Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 1:30

Για τον λόγο αυτόν, άλλωστε, έχουμε λάβει και την παραγγελία να μην εκδικούμαστε τους εχθρούς, επειδή εξαιτίας των αμαρτιών μας πολλές φορές ο Θεός τους εγείρει εναντίον μας και δεν επιτυγχάνουμε τίποτα πολεμώντας εκείνους τους οποίους ο Θεός ήγειρε εναντίον μας. Θέλεις να δεις την πτώση εκείνων που σε πολεμούν; Μετανόησε για όσα αμάρτησες, και οι εχθροί πέφτουν. Θεό δικαιοσύνης ονόμαζε ο Δαβίδ τον Χριστό, ο οποίος έγινε για εμάς από τον Θεό δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση. Επειδή, λοιπόν, ο Χριστός βρίσκεται στα δεξιά του Θεού και μεσιτεύει για εμάς, μεσίτευσε και για την προσευχή του Δαβίδ. γι' αυτό, το ότι εισακούστηκε, δεν το απέδωσε στον εαυτό του, αλλά στον Χριστό, λέγοντας: «Με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Γιατί, όμως, την ώρα ακριβώς που επικαλούνταν τον Θεό, εισακούστηκε ο Δαβίδ; Επειδή, ελεγχόμενος από τον Νάθαν, αμέσως κάμφθηκε σε μετάνοια. Επειδή, λοιπόν, υπάκουσε όταν νουθετούνταν, εισακούστηκε όταν προσευχόταν. Δεν χρονοτρίβησε αυτός ως προς τη μετάνοια και δεν βράδυνε ο Θεός ως προς την πρόνοια.

Έως ότου η δικαιοσύνη επιστρέψει σε κρίση. Έως ότου ο Χριστός κρίνει την οικουμένη. Διότι Αυτός έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη, αγιασμός και απολύτρωση· και ο Πατέρας έχει δώσει σε Αυτόν όλη την κρίση.

Ορθ. Και πώς δεν κατόρθωσαν αληθινή δικαιοσύνη αυτοί που άκουσαν: «Θα καθίσετε και εσείς σε δώδεκα θρόνους, κρίνοντας τις δώδεκα φυλές του Ισραήλ;» και, «Εσείς είστε το φως του κόσμου;» Και ακόμη κι αν κατόρθωσαν αληθινή δικαιοσύνη, εντούτοις δεν είναι αυτοδικαιοσύνη. Ο δε Θεός Λόγος, όντας αυτοδικαιοσύνη, αφού έλαβε μορφή δούλου, «έγινε για εμάς δικαιοσύνη, και αγιασμός, και απολύτρωση.» Αυτός που είναι δικαιοσύνη, έγινε δικαιοσύνη σύμφωνα με τον λόγο της ανθρώπινης φύσης, ώστε εμάς που δεν είμαστε δικαιοσύνη, να μας δικαιώσει με τη δική του χάρη. Και ο ίδιος είναι Θεός και άνθρωπος· ως Θεός μεν, όντας δικαιοσύνη· ως άνθρωπος δε, γινόμενος δικαιοσύνη, για να εκπληρωθεί αυτό που ειπώθηκε: «Γι' αυτό όφειλε κατά πάντα να ομοιωθεί με τους αδελφούς.» Απολλ. Αν ο άνθρωπος έχει συμπλακεί με τον Θεό, εν Χριστώ νομοθετούσε ο ίδιος αφ' εαυτού του ή όχι; Αλλά αν μεν νομοθετούσε αφ' εαυτού του, είναι Θεός· αν όμως όχι αφ' εαυτού του, πώς δεν έλεγε: «Αυτά λέγει ο Κύριος», αλλά, «Εγώ σας λέω;» Και πώς δεν ήταν χωρισμένος από αυτόν που μιλούσε, εκείνος που δεν μιλούσε; Ορθ. Αν μεν ο Χριστός είναι άλλο πρόσωπο και δεν έχει συμπλακεί με τον Θεό, η ερώτησή σου είναι ανακόλουθη· αν όμως ο ίδιος ο Χριστός είναι Θεός και άνθρωπος, προς τι ο περιττός κόπος της ερώτησης; Από πού δε πήρες το ρήμα «συμπέπλεκται» και ρώτησας, εφόσον πουθενά η Γραφή δεν λέει κάτι τέτοιο;

Διότι η αληθινή δικαιοσύνη είναι ο Χριστός, ο Οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση. Με τη γνώση της αληθινής δικαιοσύνης είναι άρρηκτα συνδεδεμένο το να κατευθύνει κανείς ορθά την κρίση. Διότι είναι αδύνατον εκείνος που δεν έχει προηγουμένως διδαχθεί περί του δικαίου να μπορεί να διακρίνει ορθά τις αμφισβητήσεις.

Σε όλα αυτά βέβαια, δεν κάνουμε λόγο για δύο, για Θεό χωριστά και άνθρωπο χωριστά (διότι ήταν ένας), αλλά αναλογιζόμαστε κατά νοερή διάκριση (κατ’ επίνοιαν) τη φύση του καθενός. Διότι ούτε ο Πέτρος εννόησε δύο, όταν είπε: «Εφόσον λοιπόν ο Χριστός έπαθε για εμάς κατά σάρκα». Αν ο Υιός είναι γέννημα, ισχυρίζονται, και όχι ποίημα (δημιούργημα), πώς η Γραφή λέει: «Ας γνωρίζει λοιπόν με βεβαιότητα όλος ο οίκος του Ισραήλ, ότι ο Θεός τον έκανε (εποίησε) και Κύριο και Χριστό»; Πρέπει λοιπόν και εδώ να πούμε ότι τούτο ειπώθηκε σχετικά με την κατά σάρκα γέννησή Του από τη Μαρία· όπως εξάλλου και ο άγγελος που φέρνει το χαρμόσυνο άγγελμα στους ποιμένες λέει ότι: «Σας γεννήθηκε σήμερα Σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος». Διότι το «Σήμερα» δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αναφέρεται στην προαιώνια ύπαρξή Του. Αυτό το αποδεικνύει σαφέστερα η συνέχεια, που λέει: «Αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Αν, όταν γεννήθηκε ο Υιός, τότε έγινε σοφία, τότε είναι ψευδές το χωρίο: «Ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Διότι η σοφία Του δεν δημιουργήθηκε (οὐκ ἐγένετο), αλλά υπήρχε πάντοτε. Και αυτό λοιπόν λέγεται όπως ακριβώς και για τον Πατέρα από τον Δαβίδ: «Γίνε για μένα Θεός υπερασπιστής»· και: «Έγινες για μένα σωτηρία»· και ο Παύλος: «Ο Θεός ας αναδειχθεί αληθινός, και κάθε άνθρωπος ψεύτης»· έτσι και ο Κύριος: «Έγινε για εμάς από τον Θεό σοφία, αγιασμός και απολύτρωση». Αν λοιπόν ο Πατέρας, αφού έγινε υπερασπιστής και αληθινός, δεν είναι ποίημα· έτσι και ο Υιός, αφού έγινε σοφία και αγιασμός, δεν είναι ποίημα. Αν είναι αληθές το: «Ένας Θεός, ο Πατέρας»· προφανώς είναι αληθές και το: «Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, ο Σωτήρας».

Αλλά ποιο είναι το αληθινό καύχημα; Και σε τι συνίσταται το μεγαλείο του ανθρώπου; Σε αυτό, λέει, ας καυχάται εκείνος που καυχάται, στο να κατανοεί και να γνωρίζει ότι εγώ είμαι ο Κύριος. Αυτό είναι το ύψος του ανθρώπου, αυτή είναι η δόξα και η μεγαλειότητα, το να γνωρίσει αληθινά το μέγα, και σε αυτό να προσκολληθεί, και να αναζητεί τη δόξα από τον Κύριο της δόξης. Λέει δε ο Απόστολος: Εκείνος που καυχάται, ας καυχάται εν Κυρίω, λέγοντας ότι ο Χριστός έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη, αγιασμός και απολύτρωση· ώστε, καθώς είναι γραμμένο, εκείνος που καυχάται, ας καυχάται εν Κυρίω. Διότι αυτή είναι πράγματι η τέλεια και ολοκληρωμένη καύχηση στον Θεό, όταν κανείς δεν υπερηφανεύεται για τη δική του δικαιοσύνη, αλλά έχει επίγνωση ότι ο ίδιος στερείται την αληθινή δικαιοσύνη και ότι έχει δικαιωθεί μόνο με την πίστη στον Χριστό. Και ο Παύλος καυχάται για το ότι περιφρόνησε τη δική του δικαιοσύνη, και αναζητεί εκείνη που αποκτάται διά του Χριστού, τη δικαιοσύνη που προέρχεται από τον Θεό και βασίζεται στην πίστη, για να γνωρίσει Αυτόν και τη δύναμη της αναστάσεώς Του, καθώς και την κοινωνία των παθημάτων Του, γινόμενος σύμμορφος με τον θάνατό Του, μήπως και κατορθώσει να φθάσει στην εξανάσταση από τους νεκρούς. Εδώ έχει καταπέσει κάθε ύψος υπερηφάνειας.

Στον δε Θεό αποδίδουν την έκφραση «εκ του οποίου» («εξ ου»), χωρίς να ακολουθούν πλέον στο σημείο αυτό τις ξένες αντιλήψεις, αλλά μεταβαίνοντας, όπως ισχυρίζονται, στις αποστολικές ρήσεις, όπως έχει γραφτεί: «Από αυτόν δε προέρχεστε εσείς εν Χριστώ Ιησού». Και: «Τα δε πάντα προέρχονται εκ του Θεού». Τι συνάγεται, λοιπόν, από αυτή τη λεκτική επιτήδευση; Ότι άλλη είναι η φύση του αιτίου, άλλη του οργάνου, και άλλη του τόπου· συνεπώς, ο Υιός είναι αλλότριος κατά τη φύση προς τον Πατέρα, επειδή το ίδιο αλλότριο είναι και το όργανο προς τον τεχνίτη. Αλλότριο δε είναι και το Πνεύμα, καθόσον ο τόπος ή ο χρόνος διαχωρίζεται από τη φύση των οργάνων ή εκείνων που τα μεταχειρίζονται.

Επειδή όμως παρόργισε τον Θεό ο Ισραήλ, που ήταν σοφός λόγω του νόμου και συνετός επειδή είχε προφήτες, ο Θεός σε ανταπόδοση τον παρόργισε, προσλαμβάνοντας στη θέση που άρμοζε σε εκείνους αυτούς που πριν ήταν ασύνετοι, στους οποίους διά της πίστεως ο Χριστός έγινε «σοφία, αγιασμός και απολύτρωση», σύμφωνα με το γεγραμμένο, και είναι προφανές ότι έγινε επίσης φως και ανάβλεψη.

Κατάλαβε, λοιπόν, εξαιτίας ίσως της αμάθειάς σου, φίλε μου, ότι δεν είπε απλώς και αόριστα πως μόνο «είμαστε στον Θεό», αλλά διαφορετικά, ερμηνεύοντας αυτό που ήθελε να πει. Προτάσσοντας το «Ζούμε», και προσθέτοντας σε αυτό το «Κινούμαστε», τρίτο έθεσε το «Είμαστε», προσδίδοντας και σε αυτό το νόημα των προηγούμενων. Και νομίζω βέβαια ότι ο ορθός μας λόγος περί αυτού ίσως θα φέρει σε αμηχανία τον θεομάχο. Αν όμως αντισταθεί και πάλι, και διαστρέψει το «Εν τω Θεώ» σύμφωνα με ό,τι νομίζει μόνον αυτός, θα του υποδείξουμε τη συνήθεια της θεόπνευστης Γραφής. Διότι αυτή έχει τη συνήθεια να λέει μερικές φορές το «Εν Θεώ» αντί του «Διά του Θεού». Επειδή ας μας πει εκείνος, πώς αναφωνούσε κάποιος στους Ψαλμούς λέγοντας: «Εν τω Θεώ ποιήσωμεν δύναμιν» και πάλι απευθυνόμενος προς Αυτόν: «Εν σοι τους εχθρούς ημών κερατιούμεν»; Διότι βέβαια κανείς δεν θα νομίσει ότι λέει αυτό, ότι δηλαδή υπόσχεται να δημιουργήσει κάποια δύναμη μέσα στην ουσία του Θεού, ούτε βέβαια ο ψαλμωδός λέει ότι θα βρουν τους εχθρούς τους μέσα σε αυτήν την ουσία και θα τους κατατροπώσουν· αλλά λέει το «Εν Θεώ» αντί του «Διά του Θεού», και πάλι το «Εν σοι» αντί του «Διά σου». Και τι έλεγε και ο μακάριος Παύλος γράφοντας προς τους Κορινθίους; «Ευχαριστώ τον Θεό μου για όλους σας για τη χάρη που σας δόθηκε εν Χριστώ Ιησού», και πάλι: «Από αυτόν όμως είστε εσείς εν Χριστώ Ιησού, ο οποίος έγινε σε εμάς σοφία από τον Θεό, καθώς και δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση».

Αν όμως κάποιος θα ήθελε να πει το εξής, ότι δηλαδή η αρετή του Χριστού είναι μεγάλη και υπερέχουσα, ώστε να καλύψει και αυτούς τους ουρανούς, αν νοηθεί ως μετρήσιμο μέγεθος, θα αποδεχθεί ένα εύλογο νόημα. Διότι κάπου είπε και ο μακάριος Δαβίδ: «Κύριε, στον ουρανό είναι το έλεός σου, και η αλήθειά σου φθάνει έως τις νεφέλες», σημαίνοντας το ύψος της χρηστότητας και την υπεροχή της αλήθειας σαν να επρόκειτο για ποσότητα σωματική και τοπική. <Και το φέγγος του θα είναι σαν φως.> Ότι το μέσω της πίστεως ιλαστήριο, δηλαδή ο Χριστός, έφθασε για να φωτίσει αυτούς που βρίσκονται στο σκοτάδι, θα γινόταν σαφές και μέσω της φωνής των αγίων προφητών. Διότι ο μεν ένας έλεγε: «Χώρα Ζαβουλών και γη Νεφθαλείμ, και οι υπόλοιποι που κατοικούν στην παραλία, η Γαλιλαία των εθνών, ο λαός που κάθεται στο σκοτάδι, είδε φως μέγα»· ο δε άλλος: «Φωτίζου, φωτίζου Ιερουσαλήμ, διότι ήλθε το φως σου και η δόξα του Κυρίου ανέτειλε πάνω σου», το μαρτύρησε δε και ο ίδιος ο Θεός και Πατέρας λέγοντας τα εξής: «Για τη Σιών δεν θα σιωπήσω, και για την Ιερουσαλήμ δεν θα ησυχάσω, έως ότου εξέλθει σαν φως η δικαιοσύνη μου, και το σωτήριό μου ανάψει σαν λαμπάδα». Διότι δικαιοσύνη και σωτήριο είναι ο Χριστός, «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση», σύμφωνα με τις Γραφές.

Επομένως, ευλογήθηκε μεν ο θεσπέσιος Ιακώβ, παρακαλούσε όμως επίμονα λέγοντας: «Φανέρωσέ μου το όνομά σου». Και Εκείνος απάντησε, αναφέρει: «Γιατί ρωτάς εσύ το όνομά μου;». Δεν του αποκαλύπτει όμως το όνομα ο Θεός, αποδεικνύοντας και μέσα από αυτό ότι είναι Θεός κατά φύση. Διότι δεν θα μπορούσε να υπάρξει κανένα ιδιαίτερο όνομα για τον Θεό, όπως τυχόν συμβαίνει στον άνθρωπο, παρά μόνο λαμβάνει ποικίλες ονομασίες από εκείνα που συνιστούν τη φύση Του. Διότι ονομάζεται φως, και ζωή, και δύναμη, και αλήθεια, μονογενής, και απαύγασμα, και χαρακτήρας του γεννήσαντος, έλεος, και σοφία, και δικαιοσύνη, και απολύτρωση.

Ότι ο Χριστός έγινε για εμάς άρτος ζωής. 1. Επιτιμώντας τη φαινομενική φιλομάθεια των Ιουδαίων ο θεσπέσιος προφήτης Ιερεμίας, και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα, έλεγε: «Πώς θα πείτε ότι είμαστε πάρα πολύ σοφοί και ο νόμος του Κυρίου είναι μαζί μας; Ιδού, μάταια χρησιμοποιήθηκε η ψευδής γραφίδα των γραμματέων. Ντράπηκαν οι σοφοί, πτοήθηκαν και αιχμαλωτίστηκαν, διότι αποδοκίμασαν τον λόγο του Κυρίου. Τι είδους σοφία υπάρχει σε αυτούς;» Αν και οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι υπερηφανεύονταν πάρα πολύ για τη γνώση των νόμων και σήκωναν ψηλά το φρύδι, φερόμενοι με αλαζονεία απέναντι στο πλήθος του λαού, ενώ έπασχαν σε μεγάλο βαθμό από ανοησία, αποδεικνύονταν από τα ίδια τα πράγματα άσοφοι και ολιγόμυαλοι. Διότι αποδοκίμαζαν την άνωθεν και εξ ουρανού σοφία, τον Λόγο του Θεού Πατέρα, «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση». Για αυτόν τον λόγο έγιναν αδόκιμοι και άμυαλοι, «μωροί και τυφλοί», σύμφωνα με τον λόγο του ίδιου του Σωτήρα. Επειδή δε παραμέριζαν τον θείο λόγο, απομακρύνονταν όσο το δυνατόν περισσότερο από τη ζωοποιό χάρη, και λυπούσαν υπερβολικά τον Θεό με τις ανυπακοές τους, αμαρτάνοντας με αμέτρητους τρόπους, καταστράφηκαν από την πείνα.

Ο ίδιος. Από Αυτόν δε εσείς είστε εν Χριστώ Ιησού, ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, και δικαιοσύνη, και αγιασμός, και απολύτρωση. Ο ίδιος. Διότι μαρτυρώ γι' αυτούς ότι έχουν ζήλο Θεού, αλλά όχι κατ' επίγνωση. Επειδή, αγνοώντας τη δικαιοσύνη του Θεού και ζητώντας να καθιερώσουν τη δική τους, δεν υποτάχθηκαν στη δικαιοσύνη του Θεού.

Διότι ο Παύλος είπε για αυτόν: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό», και πάλι: «Στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης». Ψάλλει δε και ο θεσπέσιος Δαβίδ προς τον εν ουρανοίς Πατέρα και Θεό: «Με τη βουλή σου με οδήγησες», ονομάζοντας βουλή Του τον Υιό που γεννήθηκε από Αυτόν. Έπειτα, πώς δεν είναι γελοίο να νομίζει κανείς ότι η σοφία Του και η βουλή Του αγνοεί κάτι από όσα υπάρχουν στον Πατέρα; Και αυτός που μόνος γνωρίζει τον Πατέρα, πώς αγνοεί την ημέρα της συντέλειας; Ποιο άραγε είναι το ανώτερο στη γνώση, το να γνωρίζει τι είναι ο Πατέρας, ή την εσχάτη ημέρα; Και έχει γραφτεί πάλι ότι «το Πνεύμα ερευνά τα πάντα και τα βάθη του Θεού». Όταν λοιπόν το Πνεύμα, που γνωρίζει τα βάθη του Θεού και όλα όσα υπάρχουν σε Αυτόν, είναι Πνεύμα και του ίδιου του Υιού, πώς δεν γνωρίζει αυτά που υπάρχουν στον δικό Του Πατέρα; Επειδή λοιπόν πολλές έννοιες ωθούν στον παραλογισμό τον αμαθή και κίβδηλο λόγο εκείνων, είναι αναγκαίο να προχωρήσουμε στη θεία οικονομία και να πούμε ότι ο Μονογενής Λόγος του Θεού φόρεσε μαζί με την ανθρώπινη φύση και όλα τα δικά της, εκτός μόνο από την αμαρτία. Στα μέτρα δε της ανθρωπότητας θα ταίριαζε εύλογα και το να αγνοεί τα μελλοντικά. Επομένως, κατά το ότι νοείται ως Θεός, γνωρίζει όλα όσα γνωρίζει και ο Πατέρας· κατά το ότι όμως ο ίδιος είναι και άνθρωπος, δεν απορρίπτει το να φαίνεται πως αγνοεί, διότι αυτό ταιριάζει στην ανθρώπινη φύση.

και έγινε για μένα «δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση»· δικαιοσύνη αφενός, λύνοντας την αμαρτία διά της πίστεως σε αυτόν· αγιασμός αφετέρου, ελευθερώνοντας δι' ύδατος και πνεύματος και με τον λόγο του· και απολύτρωση, παραδίδοντας τον εαυτό του υπέρ εμού, ώστε το αίμα του να είναι λύτρο του αληθινού αμνού, ιλαστήριο για την κάθαρση του κόσμου, για την καταλλαγή των πάντων, ουρανού και γης, εκπληρώνοντας στους ορισμένους καιρούς «το μυστήριο το απόκρυφο προ των αιώνων και των γενεών». Ο ίδιος «θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξης του, σύμφωνα με την ενέργειά του με την οποία δύναται και να υποτάξει σε αυτόν τα πάντα», «διότι σε αυτόν κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητος σωματικώς». 3. Το δοχείο, λοιπόν, της σοφίας και της θεότητος, ο Χριστός, μεσιτεύοντας «καταλλάσσει τα πάντα με τον Θεό εν αυτώ», «μη λογιζόμενος αμαρτίες», εκπληρώνοντας απόκρυφα μυστήρια με την πίστη της διαθήκης του που είχε προεπαγγελθεί από τον Νόμο και τους προφήτες, κηρυσσόμενος Υιός Θεού, ονομαζόμενος υιός Δαυίδ· διότι είναι και τα δύο, Θεός και άνθρωπος, «μεσίτης Θεού και ανθρώπων», αληθινός «οίκος Θεού», «άγιο ιεράτευμα», χορηγός του Αγίου Πνεύματος που αναγεννά και ανακαινίζει πάλι τα πάντα για τον Θεό, «διότι ο Λόγος έγινε σάρκα, και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς παρά του Πατρός». Η βροχή, όταν συνενώνεται φυσικά με τα δέντρα και τα φυτά, δημιουργεί σώμα και τον κάθε καρπό σύμφωνα με την ομοιότητά του.

Κύριε, οδήγησέ με με τη δικαιοσύνη σου· εξαιτίας των εχθρών μου κατεύθυνε ενώπιόν σου την οδό μου. Ο Χριστός δε είναι η δικαιοσύνη· διότι αυτός έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, και δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση.

Η δε περιγραφή όλης της προφητείας ευαγγελίζεται αγαλλίαση και ευφροσύνη, και αγαθά σε όλους όσους επιθυμούν τη δικαιοσύνη του. Θα κατανοήσεις δε τη δικαιοσύνη του, αν την εκλάβεις ως τη θεότητά του· επειδή αυτός έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση. Όσοι, λοιπόν, την κατανόησαν αυτήν ας αγαλλιάσουν, λέγει, και ας ευφρανθούν· αυτούς μάλιστα διδάσκει να λένε πάντοτε, «Ας μεγαλυνθεί ο Κύριος», εφόσον βεβαίως ασπάζονται την ειρήνη προς τον προφητευόμενο· διότι αυτοί που έτρεφαν έχθρα εναντίον του, έχουν υποστεί την άξια τιμωρία. Αυτή η ειρήνη του θα μπορούσε να είναι εκείνη που χάριζε στους δικούς του μαθητές λέγοντας: «Την ειρήνη τη δική μου σας δίνω, την ειρήνη τη δική μου σας αφήνω». Και αυτά μεν αφορούν όσους επιθυμούν και αγαπούν την ειρήνη του, και τιμούν τη δικαιοσύνη του. Στη συνέχεια, ο ίδιος για τον εαυτό του επισφραγίζει το τέλος όλου του λόγου λέγοντας: «Και η γλώσσα μου θα μελετά τη δικαιοσύνη σου, όλη την ημέρα τον έπαινό σου». Αφού αυτά, λέγει, εκπληρωθούν τόσο σε όσους με αγαπούν όσο και σε όσους με μισούν, δεν θα παύσω να μελετώ τη δικαιοσύνη σου, και όλη την ημέρα τον έπαινό σου, όχι όλες τις ημέρες, αλλά μία μόνη, την άπειρη και διηνεκή. Διότι η διαμονή και η αναστροφή κοντά σου αποτελεί ημέρα αιώνια.

Έπειτα, έχοντας πλέον μάθει πώς είναι ο επουράνιος οίκος του Θεού, εξηγούν την αρετή του λέγοντας: «Άγιος είναι ο ναός σου, θαυμαστός εν δικαιοσύνη». Και ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι ο επουράνιος και αληθινά αντάξιος του Θεού ναός, στον οποίο νοείται ότι κατοικεί ο Θεός των όλων, παρά ο μονογενής του Λόγος, στον οποίο ευδόκησε να κατοικήσει όλο το πλήρωμα της θεότητας; Αυτός, λοιπόν, είναι αληθινά θαυμαστός εν δικαιοσύνη· επειδή ο ίδιος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, καθώς και δικαιοσύνη, αγιασμός και απολύτρωση. «Εισάκουσέ μας, ο Θεός ο Σωτήρας μας, η ελπίδα όλων των περάτων της γης, και όσων βρίσκονται μακριά στη θάλασσα». Εκείνος, βέβαια, που έχει εκλεγεί από εσένα και έχει αναληφθεί στον επουράνιο ναό είναι αληθινά μακάριος και τρισμακάριος· εμείς όμως, καθώς βρισκόμαστε υπό τις υποσχέσεις των προαναφερθέντων αγαθών και στηριζόμαστε στις ελπίδες, προσευχόμαστε να τα αποκτήσουμε επιτέλους· γι' αυτό παρακαλούμε λέγοντας: «Εισάκουσέ μας, ο Θεός ο Σωτήρας μας»· και αφού μας εισακούσεις, αξίωσέ μας να γίνουμε μακάριοι, προσλαμβάνοντάς μας, εκλέγοντάς μας και δίνοντάς μας κατοικία στις αυλές σου, ώστε, όταν βρεθούμε εκεί, να χορτάσουμε από τα αγαθά του οίκου σου. Και ποια αγαθά του επουράνιου οίκου θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί, παρά εκείνα που περιέγραψε ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Αυτά που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, αυτά που ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν;».

Γι' αυτόν τον λόγο, εδώ δεν ζητά να δοθεί η κρίση στον βασιλιά, αλλά το κρίμα, δηλαδή το δόγμα και η απόφαση του Πατέρα σχετικά με τη θεοφάνειά Του στους ανθρώπους. Το μεν κρίμα, λοιπόν, έχει δοθεί στον βασιλιά, η δε δικαιοσύνη στον Υιό του βασιλιά. Διότι δικαιοσύνη ήταν ο ίδιος ο βασιλιάς, όπως ακριβώς το παρουσιάζει ο Απόστολος λέγοντας: «Ο Οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση». Αυτή, λοιπόν, η δικαιοσύνη του Πατέρα έχει δοθεί στον Υιό του βασιλιά, ο Οποίος γεννήθηκε κατά σάρκα από το σπέρμα του Δαβίδ· μέσα στον Οποίο κατοίκησε, σαν σε ναό, ο Λόγος του Θεού, η σοφία και η δικαιοσύνη. Την αιτία δε για την οποία δόθηκε η δικαιοσύνη στον προαναφερθέντα Υιό του βασιλιά, τη διδάσκει στη συνέχεια λέγοντας: «Για να κρίνει τον λαό σου με δικαιοσύνη, και τους πτωχούς σου με κρίση». Διότι έπρεπε οι πτωχοί του Θεού και ο λαός Του ανάμεσα στους ανθρώπους να κρίνονται από τον Υιό του βασιλιά με δικαιοσύνη, επειδή δεν μπορούσαν διαφορετικά να δεχθούν τον βασιλιά. Γι' αυτό, αφού έλαβε μορφή δούλου και βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, μέσω του Υιού του ανθρώπου τον οποίο προσέλαβε, εξέλεξε για τον εαυτό του από όλα τα έθνη, σύμφωνα με τον λόγο της δικαιοσύνης, «λαό περιούσιο», και τους ονομαζόμενους δικούς του πτωχούς, τους οποίους και μακάριζε λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών».

Γι’ αυτό έχει ειπωθεί: «Ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια έγιναν διά του Ιησού Χριστού». Αλλά και όλες οι πράξεις του ήταν αλήθεια, τόσο η γέννησή του όσο και το πάθος και τα υπόλοιπα, τα οποία οι άθεοι αιρετικοί θεώρησαν ότι συνέβησαν φαινομενικά και κατά φαντασία. Αν δε κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης, μόνο αυτός ευλόγως, όντας η αλήθεια, ανέτειλε από τη γη, παραδίδοντας η γη ένα ξένο σε αυτήν πράγμα, και ένα αγαθό που ποτέ προηγουμένως δεν είχε παραγάγει· πάνω στον οποίο αναπαύθηκε η δικαιοσύνη που έσκυψε από τον ουρανό. Και ποια θα μπορούσε να είναι η δικαιοσύνη που αναπαύθηκε πάνω στην αλήθεια, αν όχι ο ίδιος ο Θεός Λόγος, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη, αγιασμός και απολύτρωση»; Διότι αυτός, αφού κατέβηκε από τους ουρανούς, αναπαύθηκε στην αλήθεια που ανέτειλε από τη γη, ενώθηκε με αυτήν, και την περιπτύχθηκε φιλικά σαν φίλη του. Με την αλήθεια που ανέτειλε από τη γη συνυπήρχε το έλεος το οποίο προπορευόταν από αυτήν· διότι χάρη στο έλεος του Θεού πραγματοποιήθηκε όλη η οικονομία της αλήθειας. Τη δικαιοσύνη, πάλι, που κατέβηκε από τους ουρανούς ακολουθούσε η ειρήνη, ώστε οι άνθρωποι που κατοικούν στη γη να μην απολαύσουν μόνο το έλεος και την αλήθεια του Θεού, αλλά και τη δικαιοσύνη από τους ουρανούς, μαζί με τη φίλη της, την ειρήνη. Διότι παλαιότερα κατοικητήριο της δικαιοσύνης και της ειρήνης αποτελούσε ο ουρανός· τώρα όμως είναι και η γη, από τότε που το έλεος του Θεού έλαβε υπόσταση πάνω στη γη.

Ο Κύριος εποίησε χώρες και ακατοίκητους τόπους, και τα κατοικημένα άκρα κάτω από τον ουρανό. Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του, όταν όριζε τον θρόνο του πάνω στους ανέμους. Όταν έκανε ισχυρά τα άνω νέφη, και όταν καθιστούσε ασφαλείς τις πηγές κάτω από τον ουρανό, όταν έθετε στη θάλασσα το ακριβές όριό της, ώστε τα ύδατα να μην παραβούν την προσταγή του· όταν έκανε ισχυρά τα θεμέλια της γης, ήμουν πλάι του συναρμόζοντας τα πάντα· εγώ ήμουν εκείνη με την οποία χαιρόταν καθημερινά, και ευφραινόμουν ενώπιόν του σε κάθε καιρό· όταν ευφραινόταν έχοντας ολοκληρώσει την οικουμένη, και ευφραινόταν για τους υιούς των ανθρώπων. Αυτά, λοιπόν, διδάσκει η Σοφία για τον εαυτό της· το ποια όμως είναι αυτή, μας το διδάσκει ο ιερός απόστολος λέγοντας: «Ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού»· και πάλι: «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό». Ο Χριστός, επομένως, είναι αυτός που λέει τα προαναφερθέντα· είναι η Σοφία και ο Λόγος του Θεού, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα· διότι, «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος».

Η «Δικαιοσύνη που εγείρεται από την ανατολή», ποια άλλη θα μπορούσε να είναι, έχοντας συγκεκριμένη ουσία και δική της υπόσταση, παρά ο Χριστός του Θεού, για τον οποίο ο απόστολος αναφέρει: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση»; Αυτόν, μέσα από τους κόλπους του Πατρός, οι οποίοι αποτελούν την ανατολή κάθε νοητού φωτός, τον εξήγειρε η οικονομία της ενανθρωπήσεως, ή και ο ίδιος ο Πατέρας, ο οποίος τον παρέδωσε ενώπιον των εθνών· ώστε οι προγενέστεροι αόρατοι βασιλείς τους, που είναι πονηρές δυνάμεις, να εκσταθούν από το παράδοξο της οικονομίας, βλέποντας έναν τόσο σπουδαίο Υιό του Θεού να μην έχει ούτε είδος ούτε κάλλος· και προκειμένου, έπειτα από μια τέτοια έκσταση, να παραδοθούν στη γη οι ρομφαίες τους, και τα τόξα τους σαν πεταμένα φρύγανα, ώστε να μην κατέχουν πια πολεμικά όπλα και πύρινα βέλη, με τα οποία πρωτύτερα καταπολεμούσαν τις ψυχές που είχαν υποτάξει. Μετά από αυτά αναφέρει, «και θα τους καταδιώξει»· ώστε έτσι, κατά το τέλος των πάντων, αφού εκδιωχθούν εκείνοι, η οδός των ποδιών του να διέλθει με ειρήνη. «Ποιος δε», αναφέρει, «τα ενήργησε και τα έπραξε αυτά;»

Αλλά επειδή δεν ήλθε μόνο για πτώση, αλλά και για ανάσταση πολλών στον Ισραήλ, όπως ακριβώς λέγεται για αυτόν «ιδού, αυτός κείται για πτώση και ανάσταση πολλών στον Ισραήλ», εύλογα μετά τα προειρημένα προσθέτει ο Δανιήλ το «και για να απαλείψει αμαρτίες και για να εξιλεώσει αδικίες». Διότι, επειδή είναι «αδύνατον το αίμα ταύρων και τράγων να αφαιρεί αμαρτίες», και επειδή όλο το γένος των ανθρώπων είχε ανάγκη από έναν ζωντανό και αληθινό ιλασμό (του οποίου τύπο αποτελούσε το ιλαστήριο που κατασκευάστηκε από τον Μωυσή), και αυτός ήταν ο Σωτήρας και Κύριός μας, ο αμνός του Θεού, για τον οποίο έχει ειπωθεί «ίδε ο αμνός του Θεού που αίρει την αμαρτία του κόσμου», και πάλι «αυτός είναι ιλασμός για τις αμαρτίες μας, και όχι μόνο για τις δικές μας αλλά και για τις αμαρτίες όλου του κόσμου», όντας ο ίδιος και απολύτρωση, σύμφωνα με τον Παύλο που λέει «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση»· εύλογα λοιπόν διδάσκει ότι η παρουσία του είναι ταυτόχρονα συμπλήρωση και ολοκλήρωση της αμαρτίας εκείνων που ασέβησαν απέναντί του, αλλά ταυτόχρονα και εξάλειψη και καθαρισμός αμαρτιών και ιλασμός των αδικιών για εκείνους που πίστεψαν σε αυτόν. Και ο Ακύλας εξάλλου, αφού είπε «για να συντελέσει την αθέτηση και για να τελειώσει την αμαρτία», πρόσθεσε το «για να εξιλεώσει την ανομία», θέτοντας σαφώς ότι αυτός είναι ιλασμός για κάθε ανομία που είχε γίνει παλαιά από άγνοια.

Στη συνέχεια αυτών αναφέρεται: «για να φέρει αιώνια δικαιοσύνη». Βεβαίως, ο ίδιος ο Λόγος του Θεού είναι η αιώνια δικαιοσύνη, «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη, αγιασμός και απολύτρωση», σύμφωνα με τον απόστολο, όμως με την παρουσία του προσέφερε δικαιοσύνη και σε όλους τους ανθρώπους, αποδεικνύοντας με τα έργα του, ότι ο Θεός δεν είναι μόνο των Ιουδαίων αλλά «και των εθνών, επειδή ένας είναι ο Θεός, ο οποίος θα δικαιώσει την περιτομή εκ πίστεως και την ακροβυστία διά της πίστεως». Γι' αυτό, ο Πέτρος, όταν θαύμασε βλέποντας τον Κορνήλιο και τους δικούς του να έχουν αξιωθεί το Άγιο Πνεύμα, λέει: «Στα αλήθεια κατανοώ ότι ο Θεός δεν είναι προσωπολήπτης, αλλά σε κάθε έθνος όποιος τον φοβάται και εργάζεται τη δικαιοσύνη είναι δεκτός από αυτόν», και ο Παύλος λέει ότι το ευαγγέλιο είναι ευαγγέλιο της δικαιοσύνης, λέγοντας: «διότι είναι δύναμη Θεού προς σωτηρία για καθέναν που πιστεύει, Ιουδαίο πρώτα και έπειτα Έλληνα, διότι η δικαιοσύνη του Θεού αποκαλύπτεται σε αυτό», ενώ και στους Ψαλμούς έχει ειπωθεί για τον Χριστό: «Στις ημέρες του θα ανατείλει δικαιοσύνη και πλήθος ειρήνης». Και το ίδιο το έργο του κατέδειξε αληθινά τη δικαιοσύνη του Θεού, επειδή αξίωσε εξίσου όλο το ανθρώπινο γένος της κλήσεως από τον Θεό. Όμως δεν ήταν τέτοια όσα δόθηκαν διά του Μωυσή, τα οποία δωρήθηκαν μόνο στο έθνος των Ιουδαίων· γι' αυτό, αφού φανερώθηκαν για ένα διάστημα, έχουν πλέον παρέλθει.

Σχετικά με αυτόν τον Λόγο έχουν ειπωθεί από τους ίδιους και τα εξής: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη, αγιασμός και απολύτρωση». Ονομάζεται και ζωή, ονομάζεται και σοφία, ονομάζεται και αλήθεια. Και οι λόγοι των Εβραίων διδάσκουν (αν βέβαια είναι Εβραίοι και οι απόστολοι και οι μαθητές του Σωτήρα μας) όλα όσα υπάρχουν και υφίστανται κατ' ουσίαν, και βεβαίως για μύριες άλλες ασώματες δυνάμεις, πέρα από τον ουρανό και από κάθε υλική και ρευστή ουσία, των οποίων τις εικόνες λένε ότι έχουν αποτυπωθεί στα αισθητά πράγματα, για τα οποία έχουν ήδη παραλάβει και την ονομασία της εικόνας. Έχουν πει λοιπόν ρητά ότι ο άνθρωπος είναι εικόνα ενός νοητού παραδείγματος και ότι όλος ο ανθρώπινος βίος πορεύεται ως εικόνα. Λέει λοιπόν ο Μωυσής: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Και πάλι ένας άλλος Εβραίος, φιλοσοφώντας πάνω στις πατρικές παραδόσεις, λέει: «Πράγματι, ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος». Άκουσε τώρα και πώς οι ερμηνευτές των ιερών νόμων σαφηνίζουν το νόημα που υπάρχει στα κείμενα του Μωυσή. Λέει λοιπόν ο Εβραίος Φίλων, ερμηνεύοντας τις πατρικές παραδόσεις, με τα εξής ακριβώς λόγια:

Διότι, ιδού, και ο Υιός είναι αγιασμός και δικαιοσύνη και ειρήνη και απολύτρωση, κατά τον Απόστολο· όχι επειδή είναι ο ίδιος αυτά, αλλά επειδή τα ενεργεί· άρα και για το Πνεύμα ισχύει το ίδιο. Επειδή από αυτό φθάνει σε εμάς κάθε αγαθό, και όσες ευεργεσίες έρχονται στους ανθρώπους από τον Θεό αποτελούν δική του ενέργεια και δωρεές, εύλογα έχει ονομαστεί ενέργεια και δωρεά· και μάλιστα του Υιού, διότι τα έργα του Πνεύματος είναι έργα του Υιού.

Αν όμως πρέπει να τολμήσουμε να διατυπώσουμε έναν πιο θαρραλέο λόγο· μου φαίνεται ίσως ότι, μέσω της διδασκαλίας περί αρετής και δικαιοσύνης, ο Κύριος προσφέρει τον εαυτό Του στην επιθυμία αυτών που ακούν· Αυτός που έγινε για εμάς σοφία προερχόμενη από τον Θεό, δικαιοσύνη, αγιασμός και απολύτρωση, αλλά και άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό και ζωντανό ύδωρ. Για αυτό ομολογεί ότι διψά ο Δαβίδ σε κάποιον ψαλμό του, προσφέροντας στον Θεό αυτό το μακάριο πάθος της ψυχής, λέγοντας τα εξής: «Εδίψησε η ψυχή μου για τον Θεό τον ισχυρό, τον ζωντανό· πότε θα έρθω και θα εμφανιστώ ενώπιον του προσώπου του Θεού;». Ο ίδιος μου φαίνεται ότι, επειδή προπαιδεύτηκε μέσω της δυνάμεως του Πνεύματος σε αυτές τις μεγαλειώδεις διδασκαλίες του Κυρίου, προανήγγειλε για τον εαυτό του και την πλήρη ικανοποίηση αυτής της επιθυμίας. Διότι λέει: «Εγώ με δικαιοσύνη θα εμφανιστώ ενώπιον του προσώπου σου, θα χορτάσω όταν μου φανερωθεί η δόξα σου».

Αυτός παρουσίασε τα ελεεινά και γεμάτα δάκρυα θεάματα: παιδιά που έμειναν ορφανά σε ανώριμη ηλικία και εκτίθενται ως λάφυρο στους ισχυρούς, τα οποία πολλές φορές χαμογελούν μπροστά στη δυστυχία τους εξαιτίας της άγνοιας των κακών. Και ποια άλλη είναι η αιτία της χηρείας, αν όχι ο γάμος; Επομένως, η αποχή από αυτόν συνεπάγεται τη ματαίωση όλων ανεξαιρέτως αυτών των κακών λειτουργιών, και αυτό δεν είναι καθόλου παράλογο. Διότι, όπου αναιρείται η αρχική καταδίκη που επιβλήθηκε σε εκείνους που αμάρτησαν, και δεν πληθύνονται πλέον οι θλίψεις των μητέρων, σύμφωνα με τη Γραφή, ούτε προηγείται η λύπη της ανθρώπινης γέννησης, εκεί καταργείται οπωσδήποτε μαζί και η συμφορά από τη ζωή και σκουπίζεται το δάκρυ από τα πρόσωπα, καθώς λέει ο προφήτης. Διότι η σύλληψη δεν γίνεται πλέον μέσα σε ανομίες, ούτε η κύηση μέσα σε αμαρτίες, ούτε προέρχεται από αίματα, ούτε από θέλημα άνδρα και από θέλημα σάρκας, αλλά η γέννηση προέρχεται μόνο από τον Θεό. Και αυτό συμβαίνει, όταν κάποιος συλλαμβάνει στο ζωτικό κέντρο της καρδιάς του την αφθαρσία του Πνεύματος και γεννά «σοφία και δικαιοσύνη, αγιασμό και απολύτρωση». Διότι είναι δυνατόν στον καθένα να γίνει μητέρα Εκείνου που τα αποτελεί όλα αυτά, καθώς λέει κάπου ο Κύριος, ότι «Όποιος κάνει το θέλημά μου, αυτός είναι και αδελφός μου και αδελφή μου και μητέρα μου». Ποια θέση λοιπόν έχει πλέον ο θάνατος πάνω σε τέτοιου είδους κυήματα;

Αυτός, λοιπόν, μας έκανε γνωστή και τη σημασία του ονόματος του Χριστού, λέγοντας ότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού· αλλά και τον ονόμασε ειρήνη και φως απρόσιτο, μέσα στο οποίο κατοικεί ο Θεός, αγιασμό και απολύτρωση, μέγα αρχιερέα και πάσχα, ιλαστήριο των ψυχών, απαύγασμα της δόξας, χαρακτήρα της υποστάσεως και δημιουργό των αιώνων, πνευματική τροφή και πόμα, πέτρα και ύδωρ, θεμέλιο της πίστεως και κεφαλή γωνίας, εικόνα του αόρατου Θεού και μέγα Θεό, κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας και πρωτότοκο της νέας κτίσεως, απαρχή των κεκοιμημένων, πρωτότοκο εκ των νεκρών και πρωτότοκο ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, μεσίτη μεταξύ Θεού και ανθρώπων και Μονογενή Υιό στεφανωμένο με δόξα και τιμή, Κύριο της δόξας και αρχή των όντων, λέγοντας γι' αυτόν τα εξής: «Ο οποίος είναι αρχή», και επιπλέον βασιλιά της δικαιοσύνης και βασιλιά της ειρήνης και βασιλιά των πάντων, του οποίου η ισχύς της βασιλείας είναι απεριόριστη, και πολλά άλλα παρόμοια, των οποίων το πλήθος δεν είναι εύκολο να απαριθμηθεί. Όλα αυτά, όταν συντεθούν μεταξύ τους, εφόσον η έννοια της κάθε προσωνυμίας συνεισφέρει το δικό της μερίδιο για την ανάδειξη του σημαινομένου, δημιουργούν μέσα μας μια σαφή αντίληψη της σημασίας του ονόματος του Χριστού, φανερώνοντάς μας τόσον από την ανέκφραστη μεγαλειότητά Του, όσον η ψυχή μας είναι ικανή να κατανοήσει.

Διότι τη φαινομενική απουσία φιλίας των μοναχών δεν θα την εξηγούσα σε άνδρες τόσο σοφούς και ελλογίμους, οι οποίοι μπορούν με το νοερό μέρος της ψυχής να κατανοήσουν πολλά ακόμη και από τους υψηλούς πνευματικούς βίους, όπως ακριβώς ένας οφθαλμός με οξεία όραση διακρίνει με ακρίβεια ακόμη και κάποια από τα ουράνια σώματα. Γνωρίζετε εξάλλου καλά ότι και ο ίδιος ο Χριστός δεν κατήργησε τον παλαιό νόμο απλώς, αλλά μέσω δογμάτων, και ενώ φαινόταν ότι τον αναιρεί, τον κατέστησε ασφαλέστερο και αμετακίνητο. Και η φαινομενική μωρία του κηρύγματός Του, καταρρίπτοντας τη σοφία των Ελλήνων, ανέδειξε παραδόξως σοφότερους εκείνους που την αξιώθηκαν, εμφυτεύοντας πραγματικά μέσα τους αληθινή γνώση των θείων και των ανθρωπίνων πραγμάτων. Και αφού αθέτησε τη σοφία του εξωτερικού λόγου – ενός λόγου που η ύπαρξή του υπόκειται στη φθορά, ακόμη κι αν εμείς με τη συμβατική σύνθεση γραμμών και συλλαβών τον διατηρούμε προσωρινά μεταξύ των υπαρκτών πραγμάτων – μας χάρισε τον όντως Λόγο. Εκείνον τον Λόγο, «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό», ο οποίος είναι αυθυπόστατη σοφία, και ο οποίος, σε όποιους εγγραφεί μέσα τους, τους διασώζει και αυτούς από τη φθορά.

Ακούγοντας αυτά, ο συνομιλητής χαμογέλασε πολύ γλυκά, σηκώθηκε και, αφού είπε τα τελευταία του λόγια, χωρίς να έχει πλέον το ίδιο θράσος, επέστρεψε στις αγαπημένες του ασχολίες. Εγώ δε έστειλα αυτά στην σύνεσή σου, και αν δεν απέχω πολύ από το λογικό, αφού έθεσα ενώπιόν σας ως στόχο και τα υπόλοιπα της κακοβουλίας του Ακινδύνου, θα σας παρακαλέσω να εκτοξεύσετε αμέσως εναντίον τους τα βέλη των λόγων σας. Διότι το να χρησιμοποιείτε τη δύναμη των λόγων υπέρ της ευσέβειας αποτελεί εξόχως οφειλόμενο χρέος για εσάς που έχετε αφιερώσει όλη σας τη ζωή στα γράμματα. Διότι, αν και τα γράμματα είναι η ζωή σας, πριν από αυτά προηγείται η ευσέβεια, την οποία παραλάβατε άνωθεν από τους προγόνους σας σαν μια όντως υπερκόσμια κληρονομιά, η οποία κατέλθε σε εσάς ειλικρινής και αμείωτη, εφόσον κατέχετε το να φρονείτε τα θεία, ώστε να μπορεί να ειπωθεί προς εσάς με πολλούς τρόπους, και όχι μόνο με έναν, εκείνο το αποστολικό: «εσείς είστε από τον Θεό εν Χριστώ Ιησού, ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό και δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση». Είθε να ζεις με υγεία και να παραμείνεις, μαζί με τους άλλους φίλους, άγευστος της τροφής που μετατρέπει σε χοίρους και η οποία παρατίθεται άφθονη από την Κίρκη του Ακινδύνου. Και θα έχεις την ευχή αποτελεσματική, εάν, έχοντας λάβει από τον αγνό Ερμή, κρατάς τον λωτό, και μάλιστα μέσα στον νου σου, δηλαδή τους λόγους που υπερασπίζονται σαφώς την ευσέβεια.

Πώς λοιπόν δεν δίδαξε αναλογίες και σχηματισμούς και ποσότητες και τις πολύπλανες αποστάσεις και συνόδους των πλανητών, και δεν έλυσε τις απορίες των φυσικών προβλημάτων, ώστε να διώξει από την ψυχή μας το σκοτάδι της άγνοιας; Γιατί συγκέντρωσε ως μαθητές ψαράδες, αγράμματους, χωρικούς, και όχι σοφούς, και μάλιστα «για να καταντροπιάσει τους έξω σοφούς», όπως λέει ο Παύλος; Πώς λοιπόν καταντροπιάζει αυτούς που, όπως ισχυρίζονται αυτοί, οδηγούν σε Αυτόν; Και γιατί «απομώρανε τη σοφία τους»; Και για ποιον λόγο «ευδόκησε να σώσει αυτούς που πιστεύουν μέσω της μωρίας του κηρύγματος»; Δεν ήταν επειδή «μέσω της σοφίας ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό»; Τι λοιπόν έμαθαν αυτοί για τους οποίους μιλάς, εφόσον ο Λόγος του Θεού ενοίκησε σωματικά, «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό», και εφόσον ανέτειλε το φως, «το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», και «ξημέρωσε η ημέρα και ανέτειλε ο φωσφόρος στις καρδιές μας» των πιστών, κατά τον κορυφαίο των αποστόλων, ώστε οι ίδιοι να έχουν ανάγκη από ένα κατασκευασμένο λυχνάρι, δηλαδή τη γνώση των έξω φιλοσόφων που οδηγεί στη θεογνωσία, και να παρακινούν και τους άλλους, εγκαταλείποντας την προσπάθεια να καθαρίζουν τον εαυτό τους στην ησυχία μέσω της επιτήρησης των λογισμών και να προσηλώνονται στον Θεό με την αδιάλειπτη προσευχή, να γερνούν μάταια παρακαθήμενοι δίπλα σε ένα καπνισμένο λυχνάρι;

Βλέπεις ότι αφενός μίλησε για τη σοφία του Θεού, και αφετέρου για την απλή σοφία, η οποία είναι και η αιτία που δεν γνώρισαν τον Θεό; Αυτή είναι η σοφία που επινοήθηκε από τους Έλληνες, η οποία είναι διαφορετική από τη σοφία του Θεού και φανερώνεται με τον διπλασιασμό του ονόματος της «σοφίας». Διότι τι λέει προχωρώντας αυτός ο θεόσοφος; «Εμείς όμως λαλούμε τη σοφία του Θεού»· άραγε λοιπόν μιλούν εκείνοι σύμφωνα με αυτόν ή αυτός σύμφωνα με εκείνους; Οπωσδήποτε όχι· γι' αυτό και ο ίδιος, αποκλείοντάς το, λέει: «λαλούμε τη σοφία του Θεού μεταξύ των τελείων, σοφία όμως όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα οι οποίοι καταργούνται» και «την οποία κανένας από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε». Αυτή δε η σοφία υπάρχει μέσα μας εν Χριστώ Ιησού, «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό».

Αυτό είναι λοιπόν το προοίμιό του: «Όπως συμβαίνει με την υγεία, έτσι συμβαίνει και με τη φιλοσοφία· διότι αφενός δίδεται απευθείας από τον Θεό και αφετέρου ανακαλύπτεται μέσω της μελέτης· και όπως ακριβώς δεν δίδεται ένα είδος υγείας από τον Θεό και ένα άλλο προκύπτει μέσω της ιατρικής, αλλά είναι το ίδιο, έτσι συμβαίνει και με τη σοφία· διότι ο Θεός δίνει αυτήν στους προφήτες και τους αποστόλους, και έχει δώσει σε εμάς τόσο τα λόγια των θεουργών όσο και τα φιλοσοφικά μαθήματα, μέσω των οποίων αναζητώντας τη σοφία την ανακαλύπτουμε ξανά». Αυτά δεν είναι ακόμη τόσο φοβερά, αν και εξισώνει πράγματα που διαφέρουν σε τεράστιο βαθμό και όσο δεν μπορεί κανείς να περιγράψει· διότι ο Θεός και τα ανίατα θεραπεύει και νεκρούς από τους τάφους ανασταίνει, και σοφία για τους προφήτες και τους αποστόλους είναι ο ίδιος ο Λόγος του Πατρός, η προαιώνια σοφία, όπως λέει και ο Παύλος για αυτόν: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό». Η σοφία όμως από την έξωθεν παιδεία και η υγεία που παρέχεται από τους ιατρούς απέχουν τόσο πολύ από το να ταυτίζονται με εκείνες, όσο διαφέρουν οι προφήτες από τους Έλληνες και οι μαθητές του Χριστού από τον Γαληνό και τον Ιπποκράτη, ή αν θέλεις και ο ίδιος ο Χριστός, που καταδέχθηκε να ονομαστεί για χάρη μας Ιησούς. Μου φαίνεται λοιπόν εξίσου παράλογο το να υποστηρίζει κανείς ότι αυτά ταυτίζονται, με το να λέει ότι ο ήλιος είναι παρόμοιος με την πυγολαμπίδα, επειδή και τα δύο εκπέμπουν φως στον αέρα. «

Και αυτό το δείχνει σαφώς ο κορυφαίος και θεμέλιος της Εκκλησίας Πέτρος· διότι κατά την ώρα εκείνη της ιερής Πεντηκοστής, κατά την οποία αξιωνόταν της άρρητης και θείας ενώσεως, και γνώριζε αυτούς που είχαν φωτιστεί μαζί του, και έβλεπε τους συγκεντρωμένους, και άκουγε τα όσα έλεγαν, και αντιλαμβανόταν το χρονικό διάστημα της ημέρας· διότι λέει: «Είναι η τρίτη ώρα της ημέρας». Διότι το να βγαίνουν εκτός εαυτού εκείνοι που δέχονται την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος, με την επικάλυψη του ανθρώπινου νου από αυτή την ενέργεια, είναι αντίθετο προς την υπόσχεση της θείας ελεύσεως. Διότι ο θεόληπτος δεν χάνει τα λογικά του· και γενικά, ποια λογική έχει το να γίνεται κάποιος σαν μανιακός από το Πνεύμα της σοφίας; Διότι το φως αυτό είναι και σοφία του Θεού, η οποία ενοικεί στον θεωμένο και δεν χωρίζεται από τον Θεό· διότι λέει: «Μέσω αυτού κάθε γνώση αποκαλύπτεται και ο Θεός γνωρίζεται αληθινά στην αγαπημένη του ψυχή», αλλά είναι και δικαιοσύνη και αγιότητα και ελευθερία. Άκουσε τον Παύλο: «Όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία»· και πάλι: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, και δικαιοσύνη, και αγιασμός, και απολύτρωση».

Έπειτα ο Ησαΐας, το χελιδόνι της Εκκλησίας, αναφωνεί με δυνατή φωνή: Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή. Ευφρανθείτε οι ουρανοί, και ας αγαλλιάσει η γη, διότι ο Θεός ελέησε τον λαό του. Πορεύσου, λαέ μου, στο ακροατήριο, ακούστε τι προστάζει ο Κύριος δια του στόματός μου: Πείτε, αδελφοί, σε αυτούς που σας μισούν και σας βδελύσσονται, ώστε να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου. Έπειτα ο διάδοχος του Ησαΐα, ο Παύλος, η λύρα του Αγίου Πνεύματος, ο τέττιγας της Εκκλησίας, το κατοικητήριο του Χριστού, υψούμενος στον άμβωνα αναφωνεί με λαμπρή φωνή και με παρρησία: Το Πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε για εμάς. Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία προερχόμενη από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση.

Από Αυτόν δε εσείς είστε εν Χριστώ Ιησού, ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, και δικαιοσύνη, και αγιασμός, και απολύτρωση. Τη φράση «Εξ αυτού», νομίζω πως την αναφέρει εδώ όχι για την παραγωγή της υπάρξεως, αλλά για την πίστη· δηλαδή, το να γίνουμε τέκνα Θεού όχι από αίματα, ούτε από θέλημα σαρκός. Μη νομίσετε, λοιπόν, ότι αφού μας αφαίρεσε την καύχηση, μας άφησε έτσι· διότι μας έδωσε άλλη μεγαλύτερη καύχηση. Επειδή ενώπιον Εκείνου δεν πρέπει να καυχάται κανείς.

Είστε τέκνα Του, έχοντας γίνει τέτοια διά του Χριστού. Και επειδή είπε, «Εξέλεξε τα μωρά του κόσμου και τα αγενή», αποδεικνύει ότι είναι οι πιο ευγενείς από όλους, έχοντας Πατέρα τον Θεό. Για αυτήν δε την ευγένεια δεν είναι αίτιος σε εμάς ο τάδε και ο δείνα, αλλά ο Χριστός, ο οποίος μας έκανε σοφούς, δίκαιους και αγίους· διότι αυτό σημαίνει το: «Έγινε για εμάς σοφία».

Γ΄. Ποιος λοιπόν είναι σοφότερος από εμάς, που δεν έχουμε τη σοφία του Πλάτωνα, αλλά τον ίδιο τον Χριστό, εφόσον αυτό θέλησε ο Θεός; Τι σημαίνει, όμως, το «από τον Θεό»; Όταν λέει μεγάλα πράγματα για τον Μονογενή, τότε προσθέτει τον Πατέρα, για να μη νομίσει κανείς ότι ο Υιός είναι αγέννητος. Επειδή, λοιπόν, είπε ότι τόσα πολλά κατόρθωσε και απέδωσε τα πάντα στον Υιό, λέγοντας ότι αυτός έγινε για εμάς σοφία και δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση.

Διότι δεν έκανε σοφούς ο τάδε και ο τάδε, αλλά ο Χριστός. Επομένως, εκείνος που καυχάται, ας καυχάται σε Αυτόν, και όχι στον τάδε και στον δείνα· από τον Χριστό έχουν γίνει τα πάντα. Γι' αυτό, αφού είπε «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία και δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση», πρόσθεσε: «Ώστε, καθώς είναι γραμμένο, εκείνος που καυχάται, στον Κύριο ας καυχάται». Για τον λόγο αυτόν καταφέρθηκε με σφοδρότητα εναντίον της σοφίας των Ελλήνων, προκειμένου με αυτόν τον τρόπο να πείσει τους ανθρώπους, όπως ακριβώς είναι και το δίκαιο, να καυχώνται στον Θεό. Διότι, όταν αναζητούμε από τους εαυτούς μας όσα ξεπερνούν τους εαυτούς μας, δεν υπάρχει τίποτα πιο μωρό και πιο ασθενές από εμάς. Διότι είναι μεν δυνατόν να διαθέτει κανείς ακονισμένη γλώσσα, αλλά είναι αδύνατον να έχει ισχυρά δόγματα· αντιθέτως, οι λογισμοί, όταν αφήνονται μόνοι τους, μοιάζουν με τους ιστούς των αραχνών. Σε τέτοιο βαθμό μανίας έφτασαν μερικοί, ώστε να λένε ότι κανένα από τα όντα δεν είναι αληθινό, αλλά να ισχυρίζονται για τα πάντα τα αντίθετα από εκείνα που φαίνονται. Τίποτα, λοιπόν, μην αποδώσεις στον εαυτό σου, αλλά για τα πάντα να καυχάσαι στον Θεό· και σε κανέναν άνθρωπο να μην αποδίδεις ποτέ τίποτα.