, εφόσον ο Λόγος είναι ο μονογενής Υιός, δια αυτού του Λόγου και της Σοφίας δημιουργήθηκαν ο ουρανός, η γη και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά. Έχουμε δε διδαχθεί από το βιβλίο του Βαρούχ ότι πηγή αυτής της Σοφίας είναι ο Θεός, όταν ο Ισραήλ επικρίθηκε διότι «εγκατέλειψε την πηγή της σοφίας». Εάν, λοιπόν, αρνούνται τα γεγραμμένα, καθιστάμενοι ευθύς αποξενωμένοι και από το ίδιο το όνομα (του Χριστιανού), δικαίως θα αποκαλούνταν από όλους άθεοι και χριστομάχοι· διότι έτσι ονόμασαν και οι ίδιοι τον εαυτό τους.

Διότι δίδαγμα του ματαιόφρονος Μαρκίωνος είναι η τομή και η διαίρεση της μοναρχίας σε τρεις αρχές, το οποίο αποτελεί διδαχή διαβολική, και όχι των αληθινών μαθητών του Χριστού ούτε όσων αρέσκονται στις διδασκαλίες του Σωτήρος. Διότι αυτοί γνωρίζουν σαφώς ότι η Τριάδα κηρύσσεται από τη θεία Γραφή, αλλά ότι ούτε η Παλαιά ούτε η Καινή Διαθήκη κηρύσσει τρεις θεούς. Εξίσου όμως θα μπορούσε κάποιος να κατακρίνει και αυτούς που δοξάζουν ότι ο Υιός είναι ποίημα και νομίζουν ότι ο Κύριος έχει δημιουργηθεί όπως ένα από τα συνήθη δημιουργήματα, ενώ τα θεία λόγια μαρτυρούν για αυτόν την αρμόζουσα και πρέπουσα γέννηση, και όχι κάποια πλάση και κατασκευή. Αποτελεί επομένως βλασφημία, και μάλιστα όχι τυχαία αλλά τη μέγιστη, το να λέει κανείς ότι ο Κύριος είναι κατά κάποιον τρόπο χειροποίητος. Διότι, αν ο Υιός δημιουργήθηκε, υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε· πάντοτε όμως υπήρχε, εφόσον είναι μέσα στον Πατέρα, όπως λέει ο ίδιος, και εφόσον ο Χριστός είναι Λόγος και Σοφία και Δύναμη. Διότι οι θείες Γραφές αναφέρουν ότι ο Χριστός είναι αυτά, όπως γνωρίζετε· και αυτά τυγχάνει να είναι δυνάμεις του Θεού. Εάν λοιπόν ο Υιός δημιουργήθηκε, υπήρξε καιρός που αυτά δεν υπήρχαν, άρα υπήρξε καιρός κατά τον οποίο ο Θεός ήταν χωρίς αυτά. Και αυτό είναι εντελώς άτοπο. Και τι περισσότερο να συζητήσω για αυτά μαζί σας, με άνδρες πνευματοφόρους που γνωρίζουν σαφώς τα άτοπα που ανακύπτουν από το να αποκαλείται ο Υιός δημιούργημα;

Σε όσους όμως έχουν πεποίθηση στον Κύριο και δεν υποβάλλουν την απλότητα του κηρύγματος σε λογικές αποδείξεις, ούτε εκπειράζουν την αλήθεια μέσω σημείων, ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Τότε θα γίνουν φανεροί εκείνοι που σφραγίζουν τον νόμο, για να μη μάθουν. Και θα πει: Θα προσμείνω τον Θεό, ο οποίος απέστρεψε το πρόσωπό Του από τον οίκο του Ιακώβ, και σε Αυτόν θα έχω την πεποίθησή μου.

Διότι ούτε και εκεί ο Υιός λέει αυτά θέτοντας τον εαυτό του έξω από την αγαθή φύση, αλλά, επειδή ο Πατέρας είναι το πρώτο αγαθό, πιστεύουμε ότι με τη λέξη «κανείς» εξυπακούεται το «πρώτος»· το ίδιο ισχύει και για το «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας». Διότι ούτε και εκεί προσάπτει άγνοια στο Πνεύμα, αλλά μαρτυρεί ότι πρώτα στον Πατέρα υπάρχει η γνώση της δικής του φύσης. Έτσι θεωρούμε ότι έχει ειπωθεί και το «κανείς δεν γνωρίζει», αναγάγοντας την πρωταρχική γνώση των παρόντων και των μελλοντικών στον Πατέρα και υποδεικνύοντας στους ανθρώπους μέσα από όλα την πρώτη αιτία. Επειδή αλλιώς, πώς αυτό το ρητό ακολουθεί τις υπόλοιπες μαρτυρίες της Γραφής, ή πώς μπορεί να συμβαδίζει με τις κοινές αντιλήψεις εμάς που έχουμε πιστέψει ότι ο Μονογενής είναι εικόνα του αόρατου Θεού; Εικόνα μάλιστα όχι σωματικού χαρακτήρα, αλλά της ίδιας της θεότητας και των μεγαλείων που αποδίδονται στην ουσία του Θεού, εικόνα δύναμης, εικόνα σοφίας, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί ότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Είναι δε προφανές ότι η γνώση αποτελεί μέρος της σοφίας, την οποία δεν απεικονίζει πλήρως, εάν υστερεί σε κάτι. Και πώς ο Πατέρας, μέσω του οποίου δημιούργησε τους αιώνες, δεν του φανέρωσε το ελάχιστο μέρος των αιώνων, την ημέρα εκείνη και την ώρα; Ή πώς ο ποιητής των πάντων στερείται τη γνώση του ελάχιστου μέρους των όσων κτίστηκαν από τον ίδιο;

Διότι σε όσα περιβάλλονται από μορφή και σχήμα, σε αυτά η ομοιότητα υφίσταται ως προς την ταυτότητα του είδους· στη φύση όμως που στερείται είδους και σχήματος, απομένει να έχει την ομοιότητα στην ίδια της την ουσία. Και το ίσο δεν βρίσκεται στη μέτρηση των όγκων, αλλά στην ταυτότητα της δυνάμεως. Ο Χριστός, λέει, είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού· δεδομένου ότι προφανώς όλη η πατρική δύναμη είναι εναποτεθειμένη σε αυτόν. Επομένως, όσα βλέπει τον Πατέρα να πράττει, αυτά πράττει ομοίως και ο Υιός. ΕΥΝ. Αλλά, λέει, η κατ' ουσίαν ομοιότητα, ή η σύγκριση, ή η κοινωνία, εφόσον δεν αφήνει κανένα περιθώριο υπεροχής ή διαφοράς, δημιουργεί σαφώς ισότητα. ΒΑΣ. Πώς λοιπόν δεν αφήνει καμία διαφορά, ούτε καν εκείνη που ενυπάρχει στα αίτια ως προς εκείνα που προέρχονται από αυτά;

Είτε, λοιπόν, διάγραψε τα λόγια σου, είτε μην αρνείσαι την ασέβεια. Διότι δική σου είναι η βλασφημία αυτού που λέει: «Όσο διαφέρει το αγέννητο από το γεννητό, τόσο αναγκαστικά διαφέρει και το φως από το φως». Επομένως, όπως ο γεννητός ουδέποτε θα μετέχει της αγεννησίας, έτσι ουδέποτε θα του αποδώσεις την ιδιότητα του φωτός. Και έτσι, σύμφωνα με εσένα, η ουσία του Μονογενούς θα απέχει εξίσου από το να είναι αγέννητη, όσο και από το να νοείται και να ονομάζεται φως. Αλλά ο Ιωάννης, με τη μεγαλόφωνη κήρυξη του Πνεύματος, σου φωνάζει δυνατά λέγοντας: «Ήταν το φως το αληθινό»· εσύ όμως δεν έχεις αυτιά για να ακούσεις ούτε καρδιά για να κατανοήσεις, αλλά με τα σοφίσματά σου εξωθείς την ουσία του Μονογενούς προς την αντίπαλη φύση, η οποία δεν μπορεί να συνυπάρξει με το φως. Διότι βέβαια δεν θα προβάλεις ως ισχυρό επιχείρημα εκείνο, ότι δηλαδή δεν αφαίρεσαι την ονομασία του φωτός ούτε από τον Μονογενή. Επειδή η ευσέβεια δεν βρίσκεται στον απλό ήχο του αέρα, αλλά στη δύναμη των νοημάτων. Αυτός όμως δεν σταμάτησε σε αυτά, αλλά συμπεριλαμβάνει τη ζωή και τη δύναμη στο ίδιο μέτρο της αντίθετης απόστασης, λέγοντας: «Όσο διαφέρει το γεννητό από το αγέννητο, τόσο αναγκαστικά διαφέρει το φως από το φως, και η ζωή από τη ζωή, και η δύναμη από τη δύναμη». Επομένως, σύμφωνα με εσένα, ο Μονογενής δεν είναι ούτε ζωή ούτε δύναμη. Όμως αθετείς τον ίδιο τον Κύριο που λέει: «Εγώ είμαι η ζωή», και αθετείς τον Παύλο που λέει: «Ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού».

Σε όλα αυτά βέβαια, δεν κάνουμε λόγο για δύο, για Θεό χωριστά και άνθρωπο χωριστά (διότι ήταν ένας), αλλά αναλογιζόμαστε κατά νοερή διάκριση (κατ’ επίνοιαν) τη φύση του καθενός. Διότι ούτε ο Πέτρος εννόησε δύο, όταν είπε: «Εφόσον λοιπόν ο Χριστός έπαθε για εμάς κατά σάρκα». Αν ο Υιός είναι γέννημα, ισχυρίζονται, και όχι ποίημα (δημιούργημα), πώς η Γραφή λέει: «Ας γνωρίζει λοιπόν με βεβαιότητα όλος ο οίκος του Ισραήλ, ότι ο Θεός τον έκανε (εποίησε) και Κύριο και Χριστό»; Πρέπει λοιπόν και εδώ να πούμε ότι τούτο ειπώθηκε σχετικά με την κατά σάρκα γέννησή Του από τη Μαρία· όπως εξάλλου και ο άγγελος που φέρνει το χαρμόσυνο άγγελμα στους ποιμένες λέει ότι: «Σας γεννήθηκε σήμερα Σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος». Διότι το «Σήμερα» δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αναφέρεται στην προαιώνια ύπαρξή Του. Αυτό το αποδεικνύει σαφέστερα η συνέχεια, που λέει: «Αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Αν, όταν γεννήθηκε ο Υιός, τότε έγινε σοφία, τότε είναι ψευδές το χωρίο: «Ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Διότι η σοφία Του δεν δημιουργήθηκε (οὐκ ἐγένετο), αλλά υπήρχε πάντοτε. Και αυτό λοιπόν λέγεται όπως ακριβώς και για τον Πατέρα από τον Δαβίδ: «Γίνε για μένα Θεός υπερασπιστής»· και: «Έγινες για μένα σωτηρία»· και ο Παύλος: «Ο Θεός ας αναδειχθεί αληθινός, και κάθε άνθρωπος ψεύτης»· έτσι και ο Κύριος: «Έγινε για εμάς από τον Θεό σοφία, αγιασμός και απολύτρωση». Αν λοιπόν ο Πατέρας, αφού έγινε υπερασπιστής και αληθινός, δεν είναι ποίημα· έτσι και ο Υιός, αφού έγινε σοφία και αγιασμός, δεν είναι ποίημα. Αν είναι αληθές το: «Ένας Θεός, ο Πατέρας»· προφανώς είναι αληθές και το: «Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, ο Σωτήρας».

Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν. Και αυτό το ρητό έχει την ίδια έννοια με το προαναφερθέν. Διότι, λέει ο Ιώβ, θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε. Και διευκρινίζοντας ποιο είναι το άλλο χέρι, ο Σολομών λέει: Θεέ των πατέρων και Κύριε του ελέους σου, εσύ που εποίησες τα πάντα με τον λόγο σου, και με τη σοφία σου κατασκεύασες τον άνθρωπο. Ο Χριστός δε είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, η οποία αποτελεί δημιουργικό χέρι σύμφωνα με τον λόγο της τροπολογίας. Εξάλλου, ανέθεσε ολόκληρη τη φύση μας και στην ενέργεια του Πνεύματος, και ο λόγος το αναφέρει ως ανακαινιστικό της δημιουργίας προς την αφθαρσία: Εάν αφαιρέσεις το πνεύμα τους, θα εκλείψουν και θα επιστρέψουν στο χώμα τους· θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης. Βεβαίως, δεν αποστέλλει ο ίδιος τον εαυτό του· αλλά ονομάζει αποστολή τη συγκατάβασή του για το έργο, και όχι τη μετάβαση από τόπο σε τόπο.

Απομένει, λοιπόν, να λένε αυτοί ότι μέσα από αυτή τη φράση δηλώνεται η κατωτερότητα της αξίας. Ας μάθουν, λοιπόν, ότι ο Χριστός είναι «δύναμη Θεού και σοφία Θεού», και ότι είναι «εικόνα του αόρατου Θεού» και «απαύγασμα της δόξας», και ότι Αυτόν τον σφράγισε ο Θεός Πατέρας, αποτυπώνοντας πάνω Του ολόκληρο τον εαυτό Του. Αυτές, λοιπόν, τις μαρτυρίες, και όσες άλλες παρόμοιες υπάρχουν σε ολόκληρη τη Γραφή, άραγε λέμε ότι είναι ταπεινωτικές, ή μήπως, ως άλλες πανηγυρικές ανακηρύξεις, διακηρύσσουν τη μεγαλοπρέπεια του Μονογενούς και την ισότητά Του κατά τη δόξα με τον Πατέρα; Ας ακούσουν δε και τον ίδιο τον Κύριο, ο οποίος με σαφήνεια παρουσιάζει τη δική Του δόξα ισότιμη με εκείνη του Πατέρα, όταν λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Και πάλι: «Όταν έλθει ο Υιός με τη δόξα του Πατέρα». Και το: «Για να τιμούν τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα». Και το: «Είδαμε τη δόξα Του, δόξα ως Μονογενούς παρά του Πατέρα». Και το: «Ο μονογενής Θεός, που βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα». Χωρίς να υπολογίσουν τίποτε από αυτά, αποδίδουν στον Υιό τη θέση που έχει καθοριστεί για τους εχθρούς. Διότι ο μεν πατρικός κόλπος είναι η καθέδρα που αρμόζει στον Υιό, η δε θέση του υποποδίου ανήκει σε εκείνους που έχουν ανάγκη καθυπόταξης.

Άραγε, λοιπόν, η ομολογία της χάριτος που ενεργείται από αυτόν προς εμάς αποτελεί μείωση της δόξας του; Ή μήπως είναι αληθέστερο να πούμε ότι η διήγηση των ευεργεσιών αποτελεί την πρέπουσα υπόθεση της δοξολογίας; Για τον λόγο αυτόν, βρίσκουμε ότι η Γραφή δεν μας παραδίδει τον Κύριο με ένα μόνο όνομα, ούτε χρησιμοποιεί μόνο εκείνα που είναι δηλωτικά της θεότητάς του και του μεγαλείου του, αλλά άλλοτε μεν χρησιμοποιεί τα χαρακτηριστικά της φύσεώς του· διότι γνωρίζει «το όνομα το υπέρ παν όνομα» του Υιού και τον ονομάζει Υιό αληθινό, και μονογενή Θεό, και δύναμη Θεού, και σοφία, και Λόγο. Άλλοτε πάλι, εξαιτίας της πολυτροπίας της χάριτος προς εμάς, την οποία, χάρη στον πλούτο της αγαθότητάς του, παρέχει σύμφωνα με την πολυποίκιλη σοφία του σε όσους έχουν ανάγκη, τον προσδιορίζει με μύριες άλλες προσηγορίες· ονομάζοντάς τον άλλοτε ποιμένα, άλλοτε βασιλιά, και πάλι ιατρό, και τον ίδιο νυμφίο, και οδό, και θύρα, και πηγή, και άρτο, και αξίνα, και πέτρα. Διότι αυτά δεν φανερώνουν τη φύση του, αλλά, όπως προείπα, το πολυποίκιλο της ενέργειάς του, την οποία, από ευσπλαχνία για το ίδιο του το πλάσμα και ανάλογα με το είδος της εκάστοτε ανάγκης, παρέχει σε όσους τη χρειάζονται. Διότι εκείνους που έχουν καταφύγει στην προστασία του και έχουν κατορθώσει την προθυμία της προσφοράς μέσω της ανεξικακίας, τους ονομάζει πρόβατα, και ομολογεί ότι είναι ποιμένας αυτών, εκείνων δηλαδή που υπακούουν στη φωνή του και δεν δίνουν προσοχή σε ξένες διδαχές. «

Γι' αυτό λέει ο Κύριος: «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου»· εφόσον σε αυτόν ανάγεται η αρχή των δημιουργημάτων· «Και τα δικά σου είναι δικά μου»· εφόσον από εκεί περιέρχεται σε αυτόν η αιτία της δημιουργίας, χωρίς να έχει ανάγκη βοήθειας για να ενεργήσει, ούτε να του ανατίθενται επιμέρους εντολές, σαν να του εμπιστεύονται τη διακονία του κάθε έργου. Διότι αυτό είναι χαρακτηριστικό υπηρέτη και απέχει πάρα πολύ από τη θεία αξία. Απεναντίας, ο Λόγος, όντας πλήρης από τα πατρικά αγαθά και έχοντας εκλάμψει από τον Πατέρα, τα δημιουργεί όλα σύμφωνα με την ομοιότητα εκείνου που τον γέννησε. Διότι, εάν ως προς την ουσία είναι απαράλλακτος, απαράλλακτος θα είναι και ως προς τη δύναμη. Και σε αυτούς που η δύναμη είναι ίση, ίση αναμφίβολα είναι και η ενέργεια. Διότι ο Χριστός είναι «Θεού δύναμις και Θεού σοφία». Και έτσι «τα πάντα δι' αυτού έγιναν», και «τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν έχουν κτιστεί», όχι επειδή εκπληρώνει κάποια υπηρεσία ως όργανο ή ως δούλος, αλλά επειδή επιτελεί δημιουργικά το πατρικό θέλημα.

Γι' αυτό λοιπόν και ο θείος Δαβίδ, γνωρίζοντας ότι ο Υιός είναι ζωντανή και ενυπόστατη ενέργεια και δύναμη του Πατρός, παρακαλούσε θερμά λέγοντας: «Δώσε εντολή, Θεέ, στη δύναμή σου· δυνάμωσε, Θεέ, αυτό που κατήρτισες μέσα μας.» Ο δε σοφότατος Παύλος διακήρυττε σαφώς ότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Β. Ούτε και αυτοί θα ισχυρίζονταν ότι ο Υιός στερείται δύναμης, αλλά ούτε και ότι, παρόμοια με τους προφήτες και τους αποστόλους, απέκτησε μέσα στον χρόνο τη δυνατότητα κατά χάριν, αλλά μάλλον ότι έλαβε ευθύς εξαρχής, συνυφασμένο με την ίδια την ύπαρξή Του, τη δύναμη να κατορθώνει το καθετί. Α. «Οι εχθροί μας είναι ανόητοι», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Διότι το ότι ο Υιός, ο οποίος προέρχεται από Αυτόν και είναι αληθινός Υιός, δεν είναι σε τίποτα κατώτερος από τον Πατέρα, θα το κατανοήσουμε πάλι από τις συνδεδεμένες έννοιες. Άλλο επιχείρημα. Με πολλά και διάφορα ονόματα οι θείες Γραφές ονομάζουν τον Υιό. Διότι λένε ότι αυτός είναι η σοφία και η δύναμη του Πατέρα, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον Παύλο: «Ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Έχει ονομαστεί πάλι και φως Του και αλήθεια, σύμφωνα με αυτό που ψάλλεται στους Ψαλμούς από τους αγίους: «Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου». Έχει ονομαστεί και δικαιοσύνη, σύμφωνα με το: «Μέσα στη δικαιοσύνη σου δώσε μου ζωή»· διότι ο Πατέρας ζωοποιεί εν Χριστώ αυτούς που πιστεύουν σε Αυτόν· έχει ονομαστεί και βουλή του Πατέρα, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «Με τη βουλή σου με οδήγησες», και πάλι: «Η δε βουλή του Κυρίου μένει στον αιώνα». Εφόσον λοιπόν ο Υιός είναι όλα αυτά για τον Θεό και Πατέρα, ας μας πουν αυτοί που ακολουθούν την πλάνη του Αρείου και είναι γεμάτοι από τη δική του παράνοια, πώς είναι κατώτερός Του. Διότι είναι ώρα να πουν, εάν έτσι έχουν τα πράγματα σύμφωνα με αυτούς, ότι ο Πατέρας δεν είναι τέλεια σοφός, δεν είναι τέλεια δυνατός, δεν είναι τέλεια φως, ούτε τέλεια αλήθεια, ούτε τέλεια δίκαιος, αλλά ούτε τέλειος στη βουλή, εάν πράγματι, εξαιτίας του ότι είναι κατώτερος, δεν φαίνεται τέλειος ο Υιός, ο οποίος είναι όλα αυτά για Αυτόν.

Εξάλλου και ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός δεν είπε ότι αυτή ήταν φωνή του Θεού και Πατέρα, αλλά ούτε παρουσιάζει τον εαυτό του να έχει ανάγκη ερμηνείας από άλλον για να μπορέσει να μάθει το θέλημα του Πατέρα, λέγοντας: «Αυτή η φωνή δεν έγινε για εμένα, αλλά για εσάς». Έπρεπε λοιπόν, άριστοι, μάλλον να πει, αν βέβαια ορθά δοξάζετε τέτοια πράγματα για αυτόν: «Ακούσατε μαζί με εμένα τη φωνή του Πατέρα». Τώρα όμως, στρέφοντας το νόημα στο εντελώς αντίθετο, ομολογεί ότι ούτε ο ίδιος είχε ανάγκη φωνής, αλλά αντίθετα διαβεβαιώνει ότι αυτή έγινε για εκείνους, ότι δεν εκφωνήθηκε από τον Πατέρα, αλλά δημιουργήθηκε, και μάλιστα για εκείνους. Και αν ο Θεός και Πατέρας εργάζεται τα πάντα μέσω αυτού, οπωσδήποτε και αυτό το έκανε μέσω αυτού, μάλλον δε, ο ίδιος ήταν η φωνή, ο οποίος δεν ερμήνευε στον εαυτό του τη διάθεση του γεννήσαντος Πατέρα, διότι την γνώριζε ως Υιός, αλλά προς τις ακοές των παρισταμένων, για να πιστέψουν. Άλλο επιχείρημα. Αν λένε ότι ο Υιός είχε ανάγκη από κάποιον έμφυτο λόγο, για να διδάσκεται από αυτόν το θέλημα του Θεού και Πατέρα, πού άραγε θα χωρέσει αυτό που λέει ο Παύλος, «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία»; Διότι πώς είναι ο Υιός σοφία του Πατέρα, αν, έχοντας ο ίδιος έλλειψη σοφίας, λαμβάνει την τελειότητα από άλλον, μαθαίνοντας δηλαδή αυτά που δεν γνωρίζει; Ή πώς δεν υπάρχει ανάγκη να πούμε ότι δεν είναι τέλεια μέσα στον Πατέρα η σοφία του;

Εάν όμως, σύμφωνα με τον δικό σου, ω άνθρωπε, ανόσιο και αμαθή συλλογισμό, ο Υιός είναι ατελής όσον αφορά την ικανότητα να πράττει τα θεοπρεπή και να ομιλεί όπως πρέπει, ενώ είναι δύναμη και σοφία του Πατρός, σύμφωνα με τη θεία Γραφή, τότε η κατηγορία αυτή θα αρμόζει περισσότερο στον Πατέρα και όχι τόσο στον ίδιο. Διότι, αντιλαμβανόμενος τα πράγματα με αυτόν τον τρόπο, θα ισχυριστείς ότι ο Θεός και Πατέρας δεν είναι πλέον τέλειος ως προς τη δύναμη, ούτε τελείως σοφός. Βλέπεις λοιπόν πού διολισθαίνει και πάλι το θράσος της αμάθειάς σου. Θαυμάζω δε πώς και το εξής διαφεύγει της δικής σου διάνοιας. Με ποιον τρόπο, πες μου, πάλι ο Θεός και Πατέρας θα χορηγήσει τη δύναμη στη δική του δύναμη, ή πώς θα έκανε τη δική του σοφία σοφότερη; Διότι ή είναι ανάγκη να λέμε ότι ανέρχεται διαρκώς σε κάτι μεγαλύτερο και προκόπτει λίγο-λίγο στο να μπορεί κάτι περισσότερο από την ισχύ που ήδη του ενυπάρχει· πράγμα που είναι ανόητο και παντελώς αδύνατο· ή, πέφτοντας σε δυσσέβεια, να υποθέσουμε ότι ενδυναμώνεται μάλλον από άλλον. Πώς λοιπόν θα μπορούσε ακόμη ο Υιός να ονομάζεται Κύριος των δυνάμεων, ή πώς θα νοούνταν ακόμη ως σοφία και δύναμη, εάν δυναμώνεται, σύμφωνα με εσάς, και γίνεται σοφός από άλλον; Μακριά από τέτοια βλασφημία και τέτοια ατοπία συλλογισμών. Διότι ή παραδεχθείτε σαφώς ότι ο Υιός είναι δημιούργημα, ώστε να έχετε όλη τη θεόπνευστη Γραφή να καταφέρεται εναντίον σας, ή εάν πιστεύετε ότι είναι κατά φύση Θεός, παραδεχθείτε, λοιπόν, παραδεχθείτε ότι κατέχει με τέλειο τρόπο τα ίδια χαρακτηριστικά της θεότητας.

Όλα αυτά τα μέρη ανήκουν στη Γαλιλαία. Ο Ζαβουλών και ο Νεφθαλείμ έλαβαν εκείνον τον κλήρο, και για τούτο υπάρχουν δύο μάρτυρες, αφενός ο προφήτης, αφετέρου ο ευαγγελιστής. Ο μεν προλέγει, ο δε προσκομίζει τη μαρτυρία. Επομένως, από αυτές τις φυλές προέρχονταν αυτοί οι απόστολοι, οι οποίοι κατέστησαν άρχοντες και ηγεμόνες των Εκκλησιών. «Δώσε εντολή, Θεέ, στη δύναμή σου». (A f. 342 b, B f. 282, E f. 129, H f. 156, K f. 122 b) Ονομάζει δύναμη του Πατρός τον Υιό, σύμφωνα με το, «ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού.»

Να θυμάσαι μάλλον αυτό που έγραψε κάπου ο θεσπέσιος Παύλος: «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία.» Και πάλι, μην τολμήσεις επιπόλαια να πεις ότι το «προέκοπτε σε ηλικία και σοφία και χάρη» θα το αποδώσουμε μόνο στον άνθρωπο. Διότι αυτό, νομίζω, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά το να διαιρέσουμε σε δύο τον ένα Χριστό. Αλλά, όπως είπα προηγουμένως, ενώ ο Υιός είναι προαιώνιος, στους έσχατους καιρούς λέγεται ότι ορίστηκε ως Υιός του Θεού, οικειούμενος οικονομικώς τη γέννηση της δικής του σάρκας. Έτσι, ενώ αποτελεί τη σοφία Εκείνου που τον γέννησε, λέγεται ότι προκόπτει σε σοφία, καίτοι είναι παντέλειος ως Θεός, έχοντας εύλογα αναλάβει στον εαυτό του τα ιδιώματα της ανθρωπότητας λόγω της άκρας ένωσης. Αλλά ίσως πει κάποιος: Τότε πώς η ανθρώπινη φύση χώρεσε τη δύναμη της άρρητης θεότητας; Ενώ ακούω τη φύση του Θεού να λέει ξεκάθαρα στον μακάριο Μωυσή ότι «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει.» Αν λοιπόν η θέα είναι ανυπόφορη και η προσβολή της είναι δυσβάσταχτη, ποια λογική θα μπορούσε να έχει η συνένωση; Σε αυτό εγώ θα απαντούσα ότι το θαύμα ξεπερνά τη λογική, και ο τρόπος της όλης οικονομίας δεν μπορεί να συλληφθεί από τις δικές μας έννοιες.

Επομένως, εφόσον ο τρόπος της θείας οικονομίας του επέτρεψε ακατάκριτα και να επιλέξει να πάθει κατά τη σάρκα, ενώ να μην πάθει κατά τη θεότητα —διότι ήταν ο ίδιος ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος— φλυαρούν άσκοπα οι αντίθετοι, και νοθεύοντας εντελώς ασύνετα τη δύναμη του μυστηρίου, νομίζουν ίσως ότι καθιστούν την ένωση πλήρη επαίνου. Διότι φαινόταν μεν ότι του προσέδιδε κάποιον ψόγο το να επιλέξει καθόλου να πάθει κατά τη σάρκα, αλλά ήταν κατά άλλον τρόπο ένδοξο. Διότι το ότι είναι ανώτερος του θανάτου και της φθοράς, όντας ζωή και ζωοποιός ως Θεός, το μαρτύρησε η ανάσταση· διότι ανέστησε τον δικό του ναό. Γι' αυτόν τον λόγο λέει ο θεσπέσιος Παύλος: «Διότι δεν επαισχύνομαι το Ευαγγέλιο· επειδή είναι δύναμη Θεού προς σωτηρία για καθέναν που πιστεύει.» Και πάλι: «Διότι ο λόγος του σταυρού για όσους μεν χάνονται είναι μωρία, αλλά για εμάς που σωζόμαστε είναι δύναμη Θεού, ενώ για τους ίδιους τους κλητούς, Ιουδαίους και Έλληνες, ο Χριστός είναι Θεού δύναμη και Θεού σοφία.» Αλλά και ο ίδιος ο Υιός, όταν επρόκειτο να ανέλθει προς το σωτήριο πάθος, λέει: «Τώρα δοξάστηκε ο Υιός του ανθρώπου, και ο Θεός δοξάστηκε σε αυτόν, και ο Θεός θα τον δοξάσει στον εαυτό του, και αμέσως θα τον δοξάσει.» Διότι επανήλθε στη ζωή αφού σκύλεψε τον άδη, και αυτό δεν έγινε μετά από πολύ καιρό, αλλά σαν να λέμε αμέσως και κατά πόδας του πάθους.

Διότι ο Λόγος παρέμεινε αυτό που ήταν, αν και έγινε σάρκα, ώστε αυτός που είναι υπεράνω όλων και βρέθηκε ανάμεσα σε όλα χάρη στο ανθρώπινο στοιχείο, να διατηρήσει σώο το να είναι πέρα από καθετί και πέρα από τα μέτρα της κτίσης. Β— Αλλά, θα πει κάποιος, θα προσκολληθεί μεγάλη αδοξία στον Θεό Λόγο το να λέγεται ότι έπαθε. Και επιπλέον, ίσως να συκοφαντηθεί και αυτό το ίδιο το σεπτό μας μυστήριο. Α— Αλλά «καταφρονώντας την αισχύνη», επέλεξε να πάθει κατά σάρκα για εμάς, σύμφωνα με τις Γραφές. Θα θεωρούσα μάλιστα αρρώστια της ιουδαϊκής νοοτροπίας και φοβερό έγκλημα της ελληνικής ανοησίας το να φαίνεται κανείς ότι ντρέπεται για το πάθος του σταυρού. Ο θεσπέσιος Παύλος γράφει άλλωστε: «Επειδή και οι Ιουδαίοι ζητούν σημεία και οι Έλληνες γυρεύουν σοφία, εμείς όμως κηρύσσουμε Χριστό εσταυρωμένο, για τους Ιουδαίους μεν σκάνδαλο, για τα έθνη δε μωρία, για τους ίδιους όμως τους κλητούς, Ιουδαίους και Έλληνες, Χριστό, Θεού δύναμη και Θεού σοφία, διότι το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους.» Β— Με ποιον τρόπο; Διότι καθόλου δεν καταλαβαίνω. Α— Δεν λέει άραγε ότι το πάθος στον σταυρό έγινε σκάνδαλο για τους Ιουδαίους και μωρία για τους Έλληνες; Διότι οι πρώτοι έλεγαν, βλέποντάς τον κρεμασμένο στο ξύλο και κουνώντας τα μιαιφόνα κεφάλια τους εναντίον του: «Αν είσαι Υιός του Θεού, κατέβα τώρα από τον σταυρό, και θα σε πιστέψουμε.» Διότι νόμιζαν ότι νικήθηκε από τη δική τους δύναμη και έτσι συνελήφθη και έπαθε.

Μαρτυρίες. Ο Παύλος λέει σχετικά με τους Ιουδαίους: «Στους οποίους ανήκουν οι πατέρες, και από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι πάνω από όλα Θεός, ευλογημένος στους αιώνες. Αμήν.» Ο ίδιος λέει για τον Λόγο: «Διότι τα αόρατα αυτού, δηλαδή η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του, από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, επειδή κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων.» Εάν πάλι το ρητό αποδοθεί στον Πατέρα, με άλλον τρόπο θα αναχθεί στον Υιό. Διότι για το ποια είναι η δύναμη του Θεού, ο Παύλος διακηρύσσει: «Ο Χριστός, η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Ο Ψαλμωδός λέει το ίδιο: «Δώσε εντολή, Θεέ, στη δύναμή σου. Ενδυνάμωσε, Θεέ, αυτό που κατεργάστηκες σε εμάς.» Και ποιος είναι εκείνος που ενδυνάμωσε αυτό που καταρτίστηκε για εμάς, αν όχι ο Λόγος του Θεού, ο οποίος μας λύτρωσε από τη φθορά και μας ανέστησε στην αφθαρσία;

ΑΛΛΟ. Λέει κάπου ο Παύλος για τον Σωτήρα μας Χριστό, ότι είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Εάν λοιπόν ο Λόγος, που προέρχεται από αυτόν και υπάρχει μέσα σε αυτόν, είναι η σοφία και η δύναμη του Πατέρα, αυτός είναι εκείνος εντός του οποίου βουλεύεται, και δια του οποίου δημιουργεί τα πάντα. Πώς λοιπόν έγινε με βούληση αυτός μέσα στον οποίο βρίσκεται η βούληση του Πατέρα;

ΑΛΛΟ. Έχει γραφτεί ότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Εάν λοιπόν η βούληση του Πατρός χαρακτηρίζει τη δύναμη και τη σοφία Του, δηλαδή τον Υιό, είναι απολύτως αναγκαίο να λέμε ότι αυτή δεν είναι ανόμοια προς τον Πατέρα, για να μη φαίνεται ότι ο Πατέρας έχει δύναμη και σοφία που δεν είναι όμοια με τον Εαυτό Του. Εάν συμβαίνει αυτό, λοιπόν, ας κατανοήσουν οι χριστομάχοι το μέγεθος της δικής τους απερισκεψίας. Διότι, αρνούμενοι να πουν ότι ο ένας και μοναδικός Υιός είναι όμοιος με τον Πατέρα, έχουν παραδεχτεί δύο, εφόσον θα πουν ότι η βούληση είναι κάτι ενυπόστατο. Εάν όμως είναι ανυπόστατη, το μη υφιστάμενο δεν μπορεί να αποτελεί χαρακτήρα αυτού που υφίσταται, ακριβώς λόγω του ότι δεν υφίσταται.

ΑΛΛΟ. Είναι αναγκαίο να ρωτήσουμε όσους ισχυρίζονται ότι ο Υιός έλαβε την υπόστασή του εξαιτίας της εξουσίας του Πατέρα, και ότι δεν γεννήθηκε από αυτόν, τι ήταν αυτό που έπεισε τον Πατέρα να δώσει υπόσταση στον Υιό, σύμφωνα με τον αμαθή σας λόγο. Συνεπώς, το έκανε αυτό από ανάγκη, ή επειδή θέλησε να κάνει χάρη στον Υιό, φέρνοντάς τον σε υπόσταση όπως ακριβώς και εμάς; Αν μεν λοιπόν ισχυριστείτε ότι το έπραξε από ανάγκη, παραδέχεστε ότι ο Θεός υπόκειται σε ανάγκη. Αν όμως δεν συνέβη αυτό, αλλά θέλησε να κάνει χάρη στον Υιό, τότε θα φανεί ότι έκανε χάρη στον εαυτό του το να είναι δημιουργός, δυνατός και σοφός, εφόσον αυτά ενυπάρχουν στον Υιό. Διότι «τα πάντα δι' αυτού έγιναν», λέει η Γραφή, «και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Και πάλι: «Ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Αλλά βέβαια, δεν λέμε ότι ο Θεός και Πατέρας χαρίζει αυτά τα ιδιώματα στον εαυτό του, αλλά ότι είναι εκ φύσεως και σοφός και δυνατός. Επομένως, δεν έδωσε υπόσταση στον Υιό εξουσιαστικά, όπως εσείς λέτε, αλλά τον έχει ως καρπό της δικής του φύσης. Και εφόσον ισχύει αυτό, είναι και ομοούσιος. Διότι εκείνο που προέρχεται από τον Θεό κατά φύση, δεν είναι κάτι ξένο προς αυτόν.

Νομίζω δε πάλι ότι δεν θα χρησιμοποιούσατε καθόλου αυτά τα λόγια, αν γνωρίζατε τι είναι ο αληθινός Πατέρας και ο αληθινός Υιός, και τι είναι το αόρατο και αιώνιο φως και το απαύγασμά του, και τι πάλι είναι η ασώματη υπόσταση και ο ασώματος χαρακτήρας. Διότι, αν φέρατε στον νου σας τις μνήμες περί αυτών σύμφωνα με την ακριβή τους κατανόηση, οπωσδήποτε, έχοντας εννοήσει και τη φύση του Θεού, δεν θα πλάθατε φαντασιώσεις σαν να επρόκειτο για σώματα, αλλά, σε συμφωνία με όσα ειπώθηκαν, θα ερευνούσατε με ακρίβεια πώς ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα και πώς ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό. Διότι ως χαρακτήρας, και εικόνα, και απαύγασμα και ομοιότητα, αυτός φαίνεται μέσα σε εκείνον και εκείνος μέσα σε αυτόν. Και επειδή λέτε ότι δεν είναι καθόλου θαυμαστό αν και ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα, επειδή και εμείς ζούμε και κινούμαστε μέσα σε Αυτόν, είναι αναγκαίο να σας αποδείξω ότι και σε αυτό πλανάσθε πολύ και έχετε βγει εκτός των ορίων της αλήθειας. Διότι δεν συμβαίνει, όπως ο Θεός, όταν έρχεται μέσα στον καθένα από τους αγίους, τον αγιάζει, έτσι να είναι και με τον Χριστό. Αλλά ο ίδιος ο Υιός είναι η δύναμη και η σοφία του Πατέρα, ο οποίος αγιάζει όλα όσα μετέχουν σε αυτόν εν τω Πατρί, ενώ ο ίδιος πάλι δεν είναι άγιος κατά κάποια μετοχή, όπως εμείς, ούτε έχει ονομαστεί Υιός κατά χάριν, αλλά υπάρχει ως αιώνιο γέννημα της ουσίας του Πατέρα.

Ή πώς θα γίνει ορατή η φύση του Θεού; Ή πώς θα θεωρήσουμε άσοφο τον Υιό, για τον οποίο έχει γραφτεί ότι είναι «δύναμη Θεού και σοφία Θεού;» Διότι είναι ώρα πλέον να λέμε ότι η σοφία του Θεού είναι άσοφη. Επομένως, δεν θα αποστερήσει από τον Υιό το να είναι από τη φύση του αυτά ακριβώς που λέγονται και για τον Πατέρα, έστω και αν αυτά αποδίδονται μόνο σε Εκείνον.

ΑΛΛΟ. Όσα λέγεται ότι ανήκουν στον Πατέρα φυσικώς και ουσιωδώς, όλα αυτά είναι ο Υιός. Μόνος αληθινός Θεός λέγεται ο Πατέρας, επειδή μόνος έχει τον Υιό που λέει: Εγώ είμαι η αλήθεια. Ομοίως σοφός και δυνατός, επειδή ο Χριστός είναι Θεού δύναμη και Θεού σοφία. Μόνος λέγεται ότι κατοικεί σε φως απρόσιτο· διότι έχει μέσα του αυτόν που λέει: Εγώ είμαι το φως. Μόνος λέγεται ότι έχει αθανασία· διότι έχει μέσα του τον Υιό που λέει: Εγώ είμαι η ζωή. Εάν λοιπόν καθετί που προσιδιάζει στον Πατέρα είναι ο Υιός, όταν λέγεται ότι ο Πατέρας έχει ζωή μέσα του, εννοεί τον Υιό και τίποτα άλλο πέρα από αυτόν. Υπάρχοντας δε και ο ίδιος μέσα στον Υιό, κατά το απαράλλακτο της ουσίας, και όντας ζωή κατά φύση, έδωσε τον εαυτό του σε αυτόν.

ΑΛΛΟ. Ως αντίρρηση εκ μέρους των αιρετικών. Δεν είναι, λένε, ο Χριστός η έμφυτη και ενυπάρχουσα στον Θεό δύναμη και σοφία, αλλά άλλη είναι εκείνη για την οποία μιλάει και ο Παύλος, δηλαδή η αΐδια δύναμη και θεότητά του· διαφορετικός από αυτήν είναι ο Χριστός, και υπάρχουν μαζί του και άλλες πολλές που ονομάζονται δυνάμεις και σοφίες. Και η μεν όντως έμφυτη και αληθινή δύναμη του Θεού είναι η δημιουργική των πάντων· ενώ οι άλλες έχουν δημιουργηθεί από αυτήν, έστω κι αν ο Χριστός υπάρχει ως μια εξαίρετη δύναμη του Θεού σε σύγκριση με τις άλλες, η οποία δημιουργήθηκε για αυτόν τον σκοπό, δηλαδή για να ενδυναμώσει όσα έχουν ανάγκη δυνάμεως, για να καταστήσει σοφά όσα χρειάζονται σοφία, για να δικαιώσει όσα δεν έχουν δικαιοσύνη. Είναι, λοιπόν, λένε, η μεν έμφυτη δύναμη του Θεού άναρχη και αγένητη, υπάρχουσα αιωνίως μέσα στον Πατέρα. Ο δε Χριστός δημιουργήθηκε για τις προαναφερθείσες αιτίες. Αν, όμως, κάποιοι νομίζουν ότι ο ίδιος ο Χριστός είναι η έμφυτη δύναμη του Θεού, επειδή έχει γραφτεί από τον Παύλο: «Ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού», τι άραγε θα πουν όταν ακούνε τον Θεό να λέει για την κάμπια: «Η δύναμή μου η μεγάλη;» Και τι θα κάνουν, όταν ο Ψαλμωδός υποδηλώνει πολλές δυνάμεις του Θεού, λέγοντας: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις αυτού;»

Άλλο. Εάν ο Υιός δημιουργήθηκε, ονομάζεται δε και είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, υπήρχε άρα χρόνος κατά τον οποίο ο Θεός ήταν άσοφος και αδύναμος, εφόσον δεν υπήρχε ο Υιός. Διότι το δημιούργημα γίνεται πάντοτε από το μη ον. Αλλά ο Πατέρας ήταν πάντοτε σοφός και δυνατός. Υπήρχε άρα και ο Υιός, ο οποίος είναι αυτά για Αυτόν.

Σε αυτούς όμως τους κλητούς, Ιουδαίους και Έλληνες, ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Στο Ευαγγέλιο: Και δύναμη Θεού υπήρχε στο να τους θεραπεύει. Στο Ψαλτήριο: Διότι ευλογία θα δώσει ο νομοθετών, θα πορευθούν από δύναμη σε δύναμη· θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών.

Και ο βραχίονας θα ήταν σύμβολο ισχύος, ενώ το στήθος σύμβολο της καρδιάς και των νεφρών. Έχει δοθεί στο άγιο και ιερό γένος ο Χριστός, ως δύναμη και σοφία από τον Θεό και Πατέρα. Ή μήπως δεν είμαστε σε αυτόν σοφοί και εξαιρετικά δυνατοί; ΠΑΛΛ. Πώς όχι; Διότι είναι γεγραμμένο ότι ο Χριστός, που είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, έγινε αυτά για εμάς από τον Θεό. ΚΥΡ. Ιερή δε τροφή για εκείνους που έχουν επιλεγεί για τη λειτουργία είναι τα κρέατα της θυσίας. Και δίνονται μαζί με άζυμους άρτους, χωρίς να συμμετέχει κανένας από τους αλλογενείς, ειδάλλως, αν κάποιος το έπραττε αυτό, θα πέθαινε. Διότι στις ιερές ψυχές θα ταίριαζε να γίνονται μέτοχοι της άγιας τροφής, δηλαδή του σώματος του Χριστού, και να είναι απρόσιτη στους αλλογενείς η ευλογία. Και ως ετερογενές θα μπορούσε να νοηθεί το άπιστο και επιπλέον το αβάπτιστο γένος, και επιπροσθέτως εκείνο που έχει εκτραπεί σε ετερόδοξο φρόνημα, και είναι ασυμβίβαστο προς τις γνώμες των αγίων, και το οποίο έχει αποσχιστεί λόγω της φαυλότητας των δογμάτων του. Αναλώνεται δε στη φωτιά ό,τι απομείνει από τη θυσία, καθώς ο νόμος δεν επέτρεπε να τρώνε από αυτήν και την επόμενη ημέρα· διότι, νομίζω, κάποιος άλλος τρόπος αγιασμού θα υπάρχει για εμάς στον μέλλοντα αιώνα, ο οποίος θα ενεργείται πνευματικώς και όχι πλέον σωματικώς, σύμφωνα με τον λόγο που γνωρίζει ο Θεός, ο οποίος τα μετασχηματίζει όλα, και τα μεταβάλλει όπως ακριβώς θέλει.

Και αυτό είναι ακόμη μικρό μπροστά στα υπόλοιπα της ασέβειας. Διότι ισχυρίζεται ότι η τελευταία από τους θεούς, η οποία είναι αρσενοθήλυκη, όπως τολμά να λέει, είναι η Σοφία. Ω της αθεΐας! Διότι ο Χριστός είναι η σοφία του Θεού, ο μονογενής Υιός· κι εκείνος με τα λόγια του υποβίβασε τη σοφία του Θεού σε θηλυκό και τριακοστό στοιχείο και σε έσχατο κατασκεύασμα. Και ισχυρίζεται ότι η Σοφία επιχείρησε να δει τον πρώτο Θεό· και επειδή δεν άντεξε το εκτυφλωτικό φως, εξέπεσε από τους ουρανούς και αποβλήθηκε από τον τριακοστό αριθμό.

Υπάρχει όμως και άλλη, ιδιαίτερη και ανώτερη από όλα, δηλαδή ο Μονογενής, ο οποίος δεν είναι σοφία καταχρηστικώς, αλλά αληθινά, ο οποίος είναι πάντοτε μαζί με τον Πατέρα, αυτός που είναι «δύναμη Θεού και σοφία» σύμφωνα με το γεγραμμένο: «για εμάς δε ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού», «είναι δε η σοφία του φτωχού περιφρονημένη», και «επειδή, μέσα στη σοφία του Θεού, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό, ευδόκησε μέσω της μωρίας του ευαγγελίου να σώσει αυτούς που πιστεύουν», και «εμώρανε ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου», και «έδωσε ο Θεός καρδιά στον Σολομώντα σαν την άμμο της θάλασσας, και έγινε πιο σοφός από τους υιούς Ενάκ», και «έδωσε ο Θεός στον Βεσελεήλ σοφία και γέμισε ο Θεός με σοφία τον Ουρί».

Ανατροπή. Στις ίδιες ταλαιπωρίες μάς υπέβαλε ο Αέτιος, αναγκάζοντάς μας, όπως είπα, να ταυτολογούμε πολλές φορές εξαιτίας της δικής του ταυτολογίας για τα ίδια πράγματα από την αρχή μέχρι το τέλος. Διότι ποτέ η πίστη, η οποία σώζει κάθε πιστό, δεν συγκροτήθηκε από τις συλλογιστικές εικασίες των ανθρώπων· επειδή οι διάνοιες των ανθρώπων είναι επισφαλείς και δεν μπορούν να επεκταθούν στο άπειρο της ουσίας του Θεού. Εξάλλου, ολόκληρο το ζωοποιό μυστήριο της σωτηρίας μας διά του Χριστού, είναι «για τους Ιουδαίους μεν σκάνδαλο, για τους Έλληνες δε μωρία, ενώ για εμάς τους κλητούς, τόσο Ιουδαίους όσο και Έλληνες, ο Χριστός είναι Θεού δύναμη και Θεού σοφία, διότι το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους». Πώς, λοιπόν, δεν θα κατέτασσε κανείς τον Αέτιο ανάμεσα στους Ιουδαίους εξαιτίας του σκανδάλου των συλλογισμών του, και δεν θα τον θεωρούσε Έλληνα επειδή, λόγω της δικής του εθελοσοφίας, θεωρεί μωρία την αλήθεια του Θεού; Διότι, αν και ο Κτίστης και Δημιουργός των συμπάντων είναι ένας και ανώτερος από κάθε κτίση και δημιουργία, αυτό δεν σημαίνει ότι, επειδή είναι ανώτερος από όσα έχουν γίνει από Αυτόν, δεν πλάθει και δεν δημιουργεί τα δημιουργήματά Του· ούτε βέβαια φθονεί τη δική Του αγαθότητα. Διότι κατέχει αφ' εαυτού Του το αυτοάγαθο, το οποίο είναι ανώτερο από όλα. Και ούτε υπόκειται σε πάθη, ούτε εξαιτίας φθόνου ή βασκανίας δημιούργησε τα όντα από το μη ον.