Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 1:24

Λοιπόν, το 〈ραβδί ή το κλαδί ή ο βλαστός〉 ήταν ο άνθρωπος του Σωτήρα μας που νοείται κατά σάρκα, ενώ ο Θεός Λόγος που κατοικούσε μέσα του φανερώνεται μέσα από όσα ακολουθούν, με τα οποία έχει ειπωθεί: 〈«και θα αναπαυθεί επάνω του το πνεύμα του Θεού, πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας· και θα τον γεμίσει πνεύμα φόβου Θεού»〉· διότι μέσω αυτών υποδηλώνεται «το πλήρωμα της θεότητος» του Μονογενούς του Θεού, για το οποίο λένε οι Ευαγγελιστές: «από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε», και ο Απόστολος: «διότι σε αυτόν ευδόκησε να κατοικήσει σωματικώς όλο το πλήρωμα της θεότητος». Διότι, ενώ από τους υπόλοιπους προφήτες ‹ο καθένας είχε λάβει κάποιο ιδιαίτερο χάρισμα›, και από τους αποστόλους ομοίως ο καθένας μετείχε σε κάποιο μέρος «από το πλήρωμα», αυτός είχε «το πλήρωμα της θεότητος», το οποίο κανένας άνθρωπος δεν μπόρεσε ποτέ να χωρέσει, παρά μόνο εκείνος που προφητεύτηκε ότι 〈θα προέλθει από τη ρίζα του Ιεσσαί〉, στον οποίο κατοίκησε το 〈πνεύμα〉 του Θεού, για το οποίο λέει ο Απόστολος: «ο δε Κύριος είναι το 〈πνεύμα〉», 〈πνεύμα σοφίας και συνέσεως〉, και ‹〈σοφία〉› ήταν ο προϋπάρχων 〈Λόγος〉 του Θεού, ‹μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα›· «διότι τα πάντα με 〈σοφία〉 τα εποίησε», και «ο Θεός με τη 〈σοφία〉 θεμελίωσε τη γη», και κατά τον Απόστολο: «ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η 〈σοφία〉 του Θεού».

Αυτό λοιπόν 〈το πνεύμα της σοφίας〉 δεν ερχόταν στον προφητευόμενο για μία ώρα ούτε για μία ημέρα ούτε για κάποιο σύντομο χρονικό διάστημα, αλλά 〈αναπαύθηκε〉 πάνω 〈του〉 σαν σε δικό του ναό, και το ίδιο ήταν 〈πνεύμα βουλής και ισχύος〉. Γι' αυτό στα προηγούμενα ονομαζόταν «〈Μεγάλης βουλής άγγελος〉», και έχει ειπωθεί «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία». Αλλά το ίδιο έχει ονομαστεί και 〈πνεύμα γνώσεως και ευσέβειας〉 και 〈πνεύμα φόβου Θεού〉. Δεν πρέπει όμως να τα νοούμε αυτά διαιρεμένα ως πολλά πνεύματα, αλλά, όπως ακριβώς κατανοούμε ότι αυτός είναι Λόγος του Θεού και ‹φως› και ‹ζωή και ανάσταση› και άλλα μύρια σύμφωνα με τις διάφορες επινοίες που υπάρχουν για αυτόν, έτσι και 〈πνεύμα σοφίας και συνέσεως και βουλής και ισχύος και γνώσεως και ευσέβειας και φόβου Θεού〉. Και όλα αυτά πρέπει να τα κατανοήσουμε ως έναν και τον αυτόν προϋπάρχοντα Λόγο του Θεού, ο οποίος 〈αναπαύθηκε σε αυτόν που προήλθε από τη ρίζα του Ιεσσαί〉 και που γεννήθηκε «από το σπέρμα του Δαβίδ κατά σάρκα».

Και αφού γίναμε άρτος νέος και πνευματικός, κατά τον Απόστολο, ο οποίος λέει: «Ένας άρτος και ένα σώμα είμαστε οι πολλοί», θα λάβουμε την εικόνα και την ομοίωση του ζωοποιού άρτου των όλων, ο οποίος κατέβηκε από τον ουρανό, κάνοντας και εμάς παρόμοιους με τον εαυτό του. Πολύ ορθά, λοιπόν, παρομοίασε σε αυτά τη σοφία του Θεού με γυναίκα· διότι ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού, σε αντιστοιχία με το παράδειγμα της ζύμης. Όπως, δηλαδή, στην παραβολή του σπόρου εισήγαγε το πρόσωπο του γεωργού και του σπορέα, εφόσον δεν θα ήταν εύλογο να μνημονευθεί σε εκείνα τα σημεία γυναίκα, έτσι και εδώ, για τη ζύμη που αναμειγνύεται σε τρία σάτα αλευριού, η παραβολή παρομοίασε απολύτως ταιριαστά με γυναίκα που παρασκευάζει άρτο, εκείνον που στα προηγούμενα ονομάστηκε σπορέας.

Όπως δε στο δικό μας παράδειγμα, ο μεν αόρατος και αφανής νους μέσα μας, τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν γνώρισε ποτέ ποιος ακριβώς είναι και ποια είναι η ουσία του, σαν βασιλιάς που βρίσκεται μυστικά στα εσώτατα ταμεία του μόνος αυτός αποφασίζει για τα πρακτέα, και από αυτόν προβάλλει ένας μονογενής λόγος, σαν να έχει γεννηθεί από τον άδυτο μυχό του πατέρα, με άρρητο τρόπο και ακατονόμαστη δύναμη, ο οποίος καθίσταται για όλους ο πρώτος αγγελιαφόρος των πατρικών νοημάτων, και κηρύττει φανερά όσα έχουν αποφασιστεί μυστικά από τον πατέρα, επιτελώντας με έργα τα βουλεύματα καθώς φτάνει στις ακοές όλων· έπειτα, οι μεν απολαμβάνουν την ωφέλεια από τον λόγο, τον δε αφανή και αόρατο νου, δηλαδή τον πατέρα του λόγου, κανείς ποτέ δεν είδε με τα μάτια του. Κατά τον ίδιο τρόπο λοιπόν, ή μάλλον υπεράνω κάθε εικόνας και παραδείγματος, ο τέλειος Λόγος του παμβασιλέως Θεού, ως μονογενής Υιός του Πατρός, ο οποίος δεν συνίσταται από προφορική δύναμη, ούτε έχει τη φύση του κατασκευασμένη από συλλαβές, ονόματα και ρήματα, ούτε εκφράζεται με φωνή που πλήττει τον αέρα, αλλά είναι ο ζωντανός και ενεργός Λόγος του επί πάντων Θεού, που υφίσταται κατ' ουσίαν ως δύναμη Θεού και σοφία Θεού, προέρχεται μεν από την πατρική θεότητα και βασιλεία, ως αγαθό δε γέννημα του αγαθού Πατρός και κοινός Σωτήρας όλων αρδεύει τα σύμπαντα, πλημμυρίζοντας τα πάντα από το δικό του πλήρωμα με ζωή, λόγο, σοφία, φως και με κάθε αγαθό.

Αν, πάλι, κάποιος, αφού βρει άμορφη ύλη πηλού και στη συνέχεια τη μαλακώσει με τα χέρια του, της δώσει μορφή ζώου, πλάθοντας με ένα σχήμα το κεφάλι, με άλλο τα χέρια και τα πόδια, και πάλι με άλλο τα μάτια και ομοίως τα μάγουλα, σχηματίζοντας τα αυτιά και το στόμα και τη μύτη, το στήθος και τους ώμους με την πλαστική τέχνη· δεν πρέπει, επειδή έχουν δημιουργηθεί πολλά σχήματα και μέρη και μέλη σε ένα σώμα, να θεωρήσουμε ότι είναι τόσοι πολλοί και οι δημιουργοί, αλλά να επαινούμε έναν μόνο τεχνίτη του συνόλου μαζικά, ο οποίος κατασκεύασε το παν με μία σκέψη και μία δύναμη. Έτσι ακριβώς και στην περίπτωση αυτού εδώ του σύμπαντος κόσμου, ο οποίος είναι μεν ένας, αλλά έχει συγκροτηθεί από πάρα πολλά μέρη, δεν πρέπει να υποθέτουμε πολλές δημιουργικές δυνάμεις, ούτε να ονομάζουμε πολλούς θεούς, αλλά να διακηρύσσουμε θεολογικά μία, την πάνσοφη και παναρμόνια, που είναι αληθινά η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού, η οποία με μία δύναμη και με μία αρετή φτάνει σε όλα και διαπερνά όλο τον κόσμο, δίνοντας υπόσταση και ζωογονώντας τα πάντα, και παρέχοντας την ποικίλη χορηγία της συνολικά σε όλα ανεξαιρέτως, καθώς και στα επιμέρους σώματα και στοιχεία.

Διότι και ο Κύριος, ενώ μιλούσε στα πλήθη με παραβολές, τις ανέλυε στους αποστόλους κατ' οίκον. Γι' αυτό τώρα ο χορός, φέροντας στο στόμα του τη σοφία του Θεού, δηλαδή τον Χριστό —διότι ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού—, έλεγε: Το στόμα μου θα λαλήσει σοφία.

Θα μπορούσε, λοιπόν, κανείς να δει, σε κάθε καιρό κατά τον οποίο τους επιτρέπεται να διώκουν, τους εχθρούς του να ενισχύονται, να υπερηφανεύονται και να αποκτούν μεγάλη δύναμη. Αυτοί, όμως, τον διώκουν άδικα και τον μίσησαν χωρίς αιτία. Διότι, ενώ δεν έχουν καμία αφορμή έχθρας ούτε είναι σε θέση να προβάλουν εύλογες αιτίες για τις οποίες τον διώκουν, εντούτοις τον διώκουν άδικα. Εκείνος, όμως, για πράγματα που δεν άρπαξε και για τα οποία δεν αδίκησε, υπέμεινε τιμωρία. Διότι, αν σύμφωνα με τους νόμους αρμόζει να επιβάλλεται ποινή σε όσους έχουν αδικήσει, και εφόσον ούτε ο ίδιος ούτε οι γνήσιοι μαθητές του συνελήφθησαν ποτέ για παρανομία, ευλόγως λέει: «Εκείνα που δεν άρπαξα, τότε τα απέτινα». Και κατά τον καιρό του πάθους του έπασχε αναιτίως, και πλήρωνε το τίμημα για αδικίες που δεν είχε διαπράξει. Γι' αυτό και τότε έλεγε: «Εκείνα που δεν άρπαζα, τότε τα απέτινα», ή, σύμφωνα με τον Ακύλα: «Εκείνα που δεν αφαίρεσα με τη βία, τότε τα επέστρεφα». «Θεέ μου, εσύ γνώρισες την αφροσύνη μου». Όπως ακριβώς άμεμπτα ο θείος Απόστολος ονόμασε το πάθος του Σωτήρος «μωρό του Θεού» και τον σταυρό «ασθένεια», λέγοντας: «Σταυρώθηκε από ασθένεια», και πάλι: «Εμείς όμως κηρύσσουμε Χριστόν εσταυρωμένο, στους μεν Ιουδαίους σκάνδαλο, στα δε έθνη μωρία· διότι το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους»· έτσι και τώρα δεν θα έσφαλλες αν κατανοούσες την αφροσύνη που αναφέρεται εδώ με τρόπο παρόμοιο προς τη μωρία που αναφέρει ο Απόστολος.

Ποια δε είναι αυτή, εάν όχι εκείνη που θεωρείται τέτοια από τους πολλούς; Διότι, όπως ακριβώς η μωρία θεωρούνταν μωρία από τους Έλληνες, αλλά σύμφωνα με τους βαθείς λόγους του Θεού συγκαλυπτόταν· και αυτό που νομιζόταν από τους ανθρώπους ως μωρό ήταν σοφότερο από τους ανθρώπους (αφού ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν διά της μωρίας του κηρύγματος), έτσι και η αφροσύνη, την οποία υπέστη για εμάς κενώνοντας τον εαυτό Του, λαμβάνοντας μορφή δούλου και φτάνοντας μέχρι τον θάνατο, ήταν σοφότερη από τη σοφία των ανθρώπων.

Διότι τα έτη μας, λέει, τα έτη της πρόσκαιρης ζωής φτάνουν στον αριθμό των εβδομήντα και ογδόντα ετών· και αυτή είναι η ελπίδα μας, μετά την οποία καμία άλλη δεν θα μας ακολουθήσει. Διότι, αφού αποκοπούμε ξαφνικά κατά το τέλος της ζωής, πετάμε μακριά· μετά όμως από αυτά, τι άραγε θα μας ακολουθήσει, ποιος το ξέρει; Διότι ποιος μπορεί να ερμηνεύσει, ή και να γνωρίσει με ακρίβεια και να εκφράσει, τι είδους είναι η οργή που θα καταλάβει τους αμαρτωλούς μετά από αυτά; Γι' αυτό λέει: «Ποιος γνωρίζει τη δύναμη της οργής σου, και από τον φόβο σου τον θυμό σου;». Και ποιος είναι ικανός να απαριθμήσει τη δεξιά σου; Αλλά εσύ, Θεέ, γνώρισέ μας από τώρα κιόλας τη δεξιά σου, ώστε να μπορέσουμε και να την κατανοήσουμε και να απαριθμήσουμε τις δυνάμεις της. Ως δεξιά του Θεού, τα ιερά λόγια έχουν πολλές φορές διδάξει ότι είναι ο Χριστός Του. Παιδαγωγούνται λοιπόν αυτοί που υπονοούνται μετά την εξομολόγηση να εύχονται να αξιωθούν, πρώτον μεν της πραότητας του Θεού, ώστε να παιδαγωγηθούν μέσα από αυτήν· έπειτα της δεξιάς Του, δηλαδή της γνώσης του Χριστού Του και των παράδοξων δυνάμεών Του, ώστε να γίνουν καλύτεροι μέσα από τη γνώση αυτών, και ώστε, αφού παιδαγωγηθούν στη διάνοια, να συμμετάσχουν στη σοφία του Θεού· ο Χριστός δε είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού.

Διότι ο Χριστός ήταν η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού. Έπειτα, αφού ενδύθηκε τη δική του δύναμη και περιζώστηκε με αυτήν, επιδίδεται σε μέγα κατόρθωμα. Το ποιο ήταν αυτό, το διδάσκει ο λόγος στη συνέχεια λέγοντας: Διότι στερέωσε την οικουμένη, η οποία δεν θα σαλευθεί.

Ο Κύριος εποίησε χώρες και ακατοίκητους τόπους, και τα κατοικημένα άκρα κάτω από τον ουρανό. Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του, όταν όριζε τον θρόνο του πάνω στους ανέμους. Όταν έκανε ισχυρά τα άνω νέφη, και όταν καθιστούσε ασφαλείς τις πηγές κάτω από τον ουρανό, όταν έθετε στη θάλασσα το ακριβές όριό της, ώστε τα ύδατα να μην παραβούν την προσταγή του· όταν έκανε ισχυρά τα θεμέλια της γης, ήμουν πλάι του συναρμόζοντας τα πάντα· εγώ ήμουν εκείνη με την οποία χαιρόταν καθημερινά, και ευφραινόμουν ενώπιόν του σε κάθε καιρό· όταν ευφραινόταν έχοντας ολοκληρώσει την οικουμένη, και ευφραινόταν για τους υιούς των ανθρώπων. Αυτά, λοιπόν, διδάσκει η Σοφία για τον εαυτό της· το ποια όμως είναι αυτή, μας το διδάσκει ο ιερός απόστολος λέγοντας: «Ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού»· και πάλι: «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό». Ο Χριστός, επομένως, είναι αυτός που λέει τα προαναφερθέντα· είναι η Σοφία και ο Λόγος του Θεού, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα· διότι, «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος».

Η πριν από τα γενητά θεία και πανάρετη ουσία, η νοερή και πρωτότοκη εικόνα της αγενήτου φύσεως, ο γνήσιος και μονογενής Υιός του Θεού των όλων, ο οποίος έχει πολλά ονόματα και για τον οποίο θεολογούμε με πάρα πολλές προσηγορίες, στο παρόν κείμενο τιμάται με το αξίωμα και την προσηγορία της σοφίας. Έχουμε δε διδαχθεί να τον ονομάζουμε Λόγο του Θεού και φως και ζωή και αλήθεια και, πάνω από όλα, «Χριστό, Θεού δύναμη και Θεού σοφία». Ήδη, λοιπόν, στο προκείμενο κείμενο ο ίδιος ομιλεί για τον εαυτό του, ως ζώσα και αυθυπόστατη σοφία του Θεού, μέσω του σοφότατου Σολομώντα: «Εγώ, η σοφία, κατοίκησα μαζί με τη σύνεση, και εγώ επικαλέστηκα τη γνώση και την κατανόηση», λέγοντας και όσα ακολουθούν αυτά. Αλλά και έχοντας αναλάβει τη διοίκηση και την πρόνοια των όλων, προσθέτει: «Μέσω εμού οι βασιλείς βασιλεύουν και οι άρχοντες θεσπίζουν δικαιοσύνη· μέσω εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται». Έπειτα, αφού είπε ότι θα μνημονεύσει τα προαιώνια, προσθέτει λέγοντας: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με εθεμελίωσε». Με τα λόγια αυτά διδάσκει ταυτόχρονα ότι και ο ίδιος είναι γενητός και δεν ταυτίζεται με τον αγένητο, έχοντας ουσιωθεί πριν από κάθε αιώνα και έχοντας προβληθεί ως θεμέλιο όλων των γενητών πραγμάτων. Γι' αυτό είναι εύλογο ότι ο θείος απόστολος, ορμώμενος από αυτό, λέει γι' αυτόν: «ο οποίος είναι εικόνα του αοράτου, πρωτότοκος όλης της κτίσεως, διότι σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, αυτά που βρίσκονται στον ουρανό και αυτά που βρίσκονται επί της γης».

Εφόσον λοιπόν η θεολογία τόσο περί του Πατρός όσο και περί του Υιού τυγχάνει ομοίως άγνωστη σε όλους πλην των ιδίων, πρέπει να ακούσουμε, ως κάτι το απόρρητο, τα όσα λέει η Σοφία στα παρατιθέμενα λόγια του Σολομώντα: «πριν εδραιωθούν τα όρη και πλαστεί η γη, και πριν από όλους τους λόφους, με γεννά». Ακόμη, λέει ότι συμπαρευρισκόταν με τον Πατέρα όταν Εκείνος κατασκεύαζε τον ουρανό: «όταν», αναφέρει, «ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του», και φανερώνει την από απείρων αιώνων αΐδια διαμονή της μαζί με τον Πατέρα με τα εξής που προσθέτει: «ήμουν πλάι του αρμόζοντας τα πάντα, εγώ ήμουν εκείνη με την οποία έχαιρε καθημερινά». Όσο για τις αβύσσους και τις πηγές των υδάτων, τα όρη και τους λόφους, και όσα άλλα σε αυτό το χωρίο κατονομάζονται με κοινές λέξεις, πρέπει να τα εννοήσουμε είτε ως αναφερόμενα στη σύσταση του κόσμου, όπου το μέρος δηλώνει το όλον, είτε να τα εκλάβουμε πιο αλληγορικά, μεταφέροντας τις σημασίες αυτών σε νοητές και θείες ουσίες· σε δυνάμεις, πριν από τις οποίες όλες προϋπήρξε η πρωτότοκη Σοφία και ο μονογενής και πρωτόγονος Λόγος του Θεού, τον οποίο εμείς προσαγορεύουμε Χριστό, μαθητεύοντας στον απόστολο που διδάσκει: «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία».

Έτσι, βέβαια, και στην περίπτωση του σύμπαντος κόσμου, ο οποίος αφενός είναι ένας και έχει συσταθεί από μία υλική υπόσταση, και αφετέρου έχει διαιρεθεί σε πάρα πολλά μέρη και φανερώνει μία φυσική αλληλεξάρτηση των πάντων, την κράση και τη μείξη των στοιχείων που ενυπάρχουν σε αυτόν, όπως και τις αλλοιώσεις και τις μεταβολές του ενός στο άλλο, ενώ στο σύνολό του επιδεικνύει έναν κόσμο και μία αρμονία, δεν θα έπρεπε να υποθέτει κανείς την ύπαρξη πολλών δημιουργικών δυνάμεων, αλλά να θεολογεί μόνο περί της μίας και αληθινής «δυνάμεως Θεοῦ καὶ Θεοῦ σοφίας». Αυτός, όμως, ανάγει πάλι τις αιγυπτιακές μυθολογίες σε ασώματες δυνάμεις, αντιφάσκοντας προς τον ίδιο του τον εαυτό χωρίς να το αντιληφθεί, αυτός ο σοφότατος. Διότι έχεις ακούσει στα προηγούμενα πώς ομολογούσε για τον Χαιρήμονα και πολλούς άλλους, ότι οι Αιγύπτιοι δεν θεωρούσαν τίποτε άλλο ως προγενέστερο των ορατών κόσμων, ούτε έθεταν κάτι άλλο ως αρχή· διότι αυτοί ερμήνευαν τα πάντα αναφορικά με τα φυσικά στοιχεία και απολύτως τίποτα αναφορικά με ασώματες και ζωντανές ουσίες. Εάν λοιπόν, σύμφωνα με τη δική τους ομολογία, η θέση των Αιγυπτίων ήταν να μην ανάγουν τίποτα σε ασώματες και ζώσες ουσίες, αλλά να αποδίδουν όλα όσα μυθολογούν περί θεών στα φυσικά μέρη του κόσμου, γιατί λοιπόν επινοούν λογοκρατικά επιχειρήματα από την αρχή και αποδίδουν στους Αιγύπτιους δοξασίες που δεν τους αρμόζουν διόλου, ισχυριζόμενοι ότι αυτοί ανάγουν τη θεολογία τους σε ασώματες δυνάμεις; Γενικώς, λοιπόν, όλα αυτά είναι αξιοκατάκριτα.

ΙΕ΄. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΣΤΑΣΕΩΣ ΤΩΝ ΛΟΓΙΚΩΝ ΟΝΤΩΝ Μετά την άναρχη και αγένητη ουσία του Θεού του παμβασιλέως, διδάσκουν την αρχή που δεν έχει γεννηθεί από πουθενά αλλού παρά από τον Πατέρα, η οποία είναι πρωτότοκη και συνεργός της βουλής του Πατέρα, και αποτελεί πιστή απεικόνισή Του. Αυτή κατέχει τα πρωτεία σε σχέση με όλα τα γενητά όντα που ακολούθησαν, γι' αυτό και συνηθίζουν να την αποκαλούν εικόνα του Θεού και δύναμη του Θεού και σοφία του Θεού και Λόγο του Θεού, αλλά ακόμη και αρχιστράτηγο της δυνάμεως του Κυρίου και «Άγγελο μεγάλης βουλής». Όσο για τις νοερές και λογικές δυνάμεις που ακολουθούν αυτήν την αρχή, είναι αδύνατον να περιγραφούν από την ανθρώπινη φύση, τόσο εξαιτίας του πλήθους τους όσο και εξαιτίας της διαφοροποίησής τους κατά είδος, παρά μόνο στο μέτρο που μπορεί κανείς να τις προσεγγίσει με παραδείγματα κατ' αναλογίαν από τα ορατά πράγματα, δηλαδή του ήλιου, της σελήνης, των άστρων και αυτού τούτου του ουρανού που περικλείει τα σύμπαντα μέσα του. Διότι «άλλη είναι η δόξα του ήλιου και άλλη της σελήνης και άλλη η δόξα των αστέρων», λέει ο θείος Απόστολος· «διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα».

Προχωρώντας στη συνέχεια, προσθέτει σε αυτά τα εξής: εάν λοιπόν ο ίδιος λέει αυτά: «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και έχω έρθει», και πάλι «και ο λόγος που ακούτε δεν είναι δικός μου, αλλά του Πατέρα που με έστειλε» και «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», είναι φανερό ότι εύλογα έλεγε και εκείνο: «Ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα και εγώ μέσα στον Πατέρα», ώστε να είναι ο Λόγος που το λέει αυτό μέσα στον Θεό, και μέσα στον Λόγο ο Πατέρας, επειδή ο Λόγος είναι δύναμη του Πατέρα. Διότι αξιόπιστος μάρτυρας τον ονόμασε «δύναμη Θεού και σοφία Θεού». Συνεπώς, δεν λέει ο Σωτήρας το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» εξαιτίας της απόλυτης συμφωνίας σε όλα τα λόγια και τα έργα, όπως υποστήριξε ο Αστέριος, αλλά επειδή είναι αδύνατον είτε να μερίζεται ο Λόγος από τον Θεό είτε ο Θεός από τον δικό Του Λόγο. Επειδή, αν ο Αστέριος νομίζει ότι ο Σωτήρας το είπε αυτό εξαιτίας της συμφωνίας στα πάντα, και δεν θέλει να μάθει την αλήθεια προσέχοντας τη δεύτερη οικονομία, είναι αναγκαίο να του υπενθυμίσουμε πώς ενίοτε, κατά το φαινόμενο, είναι δυνατόν να παρατηρηθεί ασυμφωνία. Διότι έτσι μας διδάσκουν τα χωρία των Γραφών. Τι είδους συμφωνία υπάρχει άραγε την ώρα του πάθους, όταν λέει «Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο», και προσθέτει και εκείνο «πλην όμως, όχι όπως θέλω εγώ, αλλ' όπως εσύ»; Διότι, πρώτον, το να λέει «ας παρέλθει αυτό το ποτήριο» δεν αποτελούσε δείγμα συμφωνίας· αλλά και αυτό που προστίθεται στη συνέχεια φαίνεται να μη σχετίζεται καθόλου με συμφωνία, αφού λέει «ας μη γίνει το δικό μου θέλημα, Πατέρα, αλλά το δικό σου».

ΙΣΤ΄. Αλλά και οι παλαιοί προφήτες του Θεού τιμούσαν τον ίδιο με διάφορες θεολογικές εκφράσεις. Διότι ο ένας τον αποκαλούσε πνεύμα του Θεού, λέγοντας: «Θα προέλθει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί, και άνθος θα αναβλαστήσει από τη ρίζα του, και θα αναπαυθεί πάνω του πνεύμα του Θεού, πνεύμα σοφίας και συνέσεως» και τα εξής. Διότι με αυτά τα λόγια φανέρωνε σαφώς αυτόν που προήλθε «από το σπέρμα του Δαβίδ κατά σάρκα» και τον Θεό Λόγο που κατοίκησε μέσα του. Γι' αυτό ο θείος απόστολος άλλοτε μεν έλεγε «ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα», και άλλοτε «ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Αλλά και ένας άλλος προφήτης παρομοίως τον αποκαλεί πνεύμα, λέγοντας: «Πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος». Επίσης, και στο Ευαγγέλιο έχει ειπωθεί σαφώς για αυτόν: «Ιδού ο δούλος μου τον οποίο εξέλεξα, ο αγαπητός μου, στον οποίο ευαρεστήθηκε η ψυχή μου· έδωσα το πνεύμα μου επάνω του, και θα εξαγγείλει κρίση στα έθνη».

Εάν, όμως, κάποιος υποθέσει ότι η σοφία που αναφέρεται εδώ είναι μια σοφή έξη (ιδιότητα) στον Θεό, σύμφωνα με την οποία θεωρούμε τον Θεό σοφό, ας ακούσει τη Γραφή που λέει: «να πεις στη σοφία ότι είναι αδελφή σου». Ποιος, λοιπόν, θα ήταν τόσο παράφρων, ώστε να υποθέσει ότι ο Θεός των όλων και η σοφή έξη που υπάρχει σε Αυτόν, θα μπορούσε να ονομαστεί αδελφή εκείνων των ανθρώπων που κατορθώνουν την αρετή; Εάν, αντίθετα, εκλάβεις τα λεγόμενα ως αναφερόμενα στον Χριστό του Θεού (διότι «ο Χριστός είναι Θεού δύναμις και Θεού σοφία»), τίποτα δεν θα σταθεί εμπόδιο στην κατανόηση αυτή, επειδή και ο Ίδιος δεν αποποιείται την αδελφοσύνη προς εμάς εξαιτίας της υπερβολικής Του φιλανθρωπίας. Εάν, πάλι, ο Θεός και η σοφία που εισάγεται στις Παροιμίες ήταν ένα και το αυτό, δηλαδή μια σοφή έξη που νοείται σε Αυτόν σύμφωνα με την οποία ο Θεός είναι σοφός, τι θα εμπόδιζε να είχε αναγραφεί η λέξη Θεός αντί της σοφίας; Έτσι ώστε το «η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο και στήριξε επτά στύλους» και τα όσα συνδέονται με αυτό, να είχαν ειπωθεί αντί του: «ο Θεός οικοδόμησε για τον εαυτό του οίκο» και τα εξής, και πάλι το «να πεις στη σοφία ότι είναι αδελφή σου» να είχε λεχθεί αντί του: «να πεις στον Θεό ότι είναι αδελφός σου». Αλλά βλέπεις πώς μια τέτοια φράση προσκρούει στην ακοή, καθώς στερείται αρμονίας.

Αν όμως εκλάβεις τα λόγια αυτά ως αναφερόμενα στον Υιό (διότι αυτός ήταν η σοφία), όλα θα ρεύσουν ομαλά, χωρίς κανένα ασεβές νόημα να στέκεται εμπόδιο, με τη συμμαρτυρία και του αποστόλου Παύλου, ο οποίος με λαμπρή φωνή ονόμασε τον σωτήρα και κύριό μας Ιησού Χριστό σοφία, λέγοντας: «Ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού». Εφόσον αυτά έχουν αποδειχθεί με αυτόν τον τρόπο, είναι φυσικό επακόλουθο, μετά από όλα όσα προεκτέθηκαν, να έχει λεχθεί από το δικό του πρόσωπο και το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· και αν λέει ότι ο ίδιος έχει κτιστεί, δεν θα το έλεγε αυτό με την έννοια ότι πέρασε από το μη ον στο είναι, ούτε ότι δημιουργήθηκε και αυτός από το μη ον παρόμοια με τα υπόλοιπα κτίσματα, όπως κάποιοι εσφαλμένα έχουν νομίσει, αλλά ότι, έχοντας μεν υπόσταση και ζωή, και προϋπάρχοντας της σύστασης όλου του κόσμου, έχει ταχθεί από τον Κύριο, τον δικό του Πατέρα, να εξουσιάζει τα πάντα, καθώς το «έκτισε» εδώ έχει ειπωθεί αντί του «κατέταξε» ή «κατέστησε». Ρητά, εξάλλου, ονόμασε «κτίση» τους άρχοντες και τους ηγεμόνες των ανθρώπων ο απόστολος, λέγοντας: «Να υποταχθείτε σε κάθε ανθρώπινη κτίση για χάρη του Κυρίου· είτε στον βασιλιά ως υπερέχοντα, είτε στους ηγεμόνες ως απεσταλμένους από αυτόν». Καθώς και ο προφήτης που είπε: «Ετοιμάσου να επικαλεστείς τον Θεό σου, Ισραήλ».

Όπως ακριβώς, σύμφωνα με το δικό μας παράδειγμα, ο αόρατος και αφανής σε εμάς νους, του οποίου την ουσία κανένας άνθρωπος δεν γνώρισε ποτέ ποια είναι και πώς υφίσταται, εγκαθιδρυμένος σαν βασιλιάς στα μυστικά εσωτερικά του ταμεία αποφασίζει για τα πρακτέα, και προβάλλει από αυτόν ένας μονογενής λόγος, σαν να έχει γεννηθεί από τα άδυτα βάθη ενός πατέρα, ο οποίος ακριβώς καθίσταται προς όλους ο πρώτος άγγελος των πατρικών νοημάτων και κηρύττει φανερά όσα έχουν αποφασιστεί μυστικά από τον πατέρα, και εκτελεί με έργα τα βουλεύματα, φτάνοντας στις ακοές όλων, και έπειτα άλλοι μεν μετέχουν στην ωφέλεια που προέρχεται από τον λόγο, τον αφανή όμως και αόρατο νου, τον πατέρα του λόγου, κανένας ποτέ δεν τον είδε με τα μάτια του· κατά τον ίδιο τρόπο, ή μάλλον υπεράνω κάθε εικόνας και παραδείγματος, ο τέλειος Λόγος του παμβασιλέως Θεού, ως μονογενής 〈Υιός του Πατρός〉, ο οποίος δεν συνίσταται από προφορική δύναμη, ούτε είναι κατασκευασμένος κατά τη φύση του από συλλαβές ονομάτων και ρημάτων, ούτε σημαίνεται με φωνή μέσω της δόνησης του αέρα, αλλά υφίσταται ως ζωντανός και ενεργός [Υιός και] Λόγος του Θεού που είναι πάνω από όλα, και έχοντας ουσιώδη υπόσταση ως «Θεού δύναμις και Θεού σοφία», προέρχεται μεν από την πατρική θεότητα 〈και βασιλεία〉, όντας αγαθό γέννημα αγαθού Πατρός[ ]· 〈και ως κοινός σωτήρας όλων διοχετεύει [τη χάρη του] στα σύμπαντα...〉 〈ποιος άλλος ποτέ από όσους διακηρύχθηκαν απ' αιώνος, όπως〉 αυτός που θεολογείται από εμάς, έγινε γνωστός και προκηρύχθηκε άνωθεν πριν από αναρίθμητα χρόνια με προφητικές φωνές 〈από τα θεοφιλή τέκνα των Εβραίων στα πανάρχαια χρόνια〉;

Επομένως, το μεν σωματικό όργανο του θείου Λόγου καθιερωνόταν για αυτές τις αιτίες, ενώ ο μέγας αρχιερέας 〈που ιερουργεί στον πανηγεμόνα και παμβασιλέα Θεό〉, όντας διαφορετικός από το θύμα, ο Λόγος του Θεού και «δύναμις 〈Θεού〉 και σοφία 〈Θεού〉», δεν άργησε να ανακαλέσει το θνητό από τον θάνατο, και αυτό, την απαρχή της κοινής μας σωτηρίας, να το παρουσιάσει μέτοχο της ένθεης ζωής και της αθανασίας, αφού το ανήγειρε υπέρ όλων των ανθρώπων ως επινίκιο τρόπαιο κατά του θανάτου και της δαιμονικής παράταξης, και ως αποτρεπτικό των 〈ανθρωπο〉θυσιών 〈που τελούνταν〉 κατά το παρελθόν, 〈εξού και του αποδόθηκε η προσωνυμία του Χριστού, η οποία σχηματίζεται κατ' αναλογίαν προς τον αρχιερέα στους Εβραίους. Έλαβε, λοιπόν, δύο ονόματα, από τα οποία το μεν όνομα του Ιησού σημαίνει το σωτήριο θύμα, το δε όνομα του Χριστού δηλώνει, σύμφωνα με το έθος των Εβραίων, τον αρχιερέα, δηλαδή τον Λόγο του Θεού που ιερουργεί υπέρ όλων ημών〉. Εκτός από τα προειρημένα, θα μπορούσε να υπάρξει και μία άλλη, μέγιστη αιτία του σωτηρίου θανάτου, η οποία πρόκειται να αναφερθεί.

Διότι εμείς, από τις μεγάλες και υψηλές ονομασίες, και έχουμε κατανοήσει και κηρύσσουμε τη θεότητα του Υιού. Ποιες είναι αυτές; Η ονομασία «Θεός», «Λόγος», «Αυτός που ήταν στην αρχή», «Αυτός που είναι μαζί με την αρχή», η «Αρχή»· «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος»· και, «Μαζί σου είναι η αρχή»· και, «Εκείνος που την ονομάζει αρχή από γενεών». Επειδή είναι Υιός μονογενής: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε». «Οδός», «αλήθεια», «ζωή», «φως»: «Εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια και η ζωή»· και, «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». «Σοφία», «δύναμη»: «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία». «Απαύγασμα», «χαρακτήρας», «εικόνα», «σφραγίδα»: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του»· και, «Εικόνα της αγαθότητας»· και, «Διότι αυτόν σφράγισε ο Πατέρας, ο Θεός». «Κύριος», «βασιλιάς», «ο Ων», «ο Παντοκράτορας»: «Έβρεξε ο Κύριος φωτιά από τον Κύριο»· και, «Ράβδος ευθύτητας είναι η ράβδος της βασιλείας σου»· και, «Ο Ων και ο Ην και ο Ερχόμενος και ο Παντοκράτορας». Αυτά λέγονται με σαφήνεια για τον Υιό, καθώς και όσα έχουν την ίδια σημασία με αυτά, από τα οποία κανένα δεν είναι επίκτητο, ούτε προστέθηκε αργότερα στον Υιό, ή στο Πνεύμα, όπως ακριβώς δεν προστέθηκε ούτε στον ίδιο τον Πατέρα. Διότι το τέλειο δεν προέρχεται από προσθήκη. Επειδή δεν υπήρξε ποτέ εποχή που να ήταν χωρίς Λόγο, ούτε υπήρξε εποχή που να μην ήταν Πατέρας, ούτε υπήρξε εποχή που να μην ήταν αληθινός, ή να ήταν χωρίς σοφία, ή αδύναμος, ή στερημένος από ζωή, ή από λαμπρότητα, ή από αγαθότητα.

Επομένως, μέσα από αυτά έχει αποδειχθεί ότι ο Υιός συνθεωρείται από την αιωνιότητα με τον Πατέρα μέσα στον οποίο υπάρχει, όντας ζωή και φως και αλήθεια και κάθε αγαθό όνομα και νόημα· και το να υποστηρίζει κανείς ότι ο Πατέρας υπήρξε ποτέ από μόνος του χωρίς αυτά, συνιστά την έσχατη ασέβεια και συνάμα παραφροσύνη. Διότι, εάν ο Υιός, καθώς λέει η Γραφή, είναι δύναμη Θεού και σοφία και αλήθεια και φως και αγιασμός και ειρήνη και ζωή και τα παρόμοια, πριν από την ύπαρξη του Υιού, όπως νομίζουν οι αιρετικοί, προφανώς δεν θα υπήρχαν ούτε αυτά. Εφόσον όμως δεν υπήρχαν αυτά, τότε οπωσδήποτε θα εννοήσουν τον πατρικό κόλπο κενό από τέτοιου είδους αγαθά. Για να μη νοηθεί, λοιπόν, ποτέ ο Πατέρας στερημένος από τα δικά του αγαθά, ούτε να περιπέσει το δόγμα σε αυτήν την ατοπία, αναγκαστικά, σύμφωνα με τον λόγο του Δεσπότη, η πίστη στον Υιό συνθεωρείται με την αϊδιότητα του Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο, αφήνοντας κατά μέρος όλα τα ονόματα, όσα λέγονται προς φανέρωση της υπερβατικής φύσεως, μας παραθέτει στο ζήτημα της πίστεως την προσωνυμία του Πατέρα ως πιο ενδεικτική της αλήθειας, η οποία, όπως έχει λεχθεί, μέσω της εννοιολογικής σχέσης υποδεικνύει μαζί της ταυτόχρονα και τον Υιό.

Διότι χωρίς Υιό, ούτε υφίσταται Πατέρας ούτε ονομάζεται, ούτε βέβαια χωρίς δύναμη υφίσταται δυνατός ούτε χωρίς σοφία σοφός· διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Ώστε εκείνος που φαντάζεται ότι βλέπει έξω από τη δύναμη ή τη σοφία ή την αλήθεια ή τη ζωή ή το αληθινό φως, ή δεν βλέπει τίποτα, ή βλέπει εξάπαντος το κακό. Διότι η αφαίρεση των αγαθών καθίσταται θέση και ύπαρξη του κακού. «Τιμώντας τον», λέει, «με όχι ψευδή λόγο· διότι είναι αψευδής». Εύχομαι ο Ευνόμιος να εμμείνει σε αυτόν τον λόγο, μαρτυρώντας για την αλήθεια ότι είναι αψευδής. Διότι, αν φρονεί κατ' αυτόν τον τρόπο, ότι δηλαδή κάθε τι που λέγεται από τον Κύριο είναι απαλλαγμένο από το ψεύδος, θα πεισθεί εξάπαντος ότι λέει την αλήθεια εκείνος που είπε ότι «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα», δηλαδή ολόκληρος μέσα σε ολόκληρο, χωρίς ούτε ο Πατέρας να πλεονάζει μέσα στον Υιό ούτε ο Υιός να υπολείπεται μέσα στον Πατέρα, και ότι έτσι πρέπει να τιμάται ο Υιός, όπως ακριβώς τιμάται ο Πατέρας, και ότι «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και ότι «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας», και ότι «Και τον Πατέρα κανείς δεν τον επιγινώσκει παρά μόνο ο Υιός»· μέσα από όλα αυτά, καμία παραλλαγή, ούτε ως προς τη δόξα ούτε ως προς την ουσία ούτε ως προς οτιδήποτε άλλο, δεν υπονοείται μεταξύ του Πατέρα και του Υιού από όσους αποδέχονται αυτές τις δηλώσεις ως αληθινές. «Όντως όντα», λέει, «και κατά τη φύση και κατά τη δόξα έναν Θεό». Το όντως ον αντιδιαστέλλεται προς το μη όντως ον.

Αλλά βέβαια ο Χριστός δεν είναι απλώς δύναμη, αλλά δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Όταν λοιπόν αυτά έσβησαν μαζί με τη θεότητα του Υιού μέσω του θανάτου, δεν υπήρχε στον Πατέρα ούτε σοφία Θεού, ούτε δύναμη, ούτε ζωή, ούτε κανένα άλλο από όσα λαμβάνουν τα πλέον ύψιστα ονόματα· διότι πιστεύεται ότι όλα αυτά ανήκουν στον Θεό και ότι όλα τα του Πατρός βρίσκονται σε Αυτόν, τα οποία, εφόσον υπάρχει ο Υιός, υπάρχουν, ενώ αν δεν υπάρχει, εξάπαντος δεν υπάρχουν, επειδή ομολογείται πως όλα τα του Πατρός βρίσκονται σε Αυτόν. Αν, επομένως, η δύναμη έσβησε στον θάνατο, και ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού, ποια δύναμη ανακλήθηκε πάλι από την ανυπαρξία, από τη στιγμή που αυτή που υπήρχε αφανίστηκε από τον θάνατο και καμία άλλη δεν είχε απομείνει; Διότι το ότι η δύναμη του Πατρός βρίσκεται στον Υιό ομολογείται ακόμη και από εκείνους που μας πολεμούν. Αν λοιπόν μία είναι η δύναμη, και αυτή, αφού υποτάχθηκε στον θάνατο, οδηγήθηκε στον αφανισμό κατά τον καιρό της οικονομίας του πάθους, ποια άλλη δύναμη, εκτός από Αυτόν, επινοείται η οποία να ανακαλεί αυτή τη δύναμη από τον θάνατο; Διότι, αν έλεγαν τούτο, ότι δηλαδή η μία πέθανε ενώ η άλλη παρέμεινε αθάνατη, δεν θα ομολογούν πλέον ότι η δύναμη του Πατρός βρίσκεται στον Υιό, και έτσι, κατά λογική συνέπεια, θα απορρίψουν τα ίδια τα λόγια του Κυρίου ως μη αληθινά, τα οποία διαβεβαιώνουν ότι όλα τα του Πατρός ανήκουν στον Υιό.

Διότι εκείνος που υποστηρίζει ότι ο Χριστός δεν υπήρχε εξαρχής (ο Χριστός δε είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού και κάθε υψηλό και θεοπρεπές όνομα), δεν θα μπορούσε να παραδεχθεί την ύπαρξη τίποτε άλλου, το οποίο νοείται μέσω αυτού του μεγάλου ονόματος. Όπως ακριβώς, δηλαδή, στην ονομασία του ανθρώπου περιλαμβάνεται το λογικό και η δεκτικότητα της γνώσης και οποιοδήποτε άλλο αναφέρεται ως γνωριστικό ιδίωμα της φύσης, εάν όμως κάποιος αρνηθεί την ύπαρξη του ανθρώπου, μαζί με την αθέτηση του ονόματος συναναιρούνται οπωσδήποτε και τα υπόλοιπα ιδιώματα της φύσης, με τον ίδιο τρόπο, εάν ο Χριστός είναι η δύναμη, η σοφία, ο χαρακτήρας, το απαύγασμα, εκείνος που υποστηρίζει ότι Αυτός δεν υπήρχε εξαρχής θα αθετήσει οπωσδήποτε και όσα νοούνται μαζί με Εκείνον. Γι' αυτό λέμε, καθοδηγούμενοι από τις Άγιες Γραφές, ότι ο Χριστός υπάρχει πάντοτε, συνθεωρούμενος με την αϊδιότητα του Πατρός. Διότι, όπως ο Μονογενής Θεός είναι πάντοτε Θεός και δεν γίνεται Θεός εκ μετουσίας, ούτε μεταβαίνει στη θεότητα μέσω κάποιας προκοπής από μια κατώτερη κατάσταση, έτσι και η δύναμη και η σοφία και κάθε θεοπρεπές όνομα είναι συναΐδιο με τη θεότητα, ώστε να μην επισυμβαίνει τίποτε εκ των υστέρων ως προσθήκη στη δόξα της φύσης, το οποίο δεν υπήρχε εξαρχής. Το δε όνομα του Χριστού, υποστηρίζουμε ιδιαιτέρως ότι αποδίδεται προαιωνίως στον Μονογενή, χειραγωγούμενοι προς αυτήν την αντίληψη από την ίδια την έννοια του ονόματος.

Επειδή δε η σάρκα που είχε αφιερωθεί στον Θεό έπρεπε να φυλάσσεται ανέπαφη, σαν κάποιο από τα άγια αναθήματα, γι' αυτό, λέει: έστω κι αν είσαι άγγελος, έστω κι αν έρχεσαι από τον ουρανό, έστω κι αν αυτό που παρουσιάζεται είναι υπεράνθρωπο, το να γνωρίσω εγώ άνδρα είναι από τα αδύνατα. Πώς θα γίνω μητέρα χωρίς άνδρα; Διότι τον Ιωσήφ τον γνωρίζω ως μνηστήρα, αλλά άνδρα δεν γνωρίζω. —Τι λέει λοιπόν ο νυμφοστόλος Γαβριήλ; Τι είδους νυφικό θάλαμο ετοιμάζει για τον καθαρό και αμίαντο γάμο; «Πνεύμα», λέει, «Άγιο θα επέλθει σε εσένα και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει». Ω, μακάρια εκείνη η σάρκα, η οποία λόγω της υπερβολικής της καθαρότητας προσέλκυσε στον εαυτό της τα αγαθά της ψυχής. Διότι, σε όλους τους άλλους ανθρώπους, μετά βίας μια καθαρή ψυχή θα μπορούσε να δεχθεί την παρουσία του Αγίου Πνεύματος. Εδώ όμως η σάρκα γίνεται δοχείο του Πνεύματος. Αλλά και «δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει». Τι υποδηλώνει με μυστικό τρόπο αυτός ο λόγος; —«Ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού», λέει ο απόστολος. Η δύναμη, λοιπόν, του ύψιστου Θεού, η οποία είναι ο Χριστός, μέσω της επελεύσεως του Αγίου Πνεύματος λαμβάνει μορφή μέσα στην παρθενία. Διότι, όπως ακριβώς η σκιά των σωμάτων σχηματίζεται σύμφωνα με τον τύπο των αντικειμένων που προηγούνται, έτσι και ο χαρακτήρας και τα γνωρίσματα της θεότητας του Υιού θα διαφανούν μέσω της δυνάμεως Εκείνου που γεννιέται, αποδεικνυόμενος ως εικόνα και σφραγίδα και αποσκίασμα και απαύγασμα του πρωτοτύπου μέσω της θαυματουργίας των ενεργειών Του.

Ή ίσως, μέσω της χρήσης της λέξης «δύναμη» στον πληθυντικό, είναι δυνατόν να βρούμε κάποια ερμηνεία του νοήματος. Διότι τέτοια διαφορά εντοπίζουμε στην Αγία Γραφή σχετικά με τα ονόματα αυτά: όταν η «δύναμη» αναφέρεται στον ενικό αριθμό, ο νους ανάγεται προς το θείο μέσω αυτής της έκφρασης, ενώ όταν διατυπώνεται στον πληθυντικό, δηλώνει με τον λόγο την αγγελική φύση. Όπως, για παράδειγμα: «Χριστὸς Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία». Εδώ, με τον ενικό αριθμό κατέστησε γνωστό το θείο. Ενώ στο «Εὐλογεῖτε τὸν Κύριον, πᾶσαι αἱ δυνάμεις αὐτοῦ», ο πληθυντικός των «δυνάμεων» φανερώνει τη σημασία της νοητής φύσης των αγγέλων. Η λέξη πάλι «ισχύς», επειδή συμπαραλαμβάνεται μαζί με τη «δύναμη», προσδίδει επιτατική έμφαση στο νόημα, καθώς η Γραφή με την επανάληψη ισοδύναμων όρων καθιστά σαφέστερο αυτό που θέλει να εκφράσει, όπως στο «Κύριε, ἡ ἰσχύς μου, Κύριος στερέωμά μου». Διότι η σημασία καθεμιάς από αυτές τις λέξεις είναι η ίδια, αλλά η συνύπαρξη των ισοδύναμων όρων αποτελεί ένδειξη της επιτάσεως ως προς το νόημα.

Διότι, λέει, έστρεψα την προσοχή μου στο να δω τη σοφία. Και προκειμένου να διακρίνω με ακρίβεια το ποθούμενο, είδα προηγουμένως και την παραφορά και την αφροσύνη. Διότι από την αντιπαραβολή προς το αντίθετο, γίνεται ακριβέστερη η θεώρηση όσων μελετώνται. Τη σοφία, μάλιστα, την ονομάζει και βουλή λέγοντας: «Διότι ποιος είναι ο άνθρωπος που θα ακολουθήσει τα ίχνη της βουλής, σε όλα όσα αυτή εποίησε;» Διδάσκει, λοιπόν, ποια είναι η ανθρώπινη σοφία, ότι δηλαδή το να ακολουθεί κανείς την όντως σοφία —την οποία ονομάζει και βουλή που δημιουργεί τα αληθινά και υπαρκτά όντα και όχι εκείνα που θεωρούνται μέσα στη ματαιότητα— αυτό αποτελεί το κεφάλαιο της ανθρώπινης σοφίας. Η δε όντως σοφία και βουλή δεν είναι τίποτε άλλο, κατά τη δική μου τουλάχιστον άποψη, παρά η σοφία που προνοεί για το σύμπαν. Και αυτή είναι η σοφία μέσω της οποίας ο Θεός εποίησε τα πάντα, καθώς λέει ο προφήτης: «Τα πάντα εν σοφίᾳ ἐποίησας», και ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού, διά της οποίας τα πάντα δημιουργήθηκαν και διακοσμήθηκαν. Εάν λοιπόν η ανθρώπινη σοφία συνίσταται στο να εμβαθύνει κανείς στα αληθινά έργα της όντως σοφίας και βουλής, και εάν έργο εκείνης της βουλής, δηλαδή της σοφίας, κατά τη δική μου κρίση, είναι η αφθαρσία και η μακαριότητα της ψυχής, καθώς και η ανδρεία, η δικαιοσύνη, η φρόνηση και κάθε όνομα και νόημα που νοείται σύμφωνα με την αρετή, τότε ίσως κατ' ακολουθίαν οδηγούμαστε με αυτόν τον τρόπο στη γνώση των αγαθών.

Λέμε λοιπόν, λαμβάνοντας μικρή αφορμή από όσα ελέχθησαν, εφόσον ο Παύλος αποκάλυψε εν μέρει το μυστήριο που κρύβεται σε αυτά, ότι ο Μωυσής προπαιδεύτηκε τυπολογικά ως προς το μυστήριο της σκηνής που περιέχει τα σύμπαντα. Αυτή δε η σκηνή είναι ο Χριστός, η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού, η οποία, ενώ είναι αχειροποίητη κατά την ίδια της τη φύση, δέχεται να κατασκευαστεί, όταν πρέπει να στηθεί η σκηνή αυτή ανάμεσά μας, ώστε η ίδια, κατά κάποιον τρόπο, να είναι ταυτόχρονα και ακατασκεύαστη και κατασκευασμένη: αφενός επειδή προϋπάρχει ως άκτιστη, και αφετέρου επειδή γίνεται κτιστή αναλαμβάνοντας αυτή την υλική σύσταση.

Εάν λοιπόν αυτά βροντοφωνάζουμε και διαμαρτυρόμαστε, ότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, πάντοτε άτρεπτος και πάντοτε άφθαρτος, έστω και αν εισέλθει μέσα στο τρεπτό και το φθαρτό, χωρίς να μολύνεται ο ίδιος αλλά καθαρίζοντας το μολυσμένο, σε τι αδικούμε και για ποιον λόγο μας μισούν; Και τι εξυπηρετεί η αντίπαλη ίδρυση νέων θυσιαστηρίων; Μήπως κηρύσσουμε άλλον Ιησού; Μήπως υποδεικνύουμε κάποιον έτερο; Μήπως παρουσιάζουμε άλλες Γραφές; Μήπως την αγία Παρθένο, την Θεοτόκο, τόλμησε κανείς μας να την ονομάσει «ανθρωποτόκο», πράγμα το οποίο ακούμε κάποιους από αυτούς να λέγουν αφειδώς; Μήπως μυθολογούμε για τρεις αναστάσεις; Μήπως υποσχόμαστε χίλια έτη γαστριμαργίας; Μήπως λέμε ότι πρόκειται να επαναληφθεί πάλι η ιουδαϊκή ζωοθυσία; Μήπως στρέφουμε τις ελπίδες των ανθρώπων προς την επίγεια Ιερουσαλήμ, πλάθοντας με τη φαντασία μας την ανοικοδόμησή της με τα πιο εντυπωσιακά πέτρινα υλικά; Έχοντας να κατηγορηθούμε για ποιο τέτοιο πράγμα θεωρηθήκαμε αποφευκτέοι, ώστε να εγείρεται εναντίον μας από κάποιους άλλο θυσιαστήριο, με τον ισχυρισμό ότι εμείς βεβηλώνουμε τα άγια;

Βλέπεις ότι δεν μιλάει για Λόγο που ακούγεται, αλλά που οράται, προφανώς τον ενυπόστατο, εφόσον, σύμφωνα με τον ορθό συλλογισμό, δεν έχει καν θέση στον Θεό η έννοια του ανυπόστατου λόγου. Διότι εμάς ο Δημιουργός μάς στόλισε με τη λογική και την ομιλία, για τις μεταξύ μας συναναστροφές, και για να γνωρίζουμε τα του άλλου μέσω του λόγου. Σε εμάς, επιπλέον, συμβάλλει και η αναπνοή στη συντήρηση του σώματος, με το να την εισπνέουμε και πάλι να την εκπνέουμε· στην περίπτωση όμως του Θεού, ο οποίος είναι και ο μόνος ασώματος, δεν είναι δυνατόν να υποθέσουμε τέτοια πράγματα. «Τα έτη τα τελείς, ω Θεέ, με τη δύναμή Σου. Ο δε Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού.» Επίσης, εκ μέρους του προσώπου της Σοφίας, δηλαδή του Υιού, αναφέρεται: «Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί Του· και εγώ ήμουν αυτή με την οποία έχαιρε· καθημερινά ευφραινόμουν ενώπιόν Του.» Ποιο νόημα λοιπόν έχουν αυτά, εάν δεν επρόκειτο για ενυπόστατο πρόσωπο; Διότι δεν υπάρχει κάποιος άλλος, με τον οποίο να συνομιλήσει· «Επειδή, ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου, ή ποιος έγινε σύμβουλός Του;» Αντιθέτως, Του αρκούσε μόνο η βούληση για τη δημιουργία των πάντων. Διότι έχει γραφτεί: «Και Πνεύμα Θεού φερόταν επάνω από τα ύδατα.» Καθώς η Γραφή φανερώνει με αυτό τον τρόπο το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος, το οποίο περιέθαλπε και ζωογονούσε τα πάντα για τη μελλοντική γένεση.

Ο δε Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Αλλά και η σύνεσή Του είναι απεριόριστη. Ο Ησαΐας ερμηνεύει με σαφήνεια τη σύνεση, λέγοντας: «Πνεύμα σοφίας και συνέσεως». Άκουσα στους μακαρισμούς να μακαρίζονται εκείνοι που διψούν τον Κύριο. Ίσως, λοιπόν, αυτή η σκέψη να μην είναι άκαιρη, και παρακαλώ δεχθείτε τον λόγο μου, έστω κι αν φαίνεται να απομακρύνεται από τα παρόντα ζητήματα· αν κάποιος, οδοιπορώντας το μεσημέρι, ενώ ο ήλιος με τις πιο θερμές του ακτίνες καίει υπερβολικά το κεφάλι του και κατακαίει με τη φλόγα του κάθε υγρό στοιχείο του σώματος (και ας υποθέσουμε για το παράδειγμα πως η γη είναι τραχιά, δύσβατη και άνυδρη), και έπειτα αυτός ο άνθρωπος βρει μια πηγή, της οποίας το νερό είναι ωραίο και διαυγές, δροσίζει ευχάριστα και αναβλύζει με αφθονία, άραγε θα καθίσει δίπλα στο νερό και θα αρχίσει να φιλοσοφεί περί της φύσεώς του, εξετάζοντας από πού προέρχεται, πώς, μέσω ποιου στοιχείου και τα παρόμοια, όπως ακριβώς συνηθίζουν να λένε αυτοί που ματαιολογούν, ότι δηλαδή κάποια υγρασία, διεσπαρμένη στα βάθη της γης, καθώς αναπηδά και συμπιέζεται, μετατρέπεται σε νερό, ή ότι υπόγειες φλέβες που απλώνονται στις κάτω κοιλότητες, εάν ανοίξουν, αναβλύζουν νερό; Ή μήπως θα αφήσει κατά μέρος όλα αυτά και, σκύβοντας στο ρέμα και ακουμπώντας τα χείλη του, θα θεραπεύσει τη δίψα του, θα δροσίσει τη γλώσσα του, θα ικανοποιήσει την επιθυμία του και θα ευχαριστήσει Εκείνον που του έδωσε αυτή τη χάρη;

Διότι, εάν σταθείς για λίγο, θα διαπιστώσεις ότι και ο Ανόμοιος είναι ένας άλλος Επίκουρος. Ας το εξετάσουμε λοιπόν ως εξής: Ο Απόστολος ονόμασε τον Υιό απαύγασμα της δόξης, και χαρακτήρα της υποστάσεως, και δύναμη Θεού και σοφία, και όλα τα παρόμοια. Κάθε ένα από αυτά, σαν να βρίσκεται σε κάποιες αναγκαίες συζυγίες, δεν νοείται καθόλου από μόνο του, αλλά γίνονται κατανοητά και τα δύο αλληλένδετα και το ένα μαζί με το άλλο. Διότι το απαύγασμα είναι οπωσδήποτε απαύγασμα κάποιου, και ο χαρακτήρας είναι οπωσδήποτε χαρακτήρας κάποιου. Όπως λοιπόν το φως δεν θα μπορούσε να είναι απαύγασμα, εάν δεν υπήρχε η αιτία που το εκπέμπει, έτσι και η φύση που εκπέμπει το απαύγασμα δεν θα μπορούσε να νοηθεί από μόνη της, χωρίς να νοείται ταυτόχρονα και το απαύγασμα.

Η κάθοδος, λοιπόν, του Υιού του Θεού προς τη δική μας ταπεινότητα και ασθένεια, η οποία πραγματοποιήθηκε κατά το θέλημα του Πατρός, ονομάζεται αποστολή. Διότι η μετάβαση από την ακήρατη φύση προς τη δική μας ζωή δεν καθιστά την κίνηση του Κυρίου τοπική, αλλά φανερώνει την κάθοδο από το ύψος της δόξας προς το ταπεινό της σάρκας. Κατέβηκε, λοιπόν, και φανερώθηκε ο Λόγος όχι γυμνός, αλλά αφού έγινε σάρκα· όχι παρουσιάζοντας τη μορφή του Θεού καθ' εαυτήν, αλλά θεωρούμενος στη μορφή του δούλου. Αυτός, λοιπόν, είναι που είπε ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτα από τον εαυτό του, προφανώς κατά το ότι έγινε σάρκα· διότι η έλλειψη δύναμης είναι γνώρισμα της ασθένειας. Όπως ακριβώς το σκοτάδι αντιδιαστέλλεται στο φως και ο θάνατος στη ζωή, έτσι και η ασθένεια αντιδιαστέλλεται στη δύναμη· ωστόσο ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού· επομένως, η δύναμη σε καμία περίπτωση δεν αδυνατεί. Διότι αν η δύναμη ασθενεί, τότε ποιο είναι αυτό που έχει τη δύναμη; Όταν, λοιπόν, ο Λόγος αποφαίνεται ότι δεν μπορεί να πράξει, είναι προφανές ότι δεν αποδίδει την αδυναμία στη θεότητα του Μονογενούς, αλλά επιμαρτυρεί το αδύνατο στην ασθένεια της δικής μας φύσης.

Αυτός, λοιπόν, μας έκανε γνωστή και τη σημασία του ονόματος του Χριστού, λέγοντας ότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού· αλλά και τον ονόμασε ειρήνη και φως απρόσιτο, μέσα στο οποίο κατοικεί ο Θεός, αγιασμό και απολύτρωση, μέγα αρχιερέα και πάσχα, ιλαστήριο των ψυχών, απαύγασμα της δόξας, χαρακτήρα της υποστάσεως και δημιουργό των αιώνων, πνευματική τροφή και πόμα, πέτρα και ύδωρ, θεμέλιο της πίστεως και κεφαλή γωνίας, εικόνα του αόρατου Θεού και μέγα Θεό, κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας και πρωτότοκο της νέας κτίσεως, απαρχή των κεκοιμημένων, πρωτότοκο εκ των νεκρών και πρωτότοκο ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, μεσίτη μεταξύ Θεού και ανθρώπων και Μονογενή Υιό στεφανωμένο με δόξα και τιμή, Κύριο της δόξας και αρχή των όντων, λέγοντας γι' αυτόν τα εξής: «Ο οποίος είναι αρχή», και επιπλέον βασιλιά της δικαιοσύνης και βασιλιά της ειρήνης και βασιλιά των πάντων, του οποίου η ισχύς της βασιλείας είναι απεριόριστη, και πολλά άλλα παρόμοια, των οποίων το πλήθος δεν είναι εύκολο να απαριθμηθεί. Όλα αυτά, όταν συντεθούν μεταξύ τους, εφόσον η έννοια της κάθε προσωνυμίας συνεισφέρει το δικό της μερίδιο για την ανάδειξη του σημαινομένου, δημιουργούν μέσα μας μια σαφή αντίληψη της σημασίας του ονόματος του Χριστού, φανερώνοντάς μας τόσον από την ανέκφραστη μεγαλειότητά Του, όσον η ψυχή μας είναι ικανή να κατανοήσει.

Επομένως, ας αναλάβουμε και πάλι τον λόγο από την αρχή, ότι δηλαδή για τους φιλάρετους μία είναι η οδός προς την καθαρή και θεία ζωή: το να γνωρίσουν τι σημαίνει το όνομα του Χριστού, με το οποίο πρέπει να συμμορφωθεί και ο δικός μας βίος, ρυθμιζόμενος προς την αρετή διά της σημασίας των υπολοίπων ονομάτων. Όσα, λοιπόν, ρήματα και ονόματα συγκεντρώσαμε στα προοίμια του λόγου από την αγία φωνή του Παύλου, τα οποία είναι ερμηνευτικά της σημασίας του Χριστού, αφού τα προτάξουμε στην προκείμενη σπουδή μας, θα τα καταστήσουμε ως την ασφαλέστατη οδηγία για τον ενάρετο βίο, άλλα μεν μιμούμενοι, όπως ειπώθηκε στα προηγούμενα, και άλλα προσκυνώντας και σεβόμενοι. Ας αποτελέσει δε για εμάς τάξη η απαρίθμηση όσων ειπώθηκαν. Ας αρχίσουμε, επομένως, από τα πρώτα: Ο Χριστός, λέει, είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Μέσω αυτών, πρώτα μεν μαθαίνουμε τις θεοπρεπείς έννοιες διά της προσηγορίας του Χριστού, μέσω των οποίων το όνομά Του καθίσταται σεβαστό σε εμάς.

Αλλ' ίσως θα μπορούσε να πει κάποιος: καθετί που είναι άναρχο, θα ήταν και αγέννητο. Πώς, λοιπόν, ο Υιός θα μπορούσε ευλόγως να ονομαστεί άναρχος, όταν και το ίδιο του το όνομα υποδηλώνει αρχή; Διότι ονομάζεται Υιός επειδή ακριβώς έχει γεννηθεί. Και κανείς δεν θα μπορούσε να αρνηθεί ότι η γέννηση υπόκειται σε αρχή. Εάν επομένως είναι Υιός, μας γίνεται φανερό ότι έχει λάβει αρχή από τη γέννησή του. Ίσως, μάλιστα, να έχει και τέλος, θα μπορούσε να πει κάποιος σύμφωνα με τον φιλοσοφικό συλλογισμό. Άλλωστε, και ο απόστολος λέει ότι θα υποταχθεί σε Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα και ότι θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, με αποτέλεσμα να υποθέσει κανείς ότι, εφόσον δεν υπήρχε πριν γεννηθεί, θα καταλήξει και πάλι στην ανυπαρξία. Ανέβα όμως στο ασφαλές έδαφος της πίστεως και μην παρασύρεσαι από την απάτη τέτοιων συλλογισμών σαν από βίαιη πνοή ανέμου, όπως το χνούδι που σκορπάει ο άνεμος, ξεφεύγοντας από τη στενή και ευθεία οδό προς τα βάραθρα της απώλειας. Διότι, εάν ο Πατέρας των όλων είναι αγέννητος και αΐδιος, σοφός και δυνατός, και ο απόστολος, ευαγγελιζόμενος την πίστη σε Αυτόν, διακηρύττει σε όλους τον Χριστό ως δύναμη Θεού και σοφία Θεού, πώς τολμούν να υποτάσσουν τη γέννησή Του στον χρόνο και να μην την θεωρούν αΐδια ούτε άναρχη;

Διότι, όπως ακριβώς έχοντας μάθει για τον Θεό των όλων από τη Γραφή, η οποία λέει ότι αυτός κρίνει όλη τη γη, λέμε για τον λόγο αυτό ότι αυτός είναι κριτής των πάντων, και πάλι, όταν ακούμε ότι «ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν», δεν θεωρούμε ότι η Γραφή αντιφάσκει με τον εαυτό της· διότι αυτός που κρίνει όλη τη γη το πράττει αυτό μέσω του Υιού, στον οποίο έχει δώσει όλη την κρίση. Και καθετί που επιτελείται από τον Μονογενή έχει την αναφορά του στον Πατέρα, έτσι ώστε και αυτός να είναι κριτής των πάντων και να μην κρίνει κανέναν, επειδή, όπως ελέχθη, έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό και όλη η κρίση του Υιού δεν έχει αποξενωθεί από το πατρικό θέλημα. Και κανείς δεν θα μπορούσε ευλόγως ούτε να κάνει λόγο για δύο κριτές, ούτε να πει ότι ο έτερος έχει αποξενωθεί από την εξουσία και τη δύναμη της κρίσεως. Έτσι και ως προς τον λόγο περί της θεότητος, ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, και την εποπτική και θεατική δύναμη, την οποία ακριβώς ονομάζουμε θεότητα, ο Πατέρας την ενεργεί μέσω του Μονογενούς, 〈ο Θεός που δημιούργησε τα πάντα με σοφία〉, ενώ ο Υιός τελειοποιεί κάθε δύναμη εν Αγίω Πνεύματι και αφενός κρίνει, καθώς λέει ο Ησαΐας, με πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως, αφετέρου ευεργετεί, σύμφωνα με την ευαγγελική ρήση την οποία απηύθυνε προς τους Ιουδαίους: εν Πνεύματι Θεού· διότι λέει: «Εάν όμως εγώ εν Πνεύματι Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια»· συμπεριλαμβάνοντας μέσα από ένα μέρος κάθε είδος ευεργεσίας δια της ενότητος ως προς την ενέργεια. Διότι σε εκείνους στους οποίους το ένα έργο ενεργείται μέσω αλλήλων, το όνομα της ενέργειας δεν είναι δυνατόν να καταμερίζεται σε πολλούς.

Διότι, αφού μεταξύ τους δεν νοείται κανένας πλεονασμός ή ελάττωση ούτε δυνάμεως, ούτε δόξης, ούτε σοφίας, ούτε φιλανθρωπίας, ούτε γενικώς καμίας έννοιας σχετικής με το αγαθό, αλλά όλα τα αγαθά που έχει ο Υιός ανήκουν στον Πατέρα και όλα όσα ανήκουν στον Πατέρα καθορώνται στον Υιό, με ποια διάθεση θα μπορούσαμε να αποδώσουμε μεγαλύτερη τιμή προς τον Πατέρα; Εάν λάβουμε στον νου μας βασιλική δύναμη και αξία, βασιλεύς είναι ο Υιός· εάν σκεφτούμε κριτή, όλη η κρίση ανήκει στον Υιό· εάν δεχθούμε στην ψυχή μας το μεγαλείο της κτίσεως, τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού· εάν κατανοήσουμε την αιτία της ζωής μας, γνωρίζουμε την αληθινή ζωή που κατήλθε μέχρι τη δική μας φύση· και εάν συνειδητοποιήσουμε τη μετάβασή μας από το σκότος, δεν αγνοούμε το αληθινό φως, μέσω του οποίου απομακρυνθήκαμε από το σκότος· εάν πάλι σε κάποιον η σοφία θεωρείται πολύτιμη, ο Χριστός είναι Θεού δύναμις και Θεού σοφία.