Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 10:4

Επειδή όμως είναι η πανήγυρις του βαπτίσματος, και πρέπει να κοπιάσουμε λιγάκι για Εκείνον που για χάρη μας έλαβε σάρκα, βαπτίστηκε και σταυρώθηκε, ελάτε να φιλοσοφήσουμε λίγο περί της διαφοράς των βαπτισμάτων, ώστε να αναχωρήσουμε από εδώ κεκαθαρμένοι. Εβάπτισε ο Μωυσής, αλλά εν ύδατι· και πριν από αυτό, στη νεφέλη και στη θάλασσα. Αυτό όμως είχε τυπικό χαρακτήρα, όπως φρονεί και ο Παύλος: η θάλασσα ήταν τύπος του ύδατος, η νεφέλη του Πνεύματος, το μάννα του άρτου της ζωής, το πόμα του θείου πόματος. Εβάπτισε και ο Ιωάννης, όχι πλέον ιουδαϊκώς· διότι δεν εβάπτιζε μόνο εν ύδατι, αλλά και εις μετάνοιαν· όχι όμως ακόμη εντελώς πνευματικώς· διότι δεν προσέθετε το «εν Πνεύματι». Βαπτίζει και ο Ιησούς, αλλά εν Πνεύματι. Αυτό είναι η τελειότητα. Και πώς να μην είναι Θεός, για να αποτολμήσω να πω κάτι μικρό, Εκείνος μέσω του οποίου και εσύ γίνεσαι Θεός; Γνωρίζω και τέταρτο βάπτισμα, αυτό διά του μαρτυρίου και του αίματος, με το οποίο εβαπτίσθη και ο ίδιος ο Χριστός, το οποίο είναι πολύ πιο σεβαστό από τα άλλα, καθόσον δεν μολύνεται από μεταγενέστερους ρύπους.

Όταν ο Λόγος τής φώναξε αυτά μέσα από τα παράθυρα, η περιστερά, έχοντας καταυγαστεί από τη λάμψη των νοημάτων και έχοντας κατανοήσει την πέτρα, η οποία είναι ο Χριστός, αποκρίνεται ορθά: λέγει, δηλαδή, «Δείξε μου την όψη σου και κάνε με να ακούσω τη φωνή σου, διότι η φωνή σου είναι γλυκιά και η όψη σου ωραία». Το νόημα δε των λεγομένων είναι το εξής: Μη μου μιλάς πλέον μέσα από τα προφητικά και νομικά αινίγματα, αλλά δείξε τον εαυτό σου σε εμένα φανερά, με τον τρόπο που μπορώ να σε δω, ώστε να βρεθώ μέσα στην ευαγγελική πέτρα, εγκαταλείποντας το προτείχισμα του νόμου, και κάνε να φτάσει στα αυτιά μου η φωνή σου με τον τρόπο που μπορεί να τη χωρέσει η ακοή μου. Διότι, εάν η φωνή που έρχεται μέσα από τα παράθυρα είναι τόσο γλυκιά, πολύ περισσότερο αξιαγάπητη θα είναι η πρόσωπο με πρόσωπο εμφάνισή σου. Αυτά λέει η νύμφη, έχοντας κατανοήσει το μυστήριο της ευαγγελικής πέτρας, στο οποίο την καθοδήγησε ο Λόγος που εμφανίστηκε στα παράθυρα πολυμερώς και πολυτρόπως, και κυριεύεται από την επιθυμία της εν σαρκί θεοφανείας, ώστε να γίνει ο Λόγος σάρκα και να φανερωθεί ο Θεός εν σαρκί και να παραθέσει στην ακοή μας τις θείες φωνές που υπόσχονται στους αξίους την αιώνια μακαριότητα. Πόσο απόλυτα συμφωνούν με την προσευχή της νύμφης τα λόγια του Συμεών, ο οποίος λέει: «Τώρα απολύεις τον δούλο σου, Δέσποτα, σύμφωνα με τον λόγο σου, εν ειρήνη, διότι τα μάτια μου είδαν το σωτήριό σου»; Διότι εκείνος είδε αυτό ακριβώς που επιπόθησε να δει αυτή.

Εμείς όμως, έχοντας διδαχθεί από τον μέγα Παύλο ότι ο νόμος είναι πνευματικός, έστω και αν στους προαναφερθέντες νόμους περιλαμβάνεται αυτός ο αριθμός που νομοθετεί και για το άρρεν την περιτομή και για τη γυναίκα τη θυσία του καθαρισμού, ούτε απορρίπτουμε τον νόμο ούτε τον εκλαμβάνουμε ταπεινά, γνωρίζοντας ότι αληθινά την όγδοη ημέρα συντελείται η αληθινή περιτομή, η οποία ενεργείται διά του πέτρινου μαχαιριού. Αντιλαμβάνεσαι πάντως, μέσω της πέτρας που αποκόπτει το ακάθαρτο, την ίδια την Πέτρα που είναι ο Χριστός, δηλαδή ο Λόγος της αλήθειας, και ότι τότε παύει η ρυπαρή ροή των βιοτικών πραγμάτων, καθώς η ανθρώπινη ζωή μεταστοιχειώνεται προς το θειότερο. Και για να γίνει σε όλους κατανοητό το νόημα αυτών των ζητημάτων, θα εκθέσω τον λόγο μου με μεγαλύτερη σαφήνεια, όσο μου είναι δυνατόν. Ο χρόνος αυτού του βίου κατά την πρώτη δημιουργία της κτίσεως ολοκληρώθηκε μέσα σε μία εβδομάδα ημερών. Διότι η δημιουργία των όντων ξεκίνησε από την πρώτη ημέρα και με την έβδομη συνολοκληρώθηκε το πέρας της κτίσεως. Επειδή, όπως λέει, «εγένετο ημέρα μία», κατά την οποία δημιουργήθηκαν τα πρώτα· και ομοίως κατά τη δεύτερη τα δεύτερα, και ακολούθως τα πάντα έως και τις έξι ημέρες. Η δε έβδομη, αποτελώντας το πέρας της κτίσεως, περίκλεισε μέσα της τον χρόνο που συμπαρεκτεινόταν με την κατασκευή του κόσμου.

Αλλά δεν υπάρχει κανένας κόπος στο να προσαρμόσουμε την ακολουθία της ιστορίας στην αναγωγική θεωρία. Διότι εκείνος που εγκατέλειψε νεκρό τον Αιγύπτιο μέσα στο νερό, και γλυκάθηκε από το ξύλο, και εντρύφησε στις αποστολικές πηγές, και αναπαύθηκε υπό τη σκιά των φοινίκων, αυτός καθίσταται πλέον δεκτικός του Θεού. Διότι η πέτρα, όπως λέει ο Απόστολος, είναι ο Χριστός, ο οποίος είναι άνυδρος και σκληρός για τους απίστους, εάν όμως κάποιος προσαγάγει τη ράβδο της πίστεως, γίνεται πόμα για αυτούς που διψούν και εισρέει μέσα σε εκείνους που τον δέχονται· διότι, λέει, εγώ και ο Πατέρας μου θα έλθουμε και θα κάνουμε την κατοικία μας σε αυτόν.

Όπως εκείνοι που βαδίζουν στην άμμο σε ανηφορικό έδαφος, έστω κι αν τυχαίνει να κάνουν μεγάλα βήματα, κοπιάζουν μάταια, καθώς το πάτημά τους υποχωρεί συνεχώς προς τα κάτω μαζί με την άμμο, με αποτέλεσμα να πραγματοποιείται μεν η κίνηση, αλλά να μην επιτυγχάνεται καμία απολύτως πρόοδος από αυτήν. Εάν όμως κάποιος, όπως λέει η ψαλμωδία, αφού ανασύρει τα πόδια του από την υποστάθμη του βυθού, τα στηρίξει πάνω στην πέτρα (και η πέτρα είναι ο Χριστός, η τέλεια αρετή), όσο περισσότερο εδραίος και αμετακίνητος γίνεται στο αγαθό, σύμφωνα με τη συμβουλή του Παύλου, τόσο ταχύτερα διανύει τον δρόμο του, χρησιμοποιώντας αυτή τη σταθερή στάση σαν φτερό και αναπτερώνοντας την καρδιά του για την προς τα άνω πορεία μέσω της σταθερότητας του αγαθού. Εκείνος, λοιπόν, που υπέδειξε στον Μωυσή τον τόπο, τον παρακινεί προς τον δρόμο. Και με το να του υποσχεθεί τη στάση πάνω στην πέτρα, του υποδεικνύει τον τρόπο εκείνης της θείας σταδιοδρομίας.

Λέμε, λοιπόν, ότι και η είσοδος του Μωυσή στην πέτρα είναι ένα από εκείνα που οδηγούν σε αυτό το νόημα. Διότι, εφόσον ο Χριστός έχει νοηθεί ως η πέτρα από τον Παύλο, και πιστεύεται ότι κάθε ελπίδα αγαθών βρίσκεται στον Χριστό, στον οποίο έχουμε διδαχθεί ότι υπάρχουν όλοι οι θησαυροί των αγαθών, εκείνος που βρίσκεται μέσα σε κάποιο αγαθό, βρίσκεται οπωσδήποτε μέσα στον Χριστό, ο οποίος εμπεριέχει κάθε αγαθό.

Αυτός, λοιπόν, μας έκανε γνωστή και τη σημασία του ονόματος του Χριστού, λέγοντας ότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού· αλλά και τον ονόμασε ειρήνη και φως απρόσιτο, μέσα στο οποίο κατοικεί ο Θεός, αγιασμό και απολύτρωση, μέγα αρχιερέα και πάσχα, ιλαστήριο των ψυχών, απαύγασμα της δόξας, χαρακτήρα της υποστάσεως και δημιουργό των αιώνων, πνευματική τροφή και πόμα, πέτρα και ύδωρ, θεμέλιο της πίστεως και κεφαλή γωνίας, εικόνα του αόρατου Θεού και μέγα Θεό, κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας και πρωτότοκο της νέας κτίσεως, απαρχή των κεκοιμημένων, πρωτότοκο εκ των νεκρών και πρωτότοκο ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, μεσίτη μεταξύ Θεού και ανθρώπων και Μονογενή Υιό στεφανωμένο με δόξα και τιμή, Κύριο της δόξας και αρχή των όντων, λέγοντας γι' αυτόν τα εξής: «Ο οποίος είναι αρχή», και επιπλέον βασιλιά της δικαιοσύνης και βασιλιά της ειρήνης και βασιλιά των πάντων, του οποίου η ισχύς της βασιλείας είναι απεριόριστη, και πολλά άλλα παρόμοια, των οποίων το πλήθος δεν είναι εύκολο να απαριθμηθεί. Όλα αυτά, όταν συντεθούν μεταξύ τους, εφόσον η έννοια της κάθε προσωνυμίας συνεισφέρει το δικό της μερίδιο για την ανάδειξη του σημαινομένου, δημιουργούν μέσα μας μια σαφή αντίληψη της σημασίας του ονόματος του Χριστού, φανερώνοντάς μας τόσον από την ανέκφραστη μεγαλειότητά Του, όσον η ψυχή μας είναι ικανή να κατανοήσει.

Από αυτά, λοιπόν, διδασκόμαστε να ατενίζουμε προς Αυτόν, από τον οποίο προέρχεται η δημιουργία των όντων. Διότι, εάν από Εκείνον παραχθήκαμε στην ύπαρξη και μέσα σε Αυτόν έχουμε τη σύστασή μας, είναι απόλυτη ανάγκη να πιστεύουμε ότι τίποτα δεν βρίσκεται έξω από τη γνώση Εκείνου, μέσα στον οποίο υπάρχουμε, από τον οποίο δημιουργηθήκαμε και στον οποίο επιστρέφουμε. Με αυτόν τον τρόπο σκέψης, άλλωστε, επιτυγχάνεται ταυτόχρονα, όπως είναι φυσικό, ο αναμάρτητος βίος. Διότι ποιος, πιστεύοντας ότι ζει από Αυτόν, διά μέσου Αυτού και μέσα σε Αυτόν, θα τολμήσει να καταστήσει μάρτυρα του άτοπου βίου του Εκείνον που περικλείει μέσα Του τη ζωή του καθενός; Ονομάζοντας δε τον Κύριο πνευματικό βρώμα και πόμα, ο θείος απόστολος μάς υποδεικνύει μέσα από αυτά τα λόγια να κατανοήσουμε το εξής: ότι η ανθρώπινη φύση δεν είναι μονοειδής, αλλά επειδή το νοητό είναι συγκερασμένο με το αισθητό, η τροφή είναι ξεχωριστή για καθένα από τα στοιχεία που διακρίνονται μέσα μας, καθώς η μεν αισθητή βρώση συντηρεί το σώμα, ενώ η πνευματική τροφή δημιουργεί μέσα μας την ψυχική ευεξία. Αλλά όπως ακριβώς στο σώμα το στερεό και το υγρό στοιχείο της τροφής, όταν αναμειγνύονται μεταξύ τους, συντηρούν τη φύση μας, επειδή μέσω της κατάλληλης πέψης αφομοιώνονται σε καθένα από τα στοιχεία που είναι συγκερασμένα μέσα μας, κατά τον ίδιο τρόπο, αναλογικώς, ο Παύλος επιμερίζει και τη νοητή τροφή, ονομάζοντας βρώση και πόση το ίδιο πράγμα, το οποίο προσαρμόζεται κατάλληλα προς την ανάγκη εκείνων που το μεταλαμβάνουν.

Αυτός όμως, σαν να έχει πληγεί ο νους του από φρενίτιδα, αγριεύει εναντίον εκείνου που τον θεραπεύει και τον πολεμά και τον μάχεται, και θεωρεί εχθρό του αυτόν που πασχίζει να τον ανασύρει από το βάραθρο της ασέβειας. Και μάλιστα δεν παραληρεί λέγοντας αυτά έτσι απλά, συμπτωματικά μπροστά στους τυχόντες, αλλά έστησε ένα γραπτό μνημείο αυτής της παραφροσύνης εναντίον του ίδιου του εαυτού του. Και αφού εξασφάλισε άφθονο ελεύθερο χρόνο, όσον επιθυμούσε, κυοφορούσε ένα σύγγραμμα καθ’ όλο το ενδιάμεσο χρονικό διάστημα, ξεπερνώντας σε βραδύτητα ακόμη και τα μεγάλα και ογκώδη θηρία, και γινόταν φορτικός με τις απειλές του καθώς διέπλαθε ακόμη το κύημα στα κρυφά, μέχρι που αργά κάποτε και με δυσκολία έφερε στο φως ένα έκτρωμα και ένα ατελεσφόρητο γέννημα. Το οποίο γέννημα, βέβαια, το ανατρέφουν και το περιθάλπουν όλοι όσοι συμμετέχουν στην ίδια διαφθορά· εμείς όμως, λόγω του μακαρισμού της προφητείας (διότι λέει: «Μακάριος είναι αυτός που θα πιάσει και θα συντρίψει τα νήπιά σου πάνω στην πέτρα»), εφόσον έφτασε και στα δικά μας χέρια, προθυμοποιηθήκαμε να πιάσουμε αυτό το νηπιώδες σύγγραμμα και να το συντρίψουμε πάνω στην πέτρα ως ένα από τα τέκνα των Βαβυλωνίων. Η πέτρα δε αυτή ήταν ο Χριστός, δηλαδή ο λόγος της αλήθειας. Αρκεί μόνο να έλθει και σε εμάς η δύναμη που ενισχύει την αδυναμία, διά των ευχών εκείνου ο οποίος, μέσα στην ασθένεια του σώματός του, κατέστησε τέλεια τη δύναμή του.

Και αυτό βέβαια δεν είναι άκαιρο να το πούμε εδώ προς εκείνον που αποκαλεί όλα τα κτιστά πνευματικά, καθώς και την ίδια τη χάρη που εκχέεται από Αυτόν, ότι, μολονότι όλα τα έμβρυα είναι δημιουργήματα του Θεού, μόνο για τη Μητροπάρθενο έχει ειπωθεί ότι αυτό που γεννήθηκε μέσα της είναι εκ Πνεύματος Αγίου, επειδή η σύλληψη ήταν όντως υπερφυσική. Αλλά ως προς αυτό για το οποίο κάνουμε λόγο τώρα, και ο θείος Παύλος ονομάζει πνευματική τροφή το μάννα και πνευματικό ποτό το νερό από την πέτρα· και την ίδια την πέτρα την ονόμασε πνευματική, υποδεικνύοντας ταυτόχρονα ότι αυτά αποτελούν συμβολικά δείγματα πιο απόρρητων μυστηρίων.

Γι' αυτό έχουμε ανάγκη πάλι εμείς που αμαρτήσαμε τη λύπη και την κατήφεια για τα προηγούμενα αμαρτήματα και την προσέγγιση μέσω της μετάνοιας, ώστε να ξανακούσει μυστικά ο καθένας μας, όπως εκείνος ο παραλυτικός, «έχε θάρρος, τέκνο μου», και, αφού λάβουμε τη συγχώρεση, να μετατρέψουμε τη λύπη σε χαρά. Διότι αυτή η λύπη είναι το πνευματικό μέλι, το οποίο θηλάζουμε από στερεή πέτρα, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε προτυπωτικά: «θήλασαν μέλι από πέτρα», «και η πέτρα είναι ο Χριστός», όπως λέει ο Παύλος. Αλλά μην απορήσετε, αν ονόμασα τη λύπη μέλι· διότι γι' αυτήν πάλι λέει ο Παύλος, ότι «η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια αμεταμέλητη προς σωτηρία». Διότι, όπως ακριβώς σε εκείνον που έχει τραυματισμένη τη γλώσσα το μέλι που του προσφέρεται θα φανεί τσουχτερό, αν όμως θεραπευτεί από τα τραύματα, θα αντιληφθεί τη γλυκύτητα του μελιού, έτσι και ο φόβος του Θεού, που γεννιέται από το ευαγγελικό κήρυγμα στις συνετές ψυχές, προκαλεί μεν λύπη, εφόσον αυτές φέρουν ακόμη πάνω τους τα τραύματα των αμαρτημάτων, όταν όμως τα αποβάλουν αυτά μέσω της μετάνοιας, αντιλαμβάνονται την ευαγγελική χαρά, σύμφωνα με τα λόγια του Σωτήρα: «και η λύπη σας θα μετατραπεί σε χαρά». Ποια λύπη;

Γι' αυτό πάλι ο ίδιος προσθέτει προς όλους λέγοντας, «έτσι να τρέχετε, ώστε να κατακτήσετε», υποδεικνύοντας μάλιστα και τον τρόπο του τρεξίματος: «καθένας δε που αγωνίζεται», λέει, «εγκρατεύεται στα πάντα», μην παραδίδοντας ποτέ ολοκληρωτικά τον εαυτό του σε καμία από τις απαγορευμένες ηδονές. Έπειτα, επειδή ίσως κάποιοι βαπτισμένοι έφερναν αντιρρήσεις και έλεγαν ότι μόνο με το βάπτισμα, χωρίς τα έργα, γίνονται ευπρόσδεκτοι στον Θεό, ο ίδιος αποδεικνύει μέσα από τους παλαιούς τύπους και τους πείθει ότι ο Θεός δεν ευαρεστείται σε κανέναν, αν, μαζί με το να έχει ασφαλή πίστη, δεν απέχει και από τα πονηρά πάθη, τα λόγια και τις πράξεις. «Διότι δεν θέλω», λέει, «να αγνοείτε, αδελφοί, ότι οι πατέρες μας ήταν όλοι υπό τη νεφέλη και όλοι πέρασαν μέσα από τη θάλασσα και όλοι βαπτίστηκαν στο όνομα του Μωυσή μέσα στη νεφέλη και μέσα στη θάλασσα και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή και όλοι ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό· διότι έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε, και η πέτρα αυτή ήταν ο Χριστός· όμως, στους περισσότερους από αυτούς δεν ευαρεστήθηκε ο Θεός».

Όλα αυτά όμως ήταν τύποι των δικών μας ιερών μυστηρίων· η θάλασσα, του ύδατος του βαπτίσματος· η νεφέλη, του θείου Πνεύματος που επισκιάζει μυστικά άνωθεν τους βαπτιζομένους· η τροφή και το ποτό, του σώματος και του αίματος του Χριστού, των οποίων εμείς καθημερινά, τρόπον τινά, μετέχουμε· γι' αυτό άλλωστε και την άψυχη και αναίσθητη ύλη, την πέτρα εκείνη, την ονόμασε πνευματική ο Παύλος· διότι όπως ακριβώς λέγεται ψυχικό το σώμα που ενδυναμώνεται και κινείται από την ψυχή, έτσι και πνευματικό είναι το σώμα που ενεργείται υπερφυώς από το θείο Πνεύμα. Επειδή, λοιπόν, η πέτρα εκείνη, ενεργούμενη παραδόξως από το Πνεύμα, είχε μέσα της την πηγή του ύδατος η οποία μεταφερόταν μαζί της και την ανέδιδε άφθονα από τον εαυτό της, δικαίως ονομάστηκε πνευματική από τον Παύλο και ελήφθη ως τύπος του σώματος του Χριστού· διότι και αυτό, ενεργούμενο από το πλήρωμα της θεότητας που κατοικεί μέσα του, έχει και παρέχει άφθονα την πηγή της αιώνιας ζωής σε όσους προσέρχονται με πίστη.

Και των θαυμασίων: Βγαίνοντας από την Αίγυπτο, πόσες δυνάμεις είδαν; Και αφού κατοίκησαν στην έρημο, πόσα θαύματα αντίκρισαν; Και όμως, τα λησμόνησαν όλα. Εναντίον: Όσα έγιναν επί Αβραάμ και επί Ισαάκ και επί Ιακώβ, επί Μωυσή, επί Ιησού του Ναυή, [επί Ηλία] και των υπολοίπων (στη συνέχεια), και ούτε έτσι άλλαξαν ποτέ. Και αργότερα πάλι σε αυτές τις χώρες πόσα θαυμαστά έργα είδαν, αλλά δεν πίστεψαν. Διέρρηξε: Όταν με το ραβδί έσκισε την Ερυθρά Θάλασσα, και αυτό το λησμόνησαν· προτυπωνόταν δε το βάπτισμα και ο σταυρός. Έστησε ύδατα: Διότι στέκονταν από εδώ και από εκεί τα ύδατα, δεμένα σαν μέσα σε ασκό, και πέρασαν οι Ισραηλίτες· να εννοείς δε ότι το βάπτισμα προτυπωνόταν για τα έθνη. Και οδήγησε: Διότι την ημέρα σκεπάζονταν με νεφέλη εξαιτίας του ήλιου, για να μην καίγονται από τον καύσωνα (το καύμα)· προτυπωνόταν δε το δεσποτικό σώμα, ότι επρόκειτο να γίνει σκέπη για το γένος των ανθρώπων, για να μη φλέγονται από τον καύσωνα της αμαρτίας. Και όλην: Διότι ως οδηγό είχαν τη νύχτα στύλο πυρός, που τους φώτιζε την οδό· υποδηλώνει δε το πυρ του Πνεύματος, που οδηγεί τους πιστούς. Διέρρηξε: Εννοεί τον ακρότομο βράχο, ο οποίος έως σήμερα αναβλύζει πλήθος υδάτων· προτυπωνόταν δε η δεσποτική πλευρά, από την οποία έρευσε το ύδωρ του βαπτίσματος, όπως ακριβώς λέει ο απόστολος Παύλος: η δε πέτρα ήταν ο Χριστός.

Διότι σε αυτό (σε αυτήν) προστατεύονται οι πιστοί από τον καύσωνα της αμαρτίας. «Και πυρ»: Διότι τότε ο στύλος του πυρός προπορευόταν του λαού, για να μην χάσουν τον δρόμο τους. Το πυρ όμως προεικόνιζε το πυρ του Πνεύματος, για το οποίο έχει γραφεί (όπως λέγει ο Ιωάννης): «Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ» που φωτίζει τους πιστούς. «Ζήτησαν»: Διότι τους έδωσε τότε σωματική και έμψυχη τροφή, για να δηλώσει ότι πρόκειται να τρέφει τους πιστούς με Σώμα και Αίμα, [ή για να σε διδάξει τα επόμενα]. «Και άρτον»: Διότι έτρωγαν πτηνά, γι' αυτό λέγει του ουρανού· υποδήλωνε δε τον άρτο που κατεβαίνει (που κατέβηκε) από τον ουρανό στους πιστούς, ο οποίος είναι ο Χριστός. «Διέρρηξεν»: Εννοεί την ακρότομη πέτρα, και με αυτήν υποδηλωνόταν η πλευρά του Χριστού, όπως λέγει και ο απόστολος: «Η δε πέτρα ήταν ο Χριστός». «Επορεύθησαν»: Προτυπωνόταν η Εκκλησία και το βάπτισμα· διότι η Εκκλησία ήταν άνυδρη πριν λάβει τη χάρη του βαπτίσματος. «Ότι εμνήσθη»: Ο λόγος αναφέρεται στον Χριστό· διότι ο Θεός Λόγος, ενθυμούμενος τα έθνη, ήλθε για να σώσει τον άνθρωπο. «Του προς Αβραάμ»: Διότι από τον Αβραάμ προέρχεται κατά σάρκα. «Και εξήγαγεν»: Τον λαό των εθνών εξήγαγε από τη συνοχή των ειδώλων [με αγαλλίαση]. Διότι εκείνος ήταν τύπος τούτου. «Και τους εκλεκτούς»: Όλους τους αγίους, τους οποίους μετά την αναχώρησή τους από εδώ [εκεί] τους ευφραίνει αιωνίως.

Ισραήλ: Διότι ο νοητός Ισραήλ, που είναι ο Χριστός· διότι αυτός ανέθεσε στην Ιουδαία δική του εξουσία. Η θάλασσα: Όταν στο πρόσωπο του λαού των Εβραίων είδε τα μυστήρια του νέου λαού· διότι η ράβδος με την οποία χτυπήθηκε ήταν τύπος του σταυρού. Ο Ιορδάνης: Όταν ο λαός διέβαινε τον Ιορδάνη, φοβήθηκε· διότι προέβλεπε Εκείνον που επρόκειτο να βαπτιστεί στον Ιορδάνη. Τα όρη: Σκιρτούσαν τα όρη, προβλέποντας τη δόξα του Γολγοθά. Και οι βουνοί: Συγχαίροντας το βουνό της Αναλήψεως σκίρτησαν, δηλαδή σείστηκαν. Τι συνέβη: Είδα, λέει [στον Ισραήλ], τον Χριστό που επρόκειτο να βαδίσει πάνω στα νώτα μου, και φοβήθηκα. Και εσύ: Διότι είδα τον Ισραήλ να περνάει και μέσω αυτού γνώρισα Εκείνον που επρόκειτο να βαπτιστεί μέσα μου, και φοβήθηκα. Τα όρη: Γνωρίσαμε, λέει, τη χαρά (χάρη) που επρόκειτο να λάβει χώρα στο όρος του Γολγοθά και αγαλλιάσαμε, διότι μέσω αυτού ευλογήθηκαν και <όλα> τα όρη. Και οι βουνοί: Γνωρίσαμε, λέει, τη χαρά (χάρη) και είδαμε πώς ο άνθρωπος (Χριστός) ανέρχεται από το βουνό της Αναλήψεως στον ουρανό, και από τη χαρά σκίρτησαμε σαν αρνιά. Από προσώπου: Όταν ο Χριστός κρεμόταν στον σταυρό. — Του Χριστού: Διότι ο Ιακώβ είναι ο δούλος μου, τον οποίο εξέλεξα. Εκείνου που μετέτρεψε: Τότε για τον λαό την απότομη πέτρα, ενώ τώρα εννοεί την πλευρά του Χριστού· διότι η πέτρα ήταν ο Χριστός· από αυτήν βγήκε ο ποταμός που κατέκλυσε τους [νοητούς] γίγαντες.

«Εάν δεν προτάξω» Δηλαδή, να θέσω την Ιερουσαλήμ, η οποία είναι η Εκκλησία, ως αγίασμα στην αρχή της δόξας του Κυρίου. «Θυμήσου»: Τον άνθρωπο, λέει, που επέστρεψε στη γη και έγινε γήινος. Διότι η λέξη Εδώμ ερμηνεύεται ως γήινος. Θυμήσου τον, λοιπόν, και τοποθέτησέ τον μέσα στην Εκκλησία. Γι' αυτό λέει «την ημέρα της Ιερουσαλήμ». «Αυτών που λένε»: Ομιλεί περί της παλαιάς Ιερουσαλήμ· διότι εκκενώνεται από τον πιστό <νέο> λαό, δηλαδή κατασκάπτεται έως τα θεμέλια. «Θυγατέρα»: Ο λόγος αναφέρεται στη συναγωγή, όταν ενώθηκε με τη σύγχυση των ειδώλων, ωσάν να είχε γεννηθεί από τους δαίμονες. «Μακάριος»: Μακάριος είναι αυτός που θα ανταποδώσει με αγαθά έργα [στον Χριστό] για όλα όσα έπραξε για εμάς· διότι, ενώ ήμασταν νεκροί εξαιτίας της αμαρτίας, μας ζωοποίησε εν Χριστώ. «Μακάριος αυτός που θα κρατήσει»: Νήπια ονομάζει αυτούς που αναγεννώνται διά του βαπτίσματος και αυτούς που γίνονται σαν νήπια στην καρδιά λόγω της ακακίας <με την άκακη καρδιά>. Μακάριος, λοιπόν, είναι αυτός που τους προσφέρει πάντοτε και τους θέτει προς προσέγγιση στον Χριστό. Διότι η πέτρα είναι ο Χριστός, όπως λέει ο Παύλος. Να εννοείς όμως και την πέτρα πάνω στην οποία σταυρώθηκε ο Χριστός, επειδή όλοι οι πιστοί προσπίπτουν στο έδαφος ενώπιόν της, δηλαδή πέφτουν με το πρόσωπο στη γη.

Μιλάει δε για τον Χριστό, για τον οποίο έλεγε και ο Ησαΐας: «Με ποιον με παρομοιάσατε, και θα υψωθώ;» είπε ο Άγιος, προαναγγέλλοντας τον σταυρό· διότι έτσι τον ονόμασε και ο Χριστός. 6. Για ποιο λόγο, άραγε, στην έρημο όχι μόνο πίκραναν τον Θεό, εννοώντας τον Πατέρα, αλλά και παρόξυναν τον Άγιο του Ισραήλ, δηλαδή τον Υιό; Επειδή η πέτρα που τους ακολουθούσε ήταν ο Χριστός, αλλά αυτοί απίστησαν στο αν μπορεί να βγάλει και να τους χορηγήσει νερό από την πέτρα· ώστε και ο Μωυσής να λέει: «Ακούστε με, εσείς οι απειθείς· μήπως από τούτη την πέτρα θα σας βγάλουμε νερό;» Γι' αυτό ο Θεός, αγανακτισμένος απέναντί τους, έλεγε: «Επειδή δεν με πιστέψατε, ώστε να με αγιάσετε ενώπιον των υιών Ισραήλ», και τα όσα ακολουθούν. Δεν θυμήθηκαν το χέρι του, την ημέρα κατά την οποία τους λύτρωσε από το χέρι αυτού που τους κατέθλιβε. Πώς έθεσε τα σημεία του στην Αίγυπτο, και τα τέρατά του στην πεδιάδα της Τάνεως. Χέρι πάλι του Θεού, δηλαδή του Πατέρα, εύλογα ονομάζει τον Χριστό, επειδή «μέσω αυτού έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· ώστε και άλλος προφήτης να λέει: «Διότι το χέρι του Κυρίου τα έκανε όλα αυτά».

γʹ. Και δες πόσο θαυμαστά το έχει διατυπώσει αυτό ο Παύλος. Δεν είπε: «Θεωρώντας ως μεγαλύτερο πλούτο από τους θησαυρούς της Αιγύπτου τον ουρανό και τα επουράνια»· αλλά τι; «Τον ονειδισμό του Χριστού». Διότι το να ονειδίζεται κανείς για τον Χριστό το θεώρησε ανώτερο από την άνεση· έτσι και αυτό καθ' εαυτό αποτελούσε μισθό. «Προτιμώντας μάλλον», λέγει, «να κακουχείται μαζί με τον λαό του Θεού». Διότι εσείς μεν πάσχετε για τον εαυτό σας, εκείνος όμως επέλεξε να πάσχει για τους άλλους· και με τη θέλησή του έριξε τον εαυτό του σε τόσους κινδύνους, ενώ του ήταν δυνατό και να ευσεβεί και να απολαμβάνει τα αγαθά. «Παρά να έχει», λέγει, «πρόσκαιρη απόλαυση της αμαρτίας». Αμαρτία ονόμασε το να μη θελήσει να συγκακουχηθεί με τους άλλους· αυτό, λέγει, το θεώρησε αμαρτία. Εάν λοιπόν εκείνος το να μη συγκακουχηθεί πρόθυμα με τους άλλους το θεώρησε αμαρτία, άρα είναι μεγάλο αγαθό η κακουχία, στην οποία έριξε τον εαυτό του φεύγοντας από τα ανάκτορα. Αυτά δε τα έκανε, διότι προέβλεπε κάποια μεγάλα αγαθά· γι' αυτό και είπε έτσι: «Θεωρώντας τον ονειδισμό του Χριστού μεγαλύτερο πλούτο από τους θησαυρούς της Αιγύπτου». Τι σημαίνει: «Τον ονειδισμό του Χριστού»; Δηλαδή, το να ονειδίζεται με τέτοια σαν και αυτά που εσείς υπομένετε, τον ονειδισμό που υπέμεινε ο Χριστός· ή διότι υπέμεινε για τον Χριστό, όταν λοιδορούνταν για την πέτρα από την οποία έβγαλε νερό. «Η δε πέτρα», λέγει, «ήταν ο Χριστός». Πώς όμως είναι ονειδισμός του Χριστού; Ονειδιζόμαστε επειδή περιφρονούμε την πατρική πλάνη, επειδή πάσχουμε δεινά έχοντας προστρέξει στον Θεό.

Και επειδή πρόκειται να κάνει τον λόγο του πιο αυστηρό, απευθύνει την προτροπή του προς όλους, και δεν ομιλεί μόνο για τα προκείμενα ζητήματα, αλλά συζητά γενικώς για όλες τις πνευματικές ασθένειες που υπήρχαν στους Κορινθίους. Και για μεν τους εξωτερικούς αγώνες λέει: «Δεν γνωρίζετε;»· εδώ όμως λέει: «Δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί». Και αυτό το έλεγε, δείχνοντας ότι δεν ήταν και πολύ καταρτισμένοι σε αυτά. Και τι είναι αυτό, που δεν θέλεις να αγνοούμε; Ότι όλοι οι πατέρες μας, λέει, βρίσκονταν υπό τη νεφέλη και πέρασαν μέσα από τη θάλασσα, και όλοι βαπτίστηκαν στον Μωυσή μέσα στη νεφέλη και μέσα στη θάλασσα· και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή, και ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό (διότι έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα αυτή ήταν ο Χριστός)· όμως ο Θεός δεν ευαρεστήθηκε στους περισσότερους από αυτούς. Και για ποιον λόγο, λέει, τα αναφέρει αυτά; Για να δείξει ότι, όπως ακριβώς εκείνους δεν τους ωφέλησε το ότι απόλαυσαν τόσο μεγάλη δωρεά, έτσι ούτε και αυτούς θα ωφελήσει το να λάβουν το βάπτισμα και να απολαύσουν τα πνευματικά μυστήρια, εάν δεν πρόκειται να επιδείξουν βίο αντάξιο της χάριτος. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε παραθέτει τους τύπους του βαπτίσματος και των μυστηρίων.

Τι σημαίνει, λοιπόν, «Βαπτίστηκαν στον Μωυσή»; Όπως εμείς, αφού πιστέψαμε στον Χριστό και στην ανάστασή του, βαπτιζόμαστε, για να γίνουμε και εμείς κοινωνοί των ίδιων μυστηρίων —διότι βαπτιζόμαστε, λέει, υπέρ των νεκρών, δηλαδή των δικών μας σωμάτων—, έτσι και εκείνοι, παίρνοντας θάρρος από τον Μωυσή, δηλαδή βλέποντάς τον να διαβαίνει πρώτος, αποτόλμησαν και οι ίδιοι να μπουν στα ύδατα. Αλλά επειδή θέλει να φέρει τον τύπο κοντά στην αλήθεια, δεν εκφράζεται έτσι, αλλά χρησιμοποιεί τις ονομασίες της αλήθειας και για τον τύπο. Και αυτό, βέβαια, αποτελεί σύμβολο του ιερού λουτρού· τα δε επόμενα, της ιεράς τραπέζης. Διότι, όπως ακριβώς εσύ τρως το δεσποτικό σώμα, έτσι και εκείνοι το μάννα· και όπως εσύ πίνεις το αίμα, έτσι και εκείνοι το ύδωρ από την πέτρα. Διότι, αν και τα όσα γίνονταν ήταν αισθητά, παρέχονταν ωστόσο με τρόπο πνευματικό, όχι σύμφωνα με τη φυσική ακολουθία, αλλά ως δωρεά της χάριτος, και μαζί με το σώμα έτρεφαν και την ψυχή, οδηγώντας τους στην πίστη. Γι' αυτόν τον λόγο δεν είπε τίποτα για την τροφή· διότι ήταν διαφορετική, όχι μόνο ως προς τον τρόπο, αλλά και ως προς τη φύση· επειδή ήταν το μάννα. Σχετικά με το ποτό, όμως, επειδή μόνο ο τρόπος της παροχής του ήταν παράδοξος, χρειάστηκε επιπλέον ερμηνεία· γι' αυτό, αφού είπε ότι «έπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό», πρόσθεσε: «Διότι έπιναν από πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε»· και συμπλήρωσε: «Η δε πέτρα ήταν ο Χριστός».

Διότι δεν ήταν η φύση της πέτρας που ανέβλυζε το νερό, λέει· επειδή, αν ήταν έτσι, θα ανέβλυζε και πριν από αυτό· αλλά μία άλλη πνευματική πέτρα τα ενεργούσε όλα, δηλαδή, ο Χριστός, ο οποίος ήταν παρών μαζί τους παντού και θαυματουργούσε τα πάντα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο είπε: «Που τους ακολουθούσε». Είδες τη σοφία του Παύλου, πώς Τον παρουσιάζει να είναι ο χορηγός και των δύο, και με αυτόν τον τρόπο φέρνει τον τύπο κοντά στην αλήθεια; Διότι Εκείνος που παρέσχε εκείνα σε εκείνους, λέει, Αυτός ετοίμασε και τούτη την τράπεζα· και ο Ίδιος οδήγησε και εκείνους μέσα από τη θάλασσα, και εσένα μέσα από το βάπτισμα· και σε εκείνους παρέσχε μάννα και νερό, και σε εσένα Σώμα και Αίμα. Και όσον αφορά τη δωρεά Του, τέτοια είναι τα πράγματα· ας δούμε όμως και τα επόμενα, και ας εξετάσουμε εάν, όταν αυτοί αποδείχθηκαν ανάξιοι της δωρεάς, τους λυπήθηκε. Αλλά δεν θα μπορούσες να το ισχυριστείς αυτό· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Αλλά στους περισσότερους από αυτούς δεν ευαρεστήθηκε ο Θεός», παρόλο που τους είχε τιμήσει με τόσο μεγάλη τιμή. Όμως αυτό σε τίποτα δεν τους ωφέλησε, παρά οι περισσότεροι χάθηκαν. Και στην πραγματικότητα όλοι χάθηκαν· αλλά, για να μη φανεί ότι προφητεύει πανωλεθρία και για τούτους εδώ, γι' αυτό είπε: «Οι περισσότεροι». Παρόλο που ήταν αναρίθμητοι, το πλήθος δεν τους ωφέλησε σε τίποτα· και όλα εκείνα ήταν τεκμήρια αγάπης, αλλά ούτε και αυτό τους ωφέλησε, επειδή ούτε οι ίδιοι δεν επέδειξαν έργα αγάπης.

Ποια είναι λοιπόν αυτά; Το πνεύμα της δουλείας· γι' αυτό και πρόσθεσε λέγοντας: «Διότι δεν λάβατε πάλι πνεύμα δουλείας προς φόβον». Έπειτα, παραλείποντας να αναφέρει την έννοια που αντιδιαστέλλεται προς τη δουλεία, δηλαδή το πνεύμα της ελευθερίας, έθεσε κάτι πολύ ανώτερο, το πνεύμα της υιοθεσίας, μέσω του οποίου συναγόταν και το προηγούμενο, λέγοντας: «Αλλά λάβατε πνεύμα υιοθεσίας». Αλλά αυτό μεν είναι φανερό· το τι ακριβώς είναι όμως το πνεύμα της δουλείας, παραμένει ασαφές. Επομένως, είναι αναγκαίο να το κάνουμε σαφέστερο· διότι αυτό που ειπώθηκε δεν είναι μόνο ασαφές, αλλά προκαλεί και μεγάλη απορία. Διότι ο λαός των Ιουδαίων δεν έλαβε Πνεύμα· τι εννοεί, λοιπόν, εδώ; Ονόμασε έτσι τα γράμματα του Νόμου, επειδή ήταν πνευματικά, όπως ακριβώς ονόμασε πνευματικό και τον νόμο, και το νερό από την πέτρα, και το μάννα: «Διότι όλοι», λέει, «έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή, και όλοι ήπιαν το ίδιο πνευματικό πόμα». Και την πέτρα, επίσης, την ονομάζει έτσι, λέγοντας: «Διότι έπιναν από πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε».

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο σχίζονταν και οι σκληρές πέτρες, για να μάθουν ότι αυτός είναι η πνευματική και ζωντανή πέτρα. Διότι «έπιναν», λέει, «από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα ήταν ο Χριστός». Ω, της αγνωμοσύνης των Ιουδαίων! Οι πέτρες σχίστηκαν, και αυτοί παραμένουν αναίσθητοι· τα άψυχα συγκλονίζονται, και οι έμψυχοι απιστούν· το καταπέτασμα του ναού σκίζεται, για να φανερωθεί πλέον η ερήμωσή τους. Διότι σχίστηκε το καταπέτασμα και αποκαλύφθηκαν όσα βρίσκονταν μέσα στον ναό, εξαιτίας του Χριστού που είχε πει: «Ιδού, ο οίκος σας αφήνεται σε εσάς έρημος». Και πράγματι, μετά τη χριστοκτονία ερημώθηκαν όλα τα ιερά σεβάσματα των Ιουδαίων, και οι άγγελοι που παρέμεναν στην πόλη και στο ιερό αναχώρησαν από εκεί και ήλθαν στην Εκκλησία. Πολλά δε σώματα των κεκοιμημένων αγίων αναστήθηκαν μαζί με τον Χριστό, για να μάθουμε εμείς ότι ο Χριστός, πεθαίνοντας, δεν ανασταίνεται μόνος, αλλά ανασταίνει από τους νεκρούς όλους όσοι πιστεύουν σε αυτόν.

Τότε τα πάντα έμειναν έκθαμβα από την επίμονη καρτερία· τότε οι ουρανοί σαλεύθηκαν, οι αρχές συγκλονίστηκαν, οι υπερκόσμιοι θρόνοι και οι τάξεις, βλέποντας να κρέμεται ο αρχιστράτηγος της μεγάλης δυνάμεως, και παρά λίγο θα έπεφταν και τα αστέρια του ουρανού, βλέποντας να απλώνεται στον Σταυρό αυτός που γεννήθηκε προ του εωσφόρου, και παρά λίγο θα έσβηνε και το πυρ του ήλιου, βλέποντας να αμαυρώνεται το μεγάλο φως του κόσμου· τότε σχίστηκαν οι πέτρες της γης, καταβοώντας για την αγνωμοσύνη του Ισραήλ λέγοντας: Δεν αναγνώρισες την πνευματική πέτρα, από την οποία έπινες καθώς σε ακολουθούσε· και σκίστηκε το καταπέτασμα του ναού, συμπάσχοντας και υποδηλώνοντας τον αληθινά ουράνιο Αρχιερέα, και παρά λίγο όλος ο κόσμος θα βυθιζόταν στη σύγχυση και θα διαλυόταν από τον φόβο για το Πάθος, εάν ο μέγας Ιησούς δεν εξέπνεε το θείο πνεύμα λέγοντας: «Πατέρα, στα χέρια σου παραθέτω το πνεύμα μου».

Διότι, πλήττοντας και συμπνίγοντας τον λόγο της αλήθειας με τα ελληνικά δόγματα της κτισματολατρίας, τον καθιστούν παντελώς άκαρπο και άγονο ορθής πίστεως. Εκείνοι δε που έπεσαν στα πετρώδη, αυτοί είναι οι Μαραθωνιανοί. Δεν είπε η Γραφή ότι «Μερικά έπεσαν πάνω στην πέτρα» – διότι η πέτρα ήταν ο Χριστός – αλλά «Στα πετρώδη». Δεν είναι ούτε αγαθή γη, διότι δεν είναι ορθόδοξοι· ούτε πέτρα είναι, ώστε, αφού λαξευτούν από τους διδασκάλους, να οικοδομήσουν τον ναό του Θεού· αλλά τι είναι; Είναι πωρόλιθος. Υπάρχει ένα είδος λίθου, που ονομάζεται πωρόλιθος· δεν είναι ούτε γη, ούτε στέρεος λίθος· είναι πιο μαλακός από τον λίθο, αλλά πιο σκληρός από τη γη. Το ότι ομολογούν πως ο Υιός του Θεού είναι κατ' ουσίαν όμοιος με τον Πατέρα, αυτό είναι που τους κάνει να είναι πιο μαλακοί· το ότι αρνούνται το Άγιο Πνεύμα, αυτό καθιστά τις καρδιές τους πωρωμένες. Επομένως, δεν είναι ούτε αγαθή γη, ώστε να βλαστήσουν θαλερά φυτά και να κοσμηθούν με το κόσμημα της πίστεως· ούτε στέρεη πέτρα, ώστε να διαφυλάξουν άσειστη και ασάλευτη την ομολογία προς τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Και δέχονται μεν αυτόν τον λόγο και βλαστάνουν, αμέσως όμως τον ξηραίνουν και τον μαραίνουν, εξαιτίας του ότι δεν έχουν τις ρίζες των λογισμών τους στο βάθος του πνεύματος.

Διότι, αφού είπε «στον Σιλωάμ», πρόσθεσε το «που σημαίνει απεσταλμένος»· για να μάθεις ότι και εκεί ο Χριστός τον θεράπευσε, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος: «Διότι έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα ήταν ο Χριστός». Όπως λοιπόν ο Χριστός ήταν πνευματική πέτρα, έτσι και ο Σιλωάμ ήταν πνευματικός.

Γι' αυτό παρακαλώ, ας καταβάλουμε μεγάλη προσπάθεια, ώστε και στην ορθή πίστη να στεκόμαστε σταθεροί, και άριστο βίο να επιδεικνύουμε. Διότι, εάν δεν προσθέσουμε και βίο άξιο της πίστεως, θα υποστούμε την έσχατη τιμωρία. Και αυτό το κατέδειξε βέβαια ήδη από τα παλαιά χρόνια ο μακάριος Παύλος, όταν έλεγε ότι: «Όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή, και όλοι ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό»· προσθέτοντας έπειτα ότι δεν σώθηκαν: «Διότι έπεσαν νεκροί στην έρημο». Το κατέδειξε δε και ο Χριστός στα Ευαγγέλια, όταν παρουσίασε κάποιους οι οποίοι είχαν εκβάλει δαίμονες και είχαν προφητεύσει, και όμως οδηγούνταν στην κόλαση.

Μέχρι, λοιπόν, να φθάσουμε στο λιμάνι εκείνων, ας μιμηθούμε τους ναυτικούς· και όπως ακριβώς εκείνοι, όταν πλέουν στο πέλαγος, τραγουδούν, ανακουφίζοντας τον κόπο τους με την ωδή, έτσι ακριβώς και εμείς, μέχρι να φθάσουμε στο δικό τους λιμάνι, ας ανταλλάξουμε μεταξύ μας κάποιους πνευματικούς λόγους, καθιστώντας τον μακάριο Παύλο οδηγό αυτής της ωραίας ομιλίας, και ακολουθώντας την οδό που ο ίδιος θα μας υποδείξει. Ποια οδό, λοιπόν, μας προστάζει να ακολουθήσουμε; Την οδό μέσα από την έρημο και από τα θαύματα που συνέβησαν εκεί. Διότι τον ακούσατε σήμερα να διακηρύσσει και να λέει: «Δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, ότι οι πατέρες μας βρίσκονταν όλοι κάτω από τη νεφέλη, και όλοι πέρασαν μέσα από τη θάλασσα, και όλοι βαπτίσθηκαν στον Μωυσή, και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή, και όλοι ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό. Διότι έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε, και η πέτρα αυτή ήταν ο Χριστός».

Διότι, αφού είπε: «Ότι όλοι οι πατέρες μας ήταν υπό τη νεφέλη», πρόσθεσε: «Και όλοι διήλθαν μέσα από τη θάλασσα, και όλοι βαπτίστηκαν στον Μωυσή, και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή, και όλοι έπιναν το ίδιο πνευματικό ποτό». Άκουσες πώς πολλές φορές τοποθέτησε τη λέξη «Όλοι»;

Δεν θα το έκανε όμως αυτό, αν δεν ήθελε να υποδηλώσει κάποιο μεγάλο και θαυμαστό μυστήριο. Διότι, αν απλώς το ανέφερε, θα αρκούσε να το πει μία φορά και να σιωπήσει, λέγοντας τα εξής: Ότι όλοι οι πατέρες μας ήταν κάτω από τη νεφέλη, και πέρασαν μέσα από τη θάλασσα, και βαπτίστηκαν στον Μωυσή, και έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή, και ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό.

Διότι, επειδή είπε: «Και όλοι ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό», νερό όμως ήταν αυτό που έπιναν, θέλοντας να δείξει ότι γι' αυτόν τον λόγο το ονόμασε Πνευματικό, όχι εξαιτίας της φύσεως του νερού, αλλά εξαιτίας του τρόπου της χορηγίας του, πρόσθεσε: «Διότι έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα ήταν ο Χριστός». Όχι η φύση του λίθου, λέει, αλλά η δύναμη του ενεργούντος Θεού άφηνε να αναβλύζουν εκείνες οι πηγές.

Διότι για αυτόν τον λόγο τα υπενθύμισε αυτά, αφού απαρίθμησε τον τύπο του βαπτίσματος, αυτόν διαμέσου της θάλασσας και της νεφέλης, και προτύπωσε στην Παλαιά Διαθήκη τον τύπο των μυστηρίων, αυτόν διαμέσου του μάννα και της πέτρας. Και αφού είπε ότι «όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή, και ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό», πρόσθεσε λέγοντας: «Αλλά στους περισσότερους από αυτούς δεν ευαρεστήθηκε ο Θεός». Ύστερα από τόσα και τέτοια θαύματα, λέει, δεν τους αγάπησε ο Θεός. Αλλά τι συνέβη; Έπεσαν νεκροί στην έρημο. Για ποιον λόγο, λοιπόν, μας τα λες αυτά, Παύλε; «Αυτά δε έγιναν τύπος για εμάς, ώστε να μη γίνουμε επιθυμητούς κακών, όπως ακριβώς επιθύμησαν κι εκείνοι, ούτε να γίνουμε ειδωλολάτρες, καθώς έγιναν μερικοί από αυτούς, όπως ακριβώς είναι γραμμένο: Κάθισε ο λαός να φάει και να πιει, και σηκώθηκαν να διασκεδάσουν». Δες τη σύνεση του Παύλου. Είπε την αμαρτία, είπε την αιτία της αμαρτίας, είπε την τιμωρία για την αμαρτία, παιδαγωγώντας μας μέσα από όλα αυτά να αποφεύγουμε να τους μιμηθούμε.

Ότι, λοιπόν, επέδειξαν πολλή ανδρεία αγωνιζόμενοι σε τέτοιους καιρούς, είναι βέβαια σε όλους φανερό· ότι, όμως, έλαβαν τα τραύματα και υπέρ του Χριστού, αυτό θα προσπαθήσω τώρα να αποδείξω. Διότι για ποιον λόγο έπαθαν, πες μου; Ένεκα του νόμου, λέγει, και των διατάξεων που βρίσκονται γραμμένες στον νόμο. Αν, επομένως, αποδειχθεί ότι ο Χριστός είναι εκείνος που έδωσε τον νόμο αυτόν, δεν είναι ολοφάνερο ότι, πάσχοντας για τον νόμο, επέδειξαν όλη εκείνη την καρτερία υπέρ του νομοθέτη; Ας αποδείξουμε, λοιπόν, σήμερα τούτο: ότι ο Χριστός είναι εκείνος που έχει δώσει τον νόμο. Ποιος, λοιπόν, τα λέει αυτά; Εκείνος που τα γνωρίζει με σαφήνεια, τόσο τα παλαιά όσο και τα νέα, ο Παύλος, ο διδάσκαλος της οικουμένης. Διότι, στέλνοντας επιστολή στους Κορινθίους, αναφέρει τα εξής: Δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, ότι οι πατέρες μας ήταν όλοι υπό τη νεφέλη, και όλοι πέρασαν μέσα από τη θάλασσα, και όλοι βαπτίστηκαν εις τον Μωυσή μέσα στη νεφέλη και μέσα στη θάλασσα, και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή, εννοώντας το μάννα, και όλοι ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό, εννοώντας το νερό από την πέτρα.

Έπειτα, δείχνοντας ότι ο Χριστός επιτελούσε αυτά τα θαύματα, πρόσθεσε: «Διότι έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα αυτή ήταν ο Χριστός». Και εύλογα· διότι δεν ήταν η φύση της πέτρας που άφηνε να ρεύσει το νερό και εκείνα τα ποτάμια, αλλά η ενέργεια του Χριστού, η οποία, χτυπώντας τον λίθο, προκαλούσε την ανάβλυση των πηγών. Γι' αυτόν τον λόγο την ονόμασε πνευματική πέτρα, και ανέφερε ότι τους ακολουθούσε· διότι η αισθητή πέτρα δεν ακολουθεί, αλλά παραμένει σταθερή σε έναν τόπο· όμως η πανταχού παρούσα δύναμη που επιτελεί όλα τα θαύματα, αυτή ήταν που διέρρηξε και την πέτρα. Εάν, όμως, ο Ιουδαίος δεν ανέχεται αυτά τα λόγια, ελάτε λοιπόν να τον καταβάλουμε με τα δικά του όπλα, χωρίς να αναφέρουμε τίποτα από τον Παύλο, τον Πέτρο και τον Ιωάννη, αλλά συζητώντας μαζί του με βάση τους προφήτες, ώστε να μάθει ότι τα μεν γεγονότα βρίσκονται σε αυτόν, τα δε νοήματα βρίσκονται σε εμάς.

Παιδαγωγεί, λοιπόν, και μέσα από τα ίδια τα γεγονότα, δείχνοντας ότι, ακόμη και πριν από την τιμωρία, η ίδια η κακία αποτελεί κόλαση. Αυτό ακριβώς υποδείκνυε και ο Παύλος λέγοντας: «Λαμβάνοντας στον εαυτό τους την οφειλόμενη ανταπόδοση της πλάνης τους»· και παρουσιάζει ως παράδειγμα εκείνους που υπέστησαν τα έσχατα δεινά εξαιτίας της κακίας. Διότι, επειδή οι περισσότεροι από τους πιο αναίσθητους συνηθίζουν να συνετίζονται κυρίως τότε, όταν βλέπουν αυτούς που έχουν τιμωρηθεί, γι' αυτόν τον λόγο τους παρουσιάζει μπροστά τους. Έτσι πράττει και ο Χριστός· αφού μίλησε εκτενώς για τη γέεννα, παρουσιάζει ως παράδειγμα και αυτούς που ρίχνονται εκεί· όπως, για παράδειγμα, τον πλούσιο στην περίπτωση του Λαζάρου, τις μωρές παρθένους, εκείνον που έκρυψε το ένα τάλαντο· και ως προς τον παρόντα βίο, εκείνους που καταπλακώθηκαν από τον πύργο του Σιλωάμ, και εκείνους των οποίων το αίμα ανέμειξε ο Πιλάτος με τις θυσίες τους. Έτσι και ο Πέτρος, αφού μίλησε πολύ για τη γέεννα, τότε κυρίως τους συγκλόνισε, όταν έφερε στο μέσον εκείνους που τιμωρήθηκαν και έδειξε μπροστά στα μάτια τους την τιμωρία του Ανανία και της Σαπφείρας· το ίδιο ακριβώς έπραξε και ο Παύλος στην περίπτωση του μάγου. Και με άλλον τρόπο τεκμηριώνει το ίδιο πράγμα, όταν αναφέρεται σε εκείνους που βρίσκονταν στην έρημο, λέγοντας τα εξής: «Δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, ότι οι πατέρες μας ήταν όλοι κάτω από τη νεφέλη, και όλοι βαπτίστηκαν στον Μωυσή, και όλοι έφαγαν πνευματική τροφή, και ήπιαν πνευματικό ποτό· όμως στους περισσότερους από αυτούς δεν ευαρεστήθηκε ο Θεός, γι' αυτό και χάθηκαν και έπεσαν νεκροί».

Διότι, αν και αυτό είναι μελλοντικό, εντούτοις ο κοινός θάνατος έχει την αρχή του από το παρελθόν. Αυτό ακριβώς κάνει και ο Παύλος, αντλώντας από τα μελλοντικά και τα παρελθοντικά, τόσο όταν πρέπει να παρηγορήσει όσο και όταν πρέπει να σωφρονίσει: «Δεν θέλω», λέει, «να αγνοείτε, αδελφοί, ότι οι πατέρες μας ήταν όλοι υπό τη νεφέλη, και όλοι πέρασαν μέσα από τη θάλασσα, και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή· αλλά στους περισσότερους από αυτούς δεν ευαρεστήθηκε ο Θεός». Άλλοτε πάλι από τα μελλοντικά: «Αυτοί θα υποστούν ως ποινή την αιώνια καταστροφή, μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου και από τη δόξα της ισχύος του». Και πάλι: «Έφτασε δε επάνω τους η οργή μέχρι τέλους». «Διότι η ημέρα θα το φανερώσει, επειδή αποκαλύπτεται με τη φωτιά». Και πάλι: «Εξαιτίας αυτών έρχεται η οργή του Θεού επί τους υιούς της απειθείας». Αλλά αυτά τα αναφέρει όταν θέλει να σωφρονίσει. Όταν όμως πρέπει να παρηγορήσει, παρηγορεί και από τα δύο. Από τα μεν παρελθοντικά, λέγοντας τα εξής: «Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο Θεός των οικτιρμών και πατέρας κάθε παρηγοριάς, ο οποίος μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, μέσω της παρηγοριάς με την οποία παρηγορούμαστε και εμείς οι ίδιοι από τον Θεό»· από τα δε μελλοντικά: «Τα παθήματα του παρόντος καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μελλοντική δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς». Γι' αυτό και αυτός λέει: «Θυμήθηκα τις αρχαίες ημέρες, μελέτησα όλα τα έργα σου».

Για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, το παιδί κατατρόπωσε τον νεαρό πολεμιστή, ο άοπλος υπερίσχυσε του οπλισμένου, ο βοσκός κατέβαλε τον στρατιώτη· η φύση της ποιμενικής πέτρας συνέτριψε και κατέστρεψε τη φύση του πολεμικού χαλκού. Επομένως, ας χρησιμοποιήσουμε και εμείς εκείνον τον λίθο, τον ακρογωνιαίο εννοώ, τον νοητό. Διότι, αν επιτρέπεται στον Παύλο να θεολογεί περί της πέτρας στην έρημο, οπωσδήποτε κανείς δεν θα μας κατακρίνει που εκλαμβάνουμε τον λίθο αυτόν με τον ίδιο τρόπο. Διότι, όπως ακριβώς στην περίπτωση των Ιουδαίων δεν ήταν η φύση της ορατής πέτρας, αλλά η δύναμη της νοούμενης που ανέβλυζε εκείνα τα ποτάμια των υδάτων· έτσι ακριβώς και στην περίπτωση του Δαβίδ δεν ήταν ο αισθητός, αλλά ο νοητός λίθος που γκρέμισε εκείνη τη βαρβαρική κεφαλή· έτσι σας υποσχεθήκαμε και τότε να μην πούμε τίποτα προερχόμενο από ανθρώπινους συλλογισμούς. Διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, αλλά πνευματικά, τα οποία καθαιρούν τους συλλογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού. Προσταζόμαστε, λοιπόν, να τους καθαιρούμε και όχι να τους εξυψώνουμε· διαταχθήκαμε να τους καταλύουμε, όχι να οπλιζόμαστε με αυτούς· διότι, λέει η Γραφή, «οι συλλογισμοί των θνητών είναι δειλοί». Τι σημαίνει «δειλοί»; Ο δειλός, ακόμη και αν βαδίζει σε ασφαλές έδαφος, ποτέ δεν έχει θάρρος, αλλά φοβάται και τρέμει· έτσι και αυτό που γίνεται αποδεκτό μέσω συλλογισμών, ακόμη και αν είναι αληθινό, δεν παρέχει πλήρη βεβαιότητα στην ψυχή ούτε ικανή πίστη. Επειδή, λοιπόν, είναι τόσο μεγάλη η ασθένεια των συλλογισμών, εμπρός ας ξεκινήσουμε τη μάχη εναντίον των αντιπάλων ορμώμενοι από τις Γραφές.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι΄. «Δεν θέλω δε να αγνοείτε, αδελφοί, ότι οι πατέρες μας βρίσκονταν όλοι υπό τη νεφέλη, και όλοι πέρασαν μέσα από τη θάλασσα, και όλοι βαπτίστηκαν στον Μωυσή μέσα στη νεφέλη και στη θάλασσα, και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή, και όλοι ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό. Διότι έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε, και η πέτρα αυτή ήταν ο Χριστός». Πάλι προχωρεί στα γεγονότα της παλαιάς ιστορίας· η δε φράση «δεν θέλω να αγνοείτε» δείχνει ότι δεν ήταν ιδιαίτερα καταρτισμένοι σε αυτά. Για ποιον λόγο όμως παραθέτει το παράδειγμα; Προφανώς για να δείξει ότι, όπως ακριβώς δεν ωφέλησε εκείνους το γεγονός ότι απήλαυσαν μια τόσο μεγάλη δωρεά, έτσι δεν πρόκειται να ωφελήσει ούτε αυτούς το ότι έλαβαν το βάπτισμα και απήλαυσαν τα πνευματικά μυστήρια, εάν δεν πρόκειται να επιδείξουν βίο άξιο της χάριτος. Γι' αυτό ακριβώς και παραθέτει τους τύπους του βαπτίσματος και των μυστηρίων.

Τι σημαίνει, όμως, το «εις τον Μωυσή βαπτίσθηκαν»; Όπως ακριβώς εμείς, έχοντας πιστέψει στον Χριστό και στην ανάστασή Του, βαπτιζόμαστε, ώστε να γίνουμε και εμείς κοινωνοί των ίδιων αγαθών· διότι βαπτιζόμαστε υπέρ των νεκρών, δηλαδή των σωμάτων· έτσι και εκείνοι, έχοντας πάρει θάρρος από τον Μωυσή, δηλαδή, βλέποντάς τον να διαβαίνει πρώτος, αποτόλμησαν και αυτοί να εισέλθουν στα ύδατα. Αλλά επειδή ο Απόστολος θέλει να φέρει τον τύπο πιο κοντά στην αλήθεια, δεν εκφράζεται έτσι, αλλά χρησιμοποιεί τις ονομασίες της αλήθειας ακόμη και για τον τύπο. Και αυτό μεν αποτελεί σύμβολο του λουτρού (του Βαπτίσματος)· τα δε επακόλουθα, αποτελούν σύμβολα της Ιερής Τράπεζας. Διότι, όπως εμείς τρώμε το Δεσποτικό Σώμα, έτσι και εκείνοι έφαγαν το μάννα· και όπως εμείς πίνουμε το Δεσποτικό Αίμα, έτσι και εκείνοι ήπιαν ύδωρ από την πέτρα. Διότι, αν και τα προσφερόμενα ήταν αισθητά, ωστόσο παρέχονταν με πνευματικό τρόπο, όχι σύμφωνα με τη φυσική τάξη, αλλά ως δωρεά της χάριτος· και μαζί με το σώμα έτρεφαν και την ψυχή, οδηγώντας την προς την πίστη. Γι' αυτό, σχετικά με την τροφή δεν είπε τίποτα περισσότερο· διότι ήταν εντελώς διαφορετική (από τη συνήθη)· ενώ σχετικά με το ποτό, επειδή μόνο ο τρόπος της χορηγίας του ήταν παράδοξος, χρειάστηκε να δώσει εξήγηση. Γι' αυτό, αφού είπε ότι έπιναν το ίδιο πνευματικό ποτό, πρόσθεσε: «Διότι έπιναν από πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα αυτή ήταν ο Χριστός». Καθώς βέβαια δεν ήταν η φύση της πέτρας αυτή που ανέβλυζε το ύδωρ.