Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 11:29

Το Σάββατο να μην νηστεύεις ολόκληρη την ημέρα· διότι είναι απρεπές να νηστεύεις όλη την ημέρα του Σαββάτου μέχρι τη δύση του ηλίου· επιτρέπεται όμως έως την έκτη ή την έβδομη ώρα· το δε περισσότερο αποτελεί ιουδαϊκή αίρεση. Και μία φορά το λέγω: ας μη δύει ο ήλιος το Σάββατο, παρά μόνο το Μέγα Σάββατο κατά τη νύχτα του Πάσχα. Η δε νηστεία της Τετάρτης και της Παρασκευής και της Αγίας Τεσσαρακοστής είναι καθορισμένη έως την ενάτη ώρα· και εάν κάνεις κάτι περισσότερο σύμφωνα με τη δική σου προαίρεση, θα λάβεις τον μισθό σου. Όταν δε νηστεύεις και αναπαύεσαι, πρόσεχε να μην κυριευθείς από αλαζονεία και υπερηφάνεια· διότι η έπαρση είναι παγίδα του διαβόλου, εξαιτίας της οποίας έπεσε από τον ουρανό· παρομοίως δε μέσω αυτής καταβάλλει παγιδεύοντας τους ανθρώπους. Κανείς να μη σε πλανήσει ώστε να νηστεύεις την Κυριακή, ή σε δεσποτική εορτή καθόλου· ούτε να γονατίζεις· διότι αυτό δεν προβλέπεται από τον θεσμό της Εκκλησίας, όπως προείπαμε. Και πρόσεχε να μη σε πλανήσουν κάποιοι Μαρκιανιστές ή άλλη αίρεση ώστε να νηστεύεις το Σάββατο ή την Κυριακή. Μόνο να μην αμελείς τις συνάξεις, την ψαλμωδία, την ανάγνωση και τα άχραντα μυστήρια· διότι με τέτοιες θυσίες ευαρεστείται ο Θεός. Να προετοιμάζεις τον εαυτό σου άξιο για την άχραντη κοινωνία του τιμίου σώματος και αίματος του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, ώστε να μην τρως και πίνεις προς κατάκριμα.

Πώς όμως και στον Εζεκία και στους Νινευίτες, όταν το ζήτησαν, ο Θεός τούς πρόσθεσε ζωή; Απόκριση: Η πηγή της σοφίας, το μεγάλο δοχείο της γνώσεως, ο απόστολος Παύλος, γράφοντας προς τους Κορινθίους αναφέρει: «Διότι εκείνος που τρώει τον άρτο και πίνει το αίμα του Κυρίου αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του· και γι' αυτόν τον λόγο υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς και άρρωστοι, και αρκετοί πεθαίνουν». Προσέξτε με μεγάλη ακρίβεια. Επειδή κοινωνείτε αναξίως, λέει, πεθαίνετε οι πολλοί. Επομένως, εάν κοινωνούσαν αξίως, δεν θα πέθαιναν τότε. Και πού, λοιπόν, αναζητούμε το όριο της ζωής που προβάλλεται από πολλούς από εμάς; Και πάλι, προς τον Ελιφάζ τον Θαιμανίτη λέει ο Θεός: «Αμάρτησες εσύ και οι δύο φίλοι σου, και εάν δεν ήταν ο δούλος μου ο Ιώβ, θα σας είχα εξολοθρεύσει». Επομένως, χάρη στην αρετή του Ιώβ ενώπιον του Θεού δεν πέθαναν, και όχι επειδή δεν είχε συμπληρωθεί το όριο της ζωής τους. Εάν όμως, όπως νομίζουν μερικοί, οι ημέρες του ανθρώπου είναι σταθερά προκαθορισμένες και ορισμένες, τότε κανένας που πρόκειται να πεθάνει μέσα σε ανομίες ας μην προστρέχει σε αγίους άνδρες για να ζητήσει από τον Θεό τη ζωή και την επιστροφή του· κανένας ας μην ικετεύει τον Θεό για τη ζωή των παιδιών του. Διότι το όριο είναι όριο, και σύμφωνα με αυτούς είναι αδύνατον να υπάρξει σε αυτό καμία προσθήκη.

Εάν όμως παραμένουν στα ίδια αμαρτήματα και προσέρχονται με αναίδεια, γίνονται αυτοκατάκριτοι, αποχωρίζοντας τους εαυτούς τους από τη δόξα του Θεού. Τους αμαρτωλούς όμως που προσέρχονται στα άγια μυστήρια ως τραυματισμένοι και ζητούν έλεος, αυτούς τους θεραπεύει ο Κύριος και τους καθιστά άξιους των μυστηρίων Του, Αυτός που είπε: «Δεν ήρθα για να καλέσω δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια». Και πάλι: «Δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς». Και πάλι λέγω, εκείνο που έλεγε ο άγιος Ιωάννης, να εμποδίζονται αυτοί που αμαρτάνουν από τα άγια μυστήρια, σημαίνει να προειδοποιούνται έντονα για την κατάκρισή τους. Διότι «εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την ίδια του την καταδίκη», και ένας τέτοιος άνθρωπος αποβάλλεται από την Εκκλησία του Θεού. Επειδή δεν έλαβε τίποτε άλλο παρά μόνο καταδίκη. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και είπε να μην τους αποκόψουν, ώστε να εκδώσουν μόνοι τους την καταδικαστική απόφαση για τον εαυτό τους. Κανείς βέβαια δεν πρέπει να λέει για τον εαυτό του ότι είναι άξιος της θείας μετάληψης, αλλά να λέει ότι «Είμαι ανάξιος, όμως πιστεύω ότι αγιάζομαι μεταλαμβάνοντας».

ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΟΒ΄ Με τι είδους φόβο, ή με ποια βεβαιότητα, ή με ποια διάθεση πρέπει να μεταλαμβάνουμε το σώμα και το αίμα του Χριστού; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Τον μεν φόβο μάς τον διδάσκει ο Απόστολος λέγοντας: «Εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του»· τη δε βεβαιότητα τη δημιουργεί η πίστη στα λόγια του Κυρίου, ο οποίος είπε: «Αυτό είναι το σώμα μου, το οποίο παραδίδεται για εσάς· αυτό να κάνετε εις ανάμνησίν μου»· καθώς και η μαρτυρία του Ιωάννη, ο οποίος αφού διηγήθηκε προηγουμένως τη δόξα του Λόγου, προσέθεσε τον τρόπο της ενανθρωπήσεως λέγοντας ότι: «Ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα, γεμάτος χάρη και αλήθεια»· και του Αποστόλου που έγραψε ότι: «Ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό· αλλά κένωσε τον εαυτό του, παίρνοντας μορφή δούλου, γενόμενος όμοιος με τους ανθρώπους, και βρισκόμενος κατά το εξωτερικό σχήμα ως άνθρωπος».

Εάν όμως εδώ υπάρχει κάτι ανώτερο από το ιερό, προφανώς με πιο φοβερό τρόπο θα μας νουθετήσει ο Απόστολος λέγοντας: Εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του.

Α΄ Προς Κορινθίους. Επομένως, όποιος τρώει τον άρτο αυτόν ή πίνει το ποτήριο του Κυρίου αναξίως, θα είναι ένοχος απέναντι στο σώμα και το αίμα του Κυρίου. Ας εξετάζει δε ο άνθρωπος τον εαυτό του, και με αυτόν τον τρόπο ας τρώει από τον άρτο και ας πίνει από το ποτήριο. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του, επειδή δεν διακρίνει το σώμα του Κυρίου.

Κεφάλαιο Α'. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Και εισήλθε ο Ιησούς στο ιερό του Θεού, και έδιωξε όλους όσοι πουλούσαν και αγόραζαν μέσα στο ιερό, και ανέτρεψε τα τραπέζια των αργυραμοιβών και τα καθίσματα εκείνων που πουλούσαν τα περιστέρια· και τους λέει: Είναι γραμμένο: Ο οίκος μου θα ονομαστεί οίκος προσευχής· εσείς όμως τον κάνατε σπήλαιο ληστών. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α'. Μήπως δεν έχετε σπίτια για να τρώτε και να πίνετε; Ή καταφρονείτε την Εκκλησία του Θεού και ντροπιάζετε εκείνους που δεν έχουν; Εάν, λοιπόν, κάποιος πεινάει, ας τρώει στο σπίτι του, ώστε να μη συγκεντρώνεστε προς κατάκριση.

Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του. Ποιο είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα εκείνων που τρώγουν τον άρτο και πίνουν το ποτήριο του Κυρίου; Το να διατηρούν αδιάκοπη τη μνήμη Εκείνου που πέθανε και αναστήθηκε για εμάς. Ποιο είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα εκείνων που διατηρούν τέτοια μνήμη; Το να μη ζουν πλέον για τον εαυτό τους, αλλά για Εκείνον που πέθανε και αναστήθηκε για αυτούς. Ποιο είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα του Χριστιανού; Το να περισσεύει η δικαιοσύνη του στα πάντα, περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, σύμφωνα με το μέτρο της ευαγγελικής διδασκαλίας του Κυρίου. Ποιο είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα του Χριστιανού; Το να αγαπούν ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Χριστός μάς αγάπησε.

Διότι εκείνος που τρώγει και πίνει, δηλαδή προς ανεξάλειπτη ανάμνηση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού που πέθανε και αναστήθηκε για εμάς, αλλά δεν εκπληρώνει τον σκοπό αυτής της ανάμνησης, της μέχρι θανάτου υπακοής του Κυρίου, σύμφωνα με τη διδασκαλία του Αποστόλου, καθώς προαναφέρθηκε όταν είπε: «Διότι η αγάπη του Χριστού μάς συνέχει, επειδή κρίναμε τούτο, ότι αν ένας πέθανε υπέρ πάντων, άρα οι πάντες πέθαναν (όπως ακριβώς ομολογήσαμε στο βάπτισμα), και πέθανε υπέρ πάντων, ώστε αυτοί που ζουν να μη ζουν πλέον για τον εαυτό τους, αλλά για εκείνον που πέθανε και αναστήθηκε γι' αυτούς», δεν έχει καμία ωφέλεια, σύμφωνα με την απόφαση του Κυρίου που είπε ότι «Η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα». Ένας τέτοιος άνθρωπος προσθέτει εναντίον του εαυτού του και το κρίμα του Αποστόλου, ο οποίος λέει: «Εκείνος που τρώγει και πίνει αναξίως, τρώγει και πίνει κρίμα για τον εαυτό του, επειδή δεν διακρίνει το σώμα του Κυρίου». Διότι φοβερό κρίμα δεν έχει μόνο εκείνος που, βρισκόμενος σε μολυσμό της σάρκας και του πνεύματος, προσέρχεται αναξίως στα άγια· διότι, όταν προσέρχεται, γίνεται ένοχος για το σώμα και το αίμα του Κυρίου· αλλά και εκείνος που τρώγει και πίνει άπρακτα και ανωφελώς, με το να μην τηρεί –μέσω της ανάμνησης του Κυρίου μας Ιησού Χριστού που πέθανε και αναστήθηκε για εμάς– αυτό που ειπώθηκε, ότι «Η αγάπη του Χριστού μάς συνέχει, επειδή κρίναμε τούτο, ότι αν ένας πέθανε υπέρ πάντων, άρα οι πάντες πέθαναν», και τα εξής.

Αν, λοιπόν, ακόμη και εκείνος που λυπεί τον αδελφό του εξαιτίας κάποιου φαγητού έχει εκπέσει από την αγάπη, χωρίς την οποία ακόμη και η άσκηση των μεγάλων χαρισμάτων και των έργων δικαιοσύνης δεν ωφελεί σε τίποτα, τι θα μπορούσε να πει κανείς για εκείνον που με ραθυμία και ανωφελώς τολμά να φάει το Σώμα και να πιει το Αίμα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και εξαιτίας αυτού λυπεί ακόμη περισσότερο το Άγιο Πνεύμα, και τολμά να φάει και να πιει χωρίς την αγάπη που τον συνέχει, ώστε να λάβει την απόφαση να μη ζει για τον εαυτό του, αλλά για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος πέθανε και αναστήθηκε για εμάς; Πρέπει, επομένως, εκείνος που προσέρχεται στο Σώμα και στο Αίμα του Χριστού, σε ανάμνηση Εκείνου που πέθανε και αναστήθηκε για εμάς, όχι μόνο να καθαρίζεται από κάθε μολυσμό σαρκός και πνεύματος, για να μη φάει και πιει προς κατάκριση, αλλά και να αποδεικνύει έμπρακτα τη μνήμη Εκείνου που πέθανε και αναστήθηκε για εμάς, με το να έχει νεκρωθεί ως προς την αμαρτία, τον κόσμο και τον εαυτό του, και να ζει για τον Θεό εν Χριστώ Ιησού, τον Κύριό μας.

Παρουσιάζοντας δε το κρίμα ταυτόχρονα πιο σφοδρό και πιο φοβερό μέσω της επανάληψης, λέει: «Ας δοκιμάζει δε ο καθένας τον εαυτό του, και έτσι ας τρώει από τον άρτο και ας πίνει από το ποτήριο. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει κρίμα για τον εαυτό του, μη διακρίνοντας το σώμα του Κυρίου». Εάν δε εκείνος που βρέθηκε μόνο σε κατάσταση ακαθαρσίας (και το ιδίωμα της ακαθαρσίας το μαθαίνουμε τυπικά από τον νόμο) υφίσταται τόσο φοβερό κρίμα, πόσο μάλλον εκείνος που βρίσκεται στην αμαρτία και κατατολμά να προσέλθει στο σώμα του Κυρίου, δεν θα επισύρει επάνω του φρικτότερο κρίμα; Ας καθαριστούμε λοιπόν από κάθε μολυσμό (η δε διαφορά του μολυσμού από την ακαθαρσία είναι φανερή σε όσους έχουν ορθό φρόνημα) και έτσι ας προσερχόμαστε στα Άγια, ώστε να αποφύγουμε την καταδίκη εκείνων που θανάτωσαν τον Κύριο, διότι «όποιος τρώει τον άρτο ή πίνει το ποτήριο του Κυρίου αναξίως, θα είναι ένοχος για το σώμα και το αίμα του Κυρίου»· ας αποκτήσουμε δε αιώνια ζωή, καθώς υποσχέθηκε ο αψευδής Κύριος και Θεός μας Ιησούς Χριστός, εάν τρώγοντας και πίνοντας μνημονεύουμε Αυτόν που πέθανε για εμάς, και τηρήσουμε την απόφαση του Αποστόλου που είπε: «Διότι η αγάπη του Χριστού μάς συνέχει, καθώς καταλήξαμε σε αυτήν την κρίση, ότι, εάν ένας πέθανε υπέρ πάντων, άρα όλοι πέθαναν· και πέθανε υπέρ πάντων, ώστε αυτοί που ζουν να μη ζουν πλέον για τον εαυτό τους, αλλά για Εκείνον που πέθανε και αναστήθηκε για αυτούς»· πράγμα το οποίο ακριβώς συμφωνήσαμε κατά το βάπτισμα.

Ο διάκονος λέγει: Προσευχηθείτε. Ο ιερέας λέγει: Ειρήνη σε όλους. Ευχή της κλάσεως, του αγίου Βασιλείου. Ο Θεός μας, ο Θεός της σωτηρίας, Εσύ δίδαξέ μας να σε ευχαριστούμε επάξια για τις ευεργεσίες σου, τις οποίες έκανες και κάνεις πάντοτε σε εμάς. Εσύ είσαι ο Θεός μας, που δέχθηκες τα δώρα αυτά· καθάρισέ μας από κάθε μολυσμό σάρκας και πνεύματος, και δίδαξέ μας να επιτελούμε αγιωσύνη με τον φόβο σου, ώστε, υποδεχόμενοι τη μερίδα των αγιασμάτων σου με καθαρή τη μαρτυρία της συνειδήσεώς μας, να ενωθούμε με το άγιο σώμα και αίμα του Χριστού σου, λαμβάνοντας αυτά επάξια. Ας έχουμε τον Χριστό να κατοικεί στις καρδιές μας, και ας γίνουμε ναός του Αγίου σου Πνεύματος. Ναι, Θεέ μας, και κανέναν από εμάς να μην κάνεις ένοχο αυτών των φρικτών σου μυστηρίων, ούτε ασθενή στην ψυχή και στο σώμα, εξαιτίας του να μεταλαμβάνει αυτά αναξίως. Αλλά δώσε μας μέχρι την τελευταία μας αναπνοή να υποδεχόμαστε επάξια την ελπίδα των αγιασμάτων σου, ως εφόδιο αιώνιας ζωής, ως ευπρόσδεκτη απολογία ενώπιον του φοβερού βήματος του Χριστού σου, ώστε να γίνουμε και εμείς, μαζί με τους αγίους που σε ευαρέστησαν από τους αιώνες, μέτοχοι των αιώνιων αγαθών σου, τα οποία ετοίμασας για όσους σε αγαπούν, Κύριε. Και αξίωσέ μας, Δέσποτα, με παρρησία, ακατάκριτα να τολμούμε να επικαλούμαστε Εσένα, τον επουράνιο Θεό Πατέρα, και να λέμε, κ.λπ.

Ναι, έχει γραφτεί, λέει: «Εκείνος που τρώει από τον άρτο και πίνει από το ποτήριο αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του»· και αφού εξέτασα τον εαυτό μου, βλέπω ότι δεν είμαι άξιος. Πότε λοιπόν θα γίνεις άξιος; θα ακούσει από εμάς αυτός που λέει αυτά τα λόγια· πότε θα παρουσιάσεις τον εαυτό σου στον Χριστό; Διότι, αν πρόκειται πάντοτε να καταπτοείσαι από τα αμαρτήματα, ενώ ποτέ δεν παύεις να σφάλλεις (διότι «ποιος θα μπορέσει να κατανοήσει τα παραπτώματά του;», σύμφωνα με τον άγιο ψαλμωδό), θα βρεθείς εντελώς αμέτοχος του σωτηριώδους αγιασμού. Επομένως, θα σκεφτείς με μεγαλύτερη ευσέβεια να διάγεις μια σύννομη ζωή, και έτσι θα μεταλαμβάνεις την ευλογία, πιστεύοντας ότι αυτή αποκρούει όχι μόνο τον θάνατο, αλλά και τα νοσήματα που υπάρχουν μέσα μας. Διότι ο Χριστός, όταν εισέλθει μέσα μας, αποκοιμίζει τον νόμο που εξαγριώνεται στα μέλη της σάρκας μας, και αναζωπυρώνει μεν την ευλάβεια προς τον Θεό, νεκρώνει δε τα πάθη, μη καταλογίζοντάς μας τα παραπτώματα στα οποία υποπίπτουμε, αλλά μάλλον θεραπεύοντάς μας ως ασθενείς. Διότι επιδένει το συντετριμμένο και εγείρει το πεπτωκός, ως καλός ποιμένας που έθεσε τη ζωή του για τα πρόβατα.

Σε εκείνους όμως που ακόμη διψυχούν και ρέπουν προς την αποστασία, επιφυλάσσεται οργή και κατάκριση· διότι ποιο από τα δεινά δεν επισύρει η συμμετοχή τους στην πνευματική ευλογία; Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που είπε και ο σοφός Παύλος: «Εκείνος που τρώει και πίνει το σώμα και το αίμα του Χριστού αναξίως, τρώει και πίνει κατάκριση για τον εαυτό του, επειδή δεν διακρίνει το σώμα του Κυρίου. Ας δοκιμάζει δε», λέγει, «ο άνθρωπος τον εαυτό του, και τότε ας τρώει από τον άρτο, και ας πίνει από το ποτήριο». Επομένως, λέγει, η μέθεξη των αγίων μυστηρίων θα είναι προς ευλογία σε εκείνους που είναι αληθινά εξαιρετικά φιλόθεοι. Και θα απαλλαγούν από την πνευματική χαύνωση, δηλαδή από την εύκολη ροπή προς την αδικία, η οποία οδηγεί στην ανανδρία· αλλά ούτε θα υπάρξει ανάμεσά τους, λέγει, άγονη ψυχή ούτε στείρα. Διότι είναι εξαιρετικά γόνιμη κάθε θεοφιλής και όσια ψυχή, και κατάφορτη από άγιους καρπούς, εννοώ δηλαδή και πάλι, από τα καυχήματα της αρετής. ΠΑΛΛ. Έτσι είναι. ΚΥΡ.

Επομένως, ο λεπρός και αυτός που πάσχει από γονόρροια, δηλαδή αυτός που είναι παγιδευμένος στα έργα της νεκρότητας (και έργα νεκρότητας θα μπορούσαν να είναι τα πάθη της σάρκας), και αυτός που δεν έχει αδιάφθορη την εσωτερική καρποφορία, δηλαδή αυτήν που είναι νοητή και κρυμμένη, ας απομακρυνθεί, λέει, από τα άγια, μέχρι να καθαριστεί. Διότι, όπως είπε ο θεσπέσιος Παύλος: «Όποιος τρώει το σώμα του Κυρίου και πίνει το ποτήριό Του αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του, επειδή δεν διακρίνει το σώμα του Κυρίου. Ας δοκιμάζει δε», λέει, «ο άνθρωπος τον εαυτό του, και τότε ας τρώει από τον άρτο και ας πίνει από το ποτήριο». ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Πολύ σωστά τα είπες. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Πρόσεξε λοιπόν, ω Παλλάδιε, την ακρίβεια του νόμου· διότι δεν στράφηκε μόνο εναντίον του λεπρού και αυτού που πάσχει από γονόρροια, αλλά συγκαταδικάζει μαζί με αυτούς και όποιον τυχόν αγγίξει τους ασθενείς, εννοώ δηλαδή τον λεπρό και αυτόν με τη γονόρροια. «Και αυτός που αγγίζει», λέει, «κάθε ακαθαρσία ψυχής, ή όποιος έχει εκσπερμάτωση, θα είναι ακάθαρτος». ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Και ποια ζημία θα μπορούσε να προκύψει για αυτούς που τους αγγίζουν από αυτό το γεγονός; ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Καμία, σύμφωνα τουλάχιστον με την πρόχειρη ερμηνεία.

Περί εορτών Μόνο να μην βρεθείς παντελώς άκαρπος· αλλά αποβλέποντας καθημερινά σε εκείνα τα αιώνια αγαθά και αναλογιζόμενοι την φοβερή ημέρα, με τον πόθο των αγαθών και τον φόβο των κολάσεων ας αποτρέψουμε τα πόδια μας από κάθε πονηρή οδό, όπως είναι γραμμένο· και με φόβο και τρόμο ας κατεργαζόμαστε τη σωτηρία μας· όντες ζέοντες στο πνεύμα, δουλεύοντας στον Κύριο, χαίροντας με την ελπίδα, υπομένοντας στη θλίψη, προσκαρτερώντας στην προσευχή, συνεισφέροντας στις ανάγκες των αγίων, επιδιώκοντας τη φιλοξενία. Μην απουσιάζετε από την εκκλησία το εσπέρας, το πρωί και το μεσημέρι, άνδρες και γυναίκες, πλούσιοι και πένητες, δούλοι και ελεύθεροι, πρεσβύτεροι και νέοι. Στη θεία λειτουργία να συντρέχετε με προθυμία, προσφέροντας στον Κύριο από τους κόπους των χεριών σας για την ευλογία του οίκου και όλων όσοι βρίσκονται σε αυτόν, και να στέκεστε με πολύ φόβο και τρόμο, χωρίς να συνομιλείτε με κανέναν, αλλά σαν Άγγελοι στους ουρανούς να δουλεύετε στον Κύριο με φόβο και να αγαλλιάσθε σε Αυτόν με τρόμο, δακρύζοντας, στενάζοντας, ικετεύοντας, παρακαλώντας από όλη σας την καρδιά και δεόμενοι, ώστε κανείς να μην βρεθεί ανάξιος της υποδοχής των θείων μυστηρίων· αλλά, όπως λέει ο απόστολος Παύλος, ας δοκιμάζει ο καθένας τον εαυτό του, για να μην του γίνει προς κατάκριση, και προς προσθήκη αμαρτίας. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του, όπως είναι γραμμένο.

Γι' αυτό μου φαίνεται ότι προς τούτο αποβλέπει η θεία φωνή του Ευαγγελίου, ότι δηλαδή Εκείνο είναι στο οποίο τα πάντα συνίστανται, όντας το πιο αιώνιο από όσα συγκρατούνται σε αυτό, το οποίο υποδεικνύει τη δική του συντηρητική δύναμη όλων των όντων σαν μέσα από αίνιγμα και κάποιο κάτοπτρο μέσω του σχήματος του σταυρού. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο λέει ότι πρέπει ο Υιός του Ανθρώπου όχι απλώς να πεθάνει, αλλά να σταυρωθεί, ώστε να γίνει ο σταυρός θεολόγος για τους πιο διορατικούς, ανακηρύσσοντας με το σχήμα του την παντοδύναμη εξουσία Εκείνου που φανερώθηκε πάνω σε αυτόν και ο Οποίος είναι τα πάντα εν πάσι. Ας μην παρασιωπήσουμε, αδελφοί, ούτε εκείνον τον ευσχήμονα βουλευτή, τον Ιωσήφ από την Αριμαθαία, ο οποίος, αφού έλαβε ως δώρο εκείνο το άχραντο και άγιο σώμα, του περιθέτει καθαρή σινδόνη και το εναποθέτει σε καθαρό μνημείο. Ας γίνει νόμος για εμάς το έργο εκείνου του ευσχήμονος βουλευτή, ώστε να σκεπτόμαστε και να πράττουμε και εμείς παρόμοια: όταν λαμβάνουμε εκείνο το δώρο του σώματος, να μην το υποδεχόμαστε με ρυπωμένη τη σινδόνη της συνειδήσεως, ούτε να το εναποθέτουμε στο μνημείο της καρδιάς που αναδίδει δυσωδία από νεκρά οστά και από κάθε ακαθαρσία, αλλά, καθώς λέει ο απόστολος, να δοκιμάζει ο καθένας τον εαυτό του, ώστε η χάρις να μη γίνει καταδίκη για εκείνον που δέχεται αναξίως τη χάρη.

Εφόσον, λοιπόν, είναι τέτοια η μέθη από το κρασί που προσφέρει στους συμπότες ο Κύριος, δια της οποίας συντελείται η έκσταση της ψυχής προς τα θειότερα, ορθώς παραγγέλλει ο Κύριος σε αυτούς που έχουν γίνει πλησίον του δια των αρετών, και όχι σε εκείνους που έχουν απομακρυνθεί: «Φάγετε, οι πλησίον μου, και πιείτε και μεθύστε»· διότι εκείνος που τρώγει και πίνει αναξίως, τρώγει και πίνει την καταδίκη του. Ορθώς δε αποκάλεσε αδελφούς εκείνους που είναι άξιοι αυτής της βρώσεως· διότι αυτός που πράττει τα θελήματά Του ονομάζεται από τον Λόγο και αδελφός και αδελφή και μητέρα.

Πρέπει δε, μέσα από όσα ειπώθηκαν, να κατανοήσουμε τη δύναμη του Λόγου, μέσω του οποίου τρέφεται η ψυχή, δεχόμενη την προερχόμενη από αυτόν χάρη ανάλογα με την ανάγκη της, σύμφωνα με το αίνιγμα του προφήτη, ο οποίος με τον τόπο χλόης και το ύδωρ αναπαύσεως υποδηλώνει την παρηγοριά που προέρχεται από τον Λόγο προς τους κοπιασμένους. Εάν δε κάποιος, αποβλέποντας στο μυστήριο, υποστήριζε ότι ο Κύριος κυρίως ονομάζεται πνευματική τροφή και πόση, ούτε αυτό είναι ξένο προς την κύρια σημασία του· διότι πράγματι η σάρκα Του είναι αληθινή τροφή και το αίμα Του είναι αληθινή πόση. Αλλά, σύμφωνα με την προαναφερθείσα έννοια, η μετοχή στον Λόγο είναι ελεύθερη σε όλους, ο οποίος γίνεται τροφή και πόση που προσφέρεται και λαμβάνεται αδιακρίτως από όσους τον επιζητούν· ενώ σύμφωνα με την άλλη έννοια, η μετοχή σε τέτοιου είδους τροφή και πόση δεν είναι πλέον ανεξέταστη και αδιάκριτη, καθόσον ο Απόστολος προσδιόρισε ακριβώς το εξής: «Ας δοκιμάζει δε ο καθένας τον εαυτό του, και έτσι ας τρώει από τον άρτο και ας πίνει από το ποτήριο. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει κρίμα για τον εαυτό του».

Βλέπετε σαφώς ότι όχι μόνο ο θάνατος, αλλά και τα νοσήματα και οι αρρώστιες του σώματος είχαν την αρχή τους από την αμαρτία; Αυτό μας το δείχνει και ο Κύριος στο Ευαγγέλιο, ο οποίος, όταν επρόκειτο να θεραπεύσει τον παράλυτο στην Καπερναούμ που τον κατέβαζαν τέσσερις μπροστά του, του λέει: «τέκνο, συγχωρούνται οι αμαρτίες σου», βγάζοντας από πριν, τρόπον τινά, το κεντρί και αποβάλλοντας την αιτία της νόσου, και τότε επιφέροντας τη θεραπεία. Προς εκείνον δε που βρισκόταν κατάκοιτος στην Ιερουσαλήμ κοντά στην προβατική κολυμβήθρα, του λέει μετά τη θεραπεία: «ιδού, έχεις γίνει υγιής, μην αμαρτάνεις πλέον, για να μη σου συμβεί κάτι χειρότερο». Αυτό γνωρίζοντας και ο Παύλος, ότι δηλαδή τα περισσότερα από τα νοσήματα προέρχονται από την αμαρτία, αφού είπε για εκείνον που προσέρχεται αναξίως στη μυστική τράπεζα, ότι τρώει και πίνει την καταδίκη του, έπειτα λέει: «γι' αυτό υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς και άρρωστοι, και πεθαίνουν αρκετοί». Αλλά και οι φθορές της θνητής φύσεως, από τις οποίες προέρχεται κάθε νόσημα, είχαν οπωσδήποτε την αρχή τους από την αμαρτία. Είναι δε σπάνιοι εκείνοι που πάσχουν για τη δόξα του Θεού, όπως ο εκ γενετής τυφλός που θεραπεύθηκε από τον Κύριο.

Γι' αυτό και ο μέγας Παύλος διαμαρτύρεται και παραγγέλλει λέγοντας, «ας δοκιμάζει ο καθένας τον εαυτό του, και έτσι ας τρώει από τον άρτο και ας πίνει από το ποτήριο· διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει κατάκριση για τον εαυτό του, επειδή δεν διακρίνει το σώμα του Κυρίου», δηλαδή επειδή δεν κατανοεί ότι το σώμα αυτό, όντας απαλλαγμένο από την αμαρτία, δεν θα ευαρεστηθεί να κατοικήσει σε ένα σώμα καταχρεωμένο στις αμαρτίες.

Δια του αίματός Του λάβαμε την άφεση των αμαρτιών. Ας εξετάζει λοιπόν ο άνθρωπος τον εαυτό του, και έτσι ας τρώει από τον άρτο και ας πίνει από το ποτήριο. Τι σημαίνει, όμως, «ας εξετάζει κανείς τον εαυτό του»; Δηλαδή, ας αναλογίζεται τα γεγραμμένα και ας ερευνά τον εαυτό του, μήπως τυχόν είναι ανέτοιμος για την υποδοχή του σώματος και του αίματος του Κυρίου, και δεν ετοίμασε τον εαυτό του όπως ο Συμεών, όπως η προφήτιδα Άννα, και όπως ο Ιωσήφ με την καθαρή σινδόνη. Εάν ετοίμασες έτσι τον εαυτό σου, έχοντας θάρρος σε Αυτόν, προσέλθε με πίστη και φόβο ανακράζοντας και λέγοντας: Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος· και δεν θα κατακριθείς, εσύ που φρόντισες να καταστήσεις τον εαυτό σου άξιο. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του. Προσέχετε, αδελφοί, μήπως κανείς ανταποδώσει κακό αντί για κακό. Ο ήλιος ας μη δύει πάνω στον θυμό σας. Προσέχετε πώς πορεύεστε. Βλέπεις πόσα αγαθά και ποια χαρά δέχεται αυτός που αγαπά τον Θεό και εξαιτίας Του συμμετέχει στη σύναξη; Άκουγε πάλι τον Ιωάννη που ανακράζει: Παιδιά μου, είναι η έσχατη ώρα, και ο αντίχριστος έρχεται· και τώρα έχουν ήδη εμφανιστεί πολλοί αντίχριστοι.

Όσοι μετέχουν σε αυτό το αίμα, στέκονται μαζί με τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους και τις άνω δυνάμεις, φορώντας την ίδια τη βασιλική στολή του Χριστού και κρατώντας τα πνευματικά όπλα. Αλλά δεν είπα ακόμη τίποτα μεγάλο· διότι έχουν ντυθεί τον ίδιο τον Βασιλέα. Αλλά, όπως ακριβώς αυτό είναι μεγάλο και θαυμαστό, έτσι, εάν μεν προσέλθεις με καθαρότητα, προσήλθες για τη σωτηρία σου· εάν όμως προσέλθεις με πονηρή συνείδηση, προσέρχεσαι για κόλαση και τιμωρία. Διότι, λέγει, εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την ίδια του την καταδίκη. Εάν λοιπόν εκείνοι που ρυπαίνουν τη βασιλική πορφύρα τιμωρούνται όμοια με εκείνους που την κατασχίζουν, τι το παράλογο υπάρχει στο να υποστούν και εκείνοι που δέχονται το σώμα του Κυρίου με ακάθαρτη διάνοια την ίδια ακριβώς τιμωρία με εκείνους που το κατέσχισαν με τα καρφιά; Δες λοιπόν πόσο φοβερή παρουσίασε ο Παύλος την τιμωρία, λέγοντας: Όποιος αθέτησε τον νόμο του Μωυσή, πεθαίνει χωρίς οίκτο με την κατάθεση δύο ή τριών μαρτύρων· πόσο χειρότερης τιμωρίας, νομίζετε, θα κριθεί άξιος εκείνος που καταπάτησε τον Υιό του Θεού και θεώρησε κοινό το αίμα της διαθήκης με το οποίο αγιάστηκε; Ας προσέχουμε, λοιπόν, τον εαυτό μας, αγαπητοί, εφόσον απολαμβάνουμε τέτοια αγαθά· και όταν θελήσουμε να πούμε κάτι αισχρό, ή δούμε τους εαυτούς μας να παρασύρονται από την οργή ή από κάποιο άλλο τέτοιο πάθος, ας αναλογιστούμε ποιων δωρεών αξιωθήκαμε και πόσο Πνεύμα απολαύσαμε· και αυτός ο λογισμός θα αποτελέσει για εμάς μέσο σωφρονισμού των άλογων παθών.

Διότι, όπως ακριβώς η τροφή, που από τη φύση της είναι θρεπτική, εάν βρεθεί σε οργανισμό με κακή πέψη, τα καταστρέφει και τα φθείρει όλα, και γίνεται αφορμή ασθένειας, έτσι ακριβώς συμβαίνει και με τα φρικτά μυστήρια. Απολαμβάνεις τράπεζα πνευματική, τράπεζα βασιλική, και πάλι λερώνεις το σώμα σου με βούρκο; Αλείφεσαι με μύρο, και πάλι το γεμίζεις με δυσοσμία; Επειδή μετέχεις στη Θεία Μετάληψη μετά από έναν χρόνο, νομίζεις ότι αυτό σου αρκεί για τον καθαρισμό των αμαρτιών όλου του έτους, και μόλις περάσει μια εβδομάδα, παραδίδεις πάλι τον εαυτό σου στα προηγούμενα; Πες μου, λοιπόν: εάν, αφού αναρρώσεις για σαράντα ημέρες από μια μακροχρόνια ασθένεια, παραδώσεις ξανά τον εαυτό σου σε εκείνα που προκαλούν τη νόσο, δεν αχρήστευσες και τον προηγούμενο κόπο σου; Εάν, λοιπόν, τα φυσικά πράγματα μεταβάλλονται κατ' αυτόν τον τρόπο, πολύ περισσότερο μεταβάλλονται όσα εξαρτώνται από την ελεύθερη βούληση. Και αν μεν μυρίζει άσχημα το στόμα σου, δεν συμμετέχεις ούτε στα κοινά γεύματα· ενώ υπάρχει τόση δυσοσμία στην ψυχή σου, τολμάς να κοινωνήσεις των μυστηρίων, πες μου; Και ποιας συγχώρησης θα αξιωθείς; Διότι λέει ο θείος Απόστολος: «Εκείνος που τρώει και πίνει το ποτήριο του Κυρίου αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του»· δηλαδή, θα υποστεί την ίδια καταδίκη και την ίδια ακριβώς τιμωρία που θα υποστούν εκείνοι που σταύρωσαν τον Χριστό.

Ούτε αυτούς που προσέρχονται μία φορά, ούτε αυτούς που προσέρχονται πολλές φορές, αλλά εκείνους που προσέρχονται με καθαρή συνείδηση, με καθαρή καρδιά και με αμόλυντο βίο. Τέτοιοι άνθρωποι ας προσέρχονται πάντοτε· όσοι όμως δεν είναι τέτοιοι, ας μην προσέρχονται ούτε μία φορά. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει κατάκριμα για τον εαυτό του, όπως λέει ο Απόστολος. Αυτά δίνονται στους αγίους· αυτό ακριβώς αναφωνεί και ο διάκονος, προσκαλώντας τους αγίους με εκείνη τη φρικτή φωνή. Επειδή δηλαδή δεν είναι δυνατόν στον άνθρωπο να γνωρίζει τα του πλησίον του, παρά μόνο το πνεύμα που υπάρχει μέσα του, γι' αυτό αφήνει να ακουστεί αυτή η φωνή: «Τα άγια τοις αγίοις». Εάν κάποιος δεν είναι άγιος, ας μην προσέρχεται. Δεν λέει απλώς να είναι κανείς καθαρός από αμαρτήματα, αλλά άγιος· διότι τον άγιο δεν τον κάνει μόνο η απαλλαγή από τα αμαρτήματα, αλλά και η παρουσία του Πνεύματος, καθώς και ο πλούτος των αγαθών έργων.

Διότι, όταν ο Αδάμ διέπραξε εκείνη τη βαριά αμαρτία και καταδίκασε το κοινό γένος όλων των ανθρώπων, καταδικάστηκε τότε σε μόχθο. Η γυναίκα όμως, η οποία αμάρτησε βαρύτερα, σε τέτοιο μάλιστα βαθμό ώστε η αμαρτία του Αδάμ, συγκρινόμενη με τη δική της, να μη θεωρείται καν αμαρτία —διότι, όπως λέει, ο Αδάμ δεν απατήθηκε, ενώ η γυναίκα, αφού απατήθηκε, υπέπεσε σε παράβαση— αυτή, λοιπόν, που απατήθηκε και έπεσε σε παράβαση και ετοίμασε το δηλητηριώδες φάρμακο και για τον εαυτό της και για τον άνδρα της, καταδικάζεται σε μεγαλύτερη λύπη, η οποία είναι ικανή να την καταπονήσει περισσότερο και από τον ίδιο τον μόχθο. «Πολλαπλασιάζοντας», λέει, «θα πολλαπλασιάσω τις λύπες σου και τον στεναγμό σου. Με λύπες θα γεννάς τέκνα». Πουθενά δεν γίνεται λόγος για κόπο, πουθενά για ιδρώτα, πουθενά για μόχθο, παρά μόνο για αθυμία και στεναγμό και την τιμωρία που προέρχεται από αυτά, η οποία ισοδυναμεί με πόνους και αμέτρητους θανάτους, ή μάλλον είναι και κατά πολύ βαρύτερη. Και όμως, τι είναι χειρότερο από τον θάνατο; Αυτός δεν θεωρείται το κορύφωμα των ανθρώπινων κακών, το φοβερό και ανυπόφορο, που είναι άξιο για αμέτρητους θρήνους; Δεν όρισε ο Παύλος αυτόν ως τιμωρία για την πιο βαρύτατη παρανομία; Διότι για εκείνους που προσεγγίζουν αναξίως τα ιερά μυστήρια και συμμετέχουν στη φρικτή εκείνη τράπεζα, είπε ότι υφίστανται αυτή την τιμωρία, λέγοντας τα εξής: «Γι’ αυτόν τον λόγο υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί αδύναμοι και ασθενείς, και αρκετοί έχουν κοιμηθεί».

Διότι όντως είναι μόχθος, μόχθος και πολλή και αόρατη η πικρία, και μάλιστα σε όσους έχουν αμελή διάθεση, μέχρις ότου κάνουμε τον νου μας, που μοιάζει με σκύλο που αγαπά τα σφαγεία και τη βρωμιά, να αγαπά την αγνότητα και την πνευματική εγρήγορση, μέσω της απλότητας, της βαθιάς αοργησίας και της επιμέλειας. Όμως, ας έχουμε θάρρος εμείς οι εμπαθείς και αδύναμοι, προσφέροντας με αδίστακτη πίστη την ασθένειά μας και την ψυχική μας αδυναμία στο δεξί χέρι του Χριστού, και εξομολογούμενοι· και οπωσδήποτε θα λάβουμε τη δική Του βοήθεια, ακόμη και πέρα από τη δική μας αξία, κατεβάζοντας όμως τον εαυτό μας συνεχώς στον βυθό της ταπεινοφροσύνης. Ας γνωρίζουν όλοι όσοι προσέρχονται σε τούτον τον καλό αγώνα, τον σκληρό και στενό, αλλά και ελαφρύ, ότι έχουν έρθει για να πηδήξουν στη φωτιά, εφόσον βέβαια περιμένουν να κατοικήσει μέσα τους το άυλο πυρ. Ας δοκιμάζει δε ο καθένας τον εαυτό του, και τότε ας τρώει από τον άρτο του με τα πικρά χόρτα, και ας πίνει από το ποτήρι του με τα δάκρυα, ώστε να μη στρατεύεται προς δική του καταδίκη. Εάν δεν σώζεται ο καθένας που βαπτίζεται, το τι ακολουθεί θα το αποσιωπήσω· όλα θα τα απαρνηθούν, όλα θα τα καταφρονήσουν, όλα θα τα περιγελάσουν, όλα θα τα αποτινάξουν όσοι προσέρχονται, για να θέσουν ένα καλό θεμέλιο. Καλό θεμέλιο, με τρεις δομές και τρεις στύλους, είναι η ακακία, η νηστεία, η σωφροσύνη. Όλα τα νήπια εν Χριστώ ας αρχίζουν με αυτά, λαμβάνοντας ως παράδειγμα τα φυσικά νήπια.

Για ποιον λόγο; Διότι και αυτός έχυσε το αίμα, όπως ακριβώς εκείνοι που τον λόγχισαν, όχι για να πιουν, αλλά για να το χύσουν. «Ας εξετάζει λοιπόν ο άνθρωπος τον εαυτό του, και έτσι ας τρώει από τον άρτο και ας πίνει από το ποτήριο. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του». Αυτή είναι η συνήθεια του Παύλου, όχι μόνο να πραγματεύεται εκείνα τα οποία έχει θέσει ως κύριο θέμα του, αλλά ακόμη κι αν παρεμβληθεί κάποιο ζήτημα στη συζήτηση, να το αναλύει και αυτό με πολλή επιμέλεια· και μάλιστα όταν πρόκειται για θέματα εξαιρετικά αναγκαία και επείγοντα.

Επειδή, λοιπόν, χρειάστηκε να κάνει μνεία των μυστηρίων, θεώρησε αναγκαίο να αναπτύξει διεξοδικά το θέμα. Διότι δεν επρόκειτο για κάποιο τυχαίο ζήτημα. Γι' αυτό και, αφού μίλησε εκτενώς περί αυτού, θεμελιώνει το σημαντικότερο των αγαθών, το να προσέρχεται δηλαδή κανείς σε αυτά με αγαθή συνείδηση. «Χωρίς να διακρίνει το σώμα του Κυρίου. Γι' αυτό τον λόγο υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς και άρρωστοι, και αρκετοί κοιμώνται». Δηλαδή, χωρίς να εξετάζει, χωρίς να κατανοεί το μέγεθος των προκειμένων δώρων. «Διότι, εάν κρίναμε τους εαυτούς μας, δεν θα κρινόμασταν».

Είναι το Σώμα και το Αίμα του Χριστού, το οποίο εισέρχεται για τη σύσταση της ψυχής και του σώματός μας, χωρίς να αναλώνεται, χωρίς να φθείρεται, χωρίς να αποβάλλεται στον αφεδρώνα —μη γένοιτο—, αλλά χρησιμεύει για τη δική μας ουσία και συντήρηση, αποτελώντας προστασία από κάθε είδους βλάβη και μέσο καθαρμού από κάθε ρύπο —και αν τυχόν βρει κίβδηλο χρυσό, τον καθαρίζει διά της δοκιμαστικής φωτιάς—, ώστε να μην κατακριθούμε στο μέλλον μαζί με τον κόσμο. Διότι αποκαθαίρει από τις νόσους και από κάθε είδους συμφορές, όπως λέει ο θείος Απόστολος: «Διότι, αν κρίναμε μόνοι μας τον εαυτό μας, δεν θα κρινόμασταν. Όταν όμως κρινόμαστε από τον Κύριο, παιδαγωγούμαστε, για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο». Και αυτό είναι που λέει αλλού: «Ώστε εκείνος που μετέχει στο σώμα και στο αίμα του Κυρίου αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του». Αφού λοιπόν καθαριστούμε δι' αυτού, ενωνόμαστε με το σώμα του Κυρίου και με το Πνεύμα Του και γινόμαστε σώμα Χριστού.

Ομοίως πήρε και το ποτήριο μετά το δείπνο, λέγοντας: «Αυτό το ποτήριο είναι η καινή διαθήκη με το αίμα μου· αυτό να κάνετε σε ανάμνησή μου. Διότι, όσες φορές τρώτε τον άρτο αυτόν και πίνετε το ποτήριο, εξαγγέλλετε τον θάνατο του Κυρίου, μέχρις ότου έλθει. Ώστε, όποιος τρώει τον άρτο ή πίνει το ποτήριο του Κυρίου αναξίως, θα είναι ένοχος απέναντι στο σώμα του Κυρίου. Ας εξετάζει, λοιπόν, ο άνθρωπος τον εαυτό του, και έτσι ας τρώει από τον άρτο και ας πίνει από το ποτήριο. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του, επειδή δεν διακρίνει το σώμα του Κυρίου». Ο Μωυσής λέει: Θυσιάστε άμωμο αμνό από τα πρόβατα και το αίμα του χρίστε πάνω στις θύρες.

Αυτό λοιπόν που για τον θείο πατέρα Νόννο έγινε πρόξενος ζωής εν χάριτι, αυτό για εκείνους τους παλαιούς ιερείς έγινε τότε πρόξενος θανάτου. Και δεν συνέβησαν αυτά μόνο τότε από την ανάλογη προς τον καθένα θεωρία αυτού του φυτού, αλλά και τώρα συμβαίνει καθημερινά στον καθένα από αυτούς που είτε με πνευματική άσκηση είτε χωρίς άσκηση επιχειρούν τη θεωρία ενός τέτοιου φυτού· όχι επειδή το φυτό έχει τέτοια φύση —μη γένοιτο, διότι δεν φυτεύτηκε κακώς, ως κάτι κακό, αφού κανένα κακό δεν εποίησε ο Θεός, ούτε απαγορεύτηκε από φθόνο— αλλά επειδή απαιτεί καθαρά τα αισθητήρια για την κατανόηση και την ενατένισή του, όπως ακριβώς και για το δεσποτικό σώμα και αίμα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού λέει ο απόστολος: «Ας δοκιμάζει πρώτα κανείς τον εαυτό του, και έτσι ας τρώει από αυτόν τον άρτο και ας πίνει από αυτό το ποτήριο· διότι όποιος τρώει ή πίνει αναξίως, τρώει και πίνει κατάκριμα για τον εαυτό του. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς και άρρωστοι και αρκετοί κοιμούνται.» Με αυτόν λοιπόν τον τρόπο, για τους μεν θεολόγους πατέρες, επειδή ήταν καθαροί και ενεργούνταν μέσω του Αγίου Πνεύματος, η θεωρία των ανθρώπινων πραγμάτων και των ιδιωμάτων της θείας φύσης υπήρξε καλή και άπταιστη, ασφαλής και σωτήρια, καθώς είχαν γυμνασμένα τα αισθητήρια της ψυχής τους προς τη θεία θεωρία.

Εκείνος όμως που δεν έχει προηγουμένως καθαρίσει τον εαυτό του από τους μολυσμούς και τα πάθη, όσα καταστρέφουν και μολύνουν την ψυχή και το σώμα, αλλά προσέρχεται με ρυπαρό βίο και ρυπαρό λογισμό για να μεταλάβει από τη μυστική και αθανατοποιό τράπεζα, αυτός δεν μετέχει στη χάρη (διότι ούτε ένα σάπιο δοχείο μπορεί να δεχθεί μύρο, ούτε ένα μαργαριτάρι αφήνεται στον βούρκο), αλλά υβρίζοντας και ατιμάζοντας εκείνο που είναι ανώτερο όχι μόνο από κάθε ύβρη αλλά και από κάθε τιμή, καθιστά τον εαυτό του άξιο αμείλικτης καταδίκης· διότι εξύβρισε το δεσποτικό σώμα, το οποίο προηγουμένως εξύβρισε η αναίδεια των Ιουδαίων, αναρτώντας το στον σταυρό. Γι' αυτό και εκείνος που πυρπολείται και ασθενεί για χάρη όσων σκανδαλίζονται στην πίστη και ασθενούν, θέλοντας να παραστήσει το μέγεθος του αμαρτήματος, δεν αρκέστηκε να πει μόνο μία φορά ότι ένας τέτοιος άνθρωπος είναι ένοχος για το σώμα και το αίμα του Κυρίου, αλλά και δεύτερη φορά μαρτύρησε ότι «εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως τον άρτο και το ποτήριο του Κυρίου, τρώει και πίνει την καταδίκη του». Και αυτό είναι που ο ίδιος, ο θεατής των αθεάτων και ρήτορας και δάσκαλος των αρρήτων ανέφερε, ότι είναι ένοχος για το σώμα και το αίμα του Κυρίου εκείνος που αποθρασύνεται να το τρώει και να το πίνει αναξίως.

Πρέπει δε να απέχεις από τα θεία και φρικτά δώρα, εννοώ από το άχραντο σώμα και αίμα του δεσπότη μας και Κυρίου Ιησού Χριστού του Θεού. Σε συμβουλεύω δε να απέχεις και από την ίδια την ευλογία Του, το λεγόμενο κατακλαστό (αντίδωρο), μέχρις ότου αποβάλεις αμετάκλητα τη διάθεσή σου για τα φαύλα έργα της αμαρτίας και έως ότου αποκτήσεις προαίρεση αναπότρεπτη από το αγαθό, η οποία θα τρέφει τέλειο μίσος προς την αμαρτία. Όταν δε δεις τον εαυτό σου να έχει φτάσει σε αυτή την κατάσταση, τότε να προσέλθεις, αδελφέ, με αδίστακτη πίστη, μεταλαμβάνοντας όχι απλό άρτο και οίνο, αλλά το σώμα και το αίμα του Θεού, και μάλιστα του ίδιου του Θεού. Και έτσι θα γίνεις κοινωνός της δόξας Του, και δι' αυτών θα λάβεις καθαρισμό και τέλεια άφεση των δικών σου αμαρτιών, και θα αποκτήσεις μέσα σου την αιώνια ζωή, και θα γίνεις υιός του φωτός και της ημέρας. Εάν όμως υποδεχθείς τον Χριστό χωρίς να έχεις γίνει προηγουμένως τέτοιος, τότε οι δαίμονες, φθονώντας σε και βλέποντάς σε να καταφρονείς τον Θεό και να προσέρχεσαι αναξίως, θα συρρεύσουν σφοδρά εναντίον σου, και, ανατρέποντάς σε ανελέητα, θα σε ρίξουν πάλι στον βούρκο της ακολασίας. Και τότε θα γίνεις, αντί για χριστιανός, χριστοκτόνος και θα καταδικαστείς μαζί με εκείνους που Τον σταύρωσαν, όπως λέει ο Παύλος: «Διότι εκείνος που τρώγει και πίνει αναξίως το σώμα και το αίμα του Κυρίου, θα είναι ένοχος για το σώμα και το αίμα του Κυρίου».

Πράγματι, το Πνεύμα είναι η αληθινή βρώση και πόση. Το Πνεύμα είναι αυτό που μεταβάλλει τον άρτο σε σώμα του Κυρίου. Πράγματι, το Πνεύμα είναι αυτό που μας καθαρίζει και μας καθιστά άξιους να μεταλαμβάνουμε το σώμα του Κυρίου. Διότι αυτοί που μεταλαμβάνουν από αυτό αναξίως, όπως λέει ο Απόστολος, «τρώνε και πίνουν κατάκριμα για τον εαυτό τους, μη διακρίνοντας το σώμα του Κυρίου».

Δεν υπάρχει κανένας άλλος τρόπος για να ξεπλυθεί ή να καθαριστεί το λερωμένο μας σκεύος και η μολυσμένη κατοικία μας. Διότι εγώ τίποτε περισσότερο δεν έμαθα από τις θείες Γραφές, ούτε μπόρεσα να γνωρίσω από τον ίδιο μου τον εαυτό. Επειδή ακούμε καθημερινά τον Απόστολο να λέει: «Ας δοκιμάζει, λέει, ο καθένας τον εαυτό του και έτσι ας τρώει από τον άρτο και ας πίνει από το ποτήριο. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως το σώμα του Κυρίου, τρώει και πίνει κατάκριμα για τον εαυτό του»· και πάλι: «Εκείνος δε που τρώει αναξίως το σώμα και το αίμα του Κυρίου, θα είναι ένοχος για το σώμα και το αίμα του Κυρίου, επειδή δεν διακρίνει το σώμα του Κυρίου». Εάν λοιπόν εκείνος που δεν επιδεικνύει άξιους καρπούς μετανοίας ελέγχεται ως ανάξιος από ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή, πώς, πες μου, μπορεί ποτέ κάποιος να καθαριστεί χωρίς δάκρυα και να μεταλάβει αξίως των μυστηρίων, όσο αυτό εξαρτάται από τον ίδιο; Διότι αυτά είναι ο πρώτος καρπός της μετανοίας, και, όπως ακριβώς η βδελυρή ρεύση του σώματος και η γεμάτη ηδονή μίξη της καρδιάς με κάθε πάθος προσφέρεται από εμάς σαν ένα είδος θυσίας στον διάβολο, έτσι πάλι τα δάκρυα που χύνονται από αυτήν την καρδιά προσφέρονται ως ευπρόσδεκτη θυσία στον Δεσπότη και ξεπλένουν το αίσχος εκείνης της εμπαθούς ηδονής. Αυτό ακριβώς δήλωνε και ο Δαβίδ όταν έλεγε: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει».

Διότι αυτός που προσέρχεται στο σώμα και στο αίμα του Χριστού σε ανάμνηση εκείνου που πέθανε και αναστήθηκε για εμάς, πρέπει όχι μόνο να καθαρίζεται από κάθε μολυσμό σάρκας και πνεύματος, για να μη φάει και πιει προς κατάκρισή του, αλλά και να δείχνει έμπρακτα την ανάμνηση εκείνου που πέθανε και αναστήθηκε για εμάς, με το να νεκρώνεται ως προς την αμαρτία, τον κόσμο και τον εαυτό του, και να ζει για τον Θεό εν Χριστώ Ιησού τον Κύριό μας. Εκείνος όμως που δεν καρποφορεί, αλλά εξακολουθεί να πράττει τη φθορά και την κακία, κατατάσσεται στη θέση των αβάπτιστων, των απίστων και των ασεβών, για τον οποίο λέει ο μακάριος απόστολος: Πόσο χειρότερης τιμωρίας νομίζετε ότι θα κριθεί άξιος εκείνος που καταπάτησε τον Υιό του Θεού και θεώρησε κοινό το αίμα της διαθήκης με το οποίο αγιάστηκε;

Κατηχητική ομιλία προς τους μαθητές του. Καθώς η ιερή Τεσσαρακοστή ήδη πλησιάζει, θεώρησα κατάλληλη ευκαιρία να σας απευθύνω λίγα λόγια, ω αγαπημένα τέκνα και τιμιότατοι αδελφοί, μολονότι προτρέπομαι από τον Απόστολο να παρακαλώ, να ελέγχω και να επιτιμώ ευκαίρως και ακαίρως. Τώρα, όμως, η περίοδος της νηστείας έχει από μόνη της αυτή την προτροπή, αφού γνωρίζει πώς να φέρνει σε κατάνυξη ακόμη και τον σκληρόκαρδο. Υποδεχθείτε, λοιπόν, αδελφοί, με χαρά αυτές τις ιλαρές ημέρες, επιτελώντας ο καθένας στο κατάλυμα όπου φιλοξενείται τα καθιερωμένα ανάλογα με τις δυνάμεις του, ώστε μέσα από την ησυχία και την εγκράτεια στις τροφές να καθαρίσουμε την καρδιά μας, να δώσουμε φτερά στην ψυχή μας και να καταπατήσουμε τα πάθη. Διότι αυτό επιζητεί η νηστεία, αυτό η ησυχία, αυτό η εντολή, αυτό είναι το κεφάλαιο της σωτηρίας μας. Από αυτό η συμμετοχή στα άγια Μυστήρια θα γίνει για εμάς ευπρόσιτη, ή μάλλον εφόδιο αιώνιας ζωής. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, δηλαδή χωρίς την απαιτούμενη καθαρότητα όσο είναι εφικτό στην ταπεινή μας φύση, τρώει και πίνει την καταδίκη του σύμφωνα με το αποστολικό λόγιο, μη διακρίνοντας το σώμα του Κυρίου.

Έτσι λοιπόν, θεάρεστη είναι η επιστολή και υποδεικνύει ωραιότατο τον χαρακτήρα της ευσέβειάς σας. Εγώ όμως δεν είμαι ικανός στο να πω ότι έχετε αφιερώσει τους εαυτούς σας στην ταπεινότητά μου· εξάλλου δεν αφιερώνετε τους εαυτούς σας σε εμάς, αλλά στον Θεό. Γι' αυτό οφείλουμε και να χαιρόμαστε για τον αγαθό βίο σας και να ευχόμαστε σε εσάς τα όσια και να δίνουμε μόνο αυτό που έχουμε, δηλαδή να παρέχουμε τον ταπεινό μας λόγο· τον οποίο και τώρα προσφέροντας ερωτούμε, για ποιον λόγο θα επιζητούσε η τιμιότητά σου να σου μιλήσω περί της Θείας Κοινωνίας και για ποια αιτία τόσα χρόνια σπανίως μεταλαμβάνεις; Διότι αυτό οφείλει να έχει κάποια αιτία. Διότι δεν έχει σημασία απλώς το να μεταλαμβάνει κανείς σπανίως ή καθημερινά, αλλά το ότι πρέπει να μεταλαμβάνει με καθαρή συνείδηση· διότι, όπως λέει η Γραφή, εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, κρίμα στον εαυτό του τρώει και πίνει, μη διακρίνοντας το σώμα του Κυρίου. Εάν λοιπόν με τέτοιον τρόπο εξετάζοντας τα του εαυτού σου και με ευλάβεια αναμένεις τον καιρό, καλώς έχει, είτε συντομότερα είτε αργότερα, και άλλος κανόνας σε αυτό δεν υπάρχει παρά η προσέλευση με καθαρή καρδιά, στο μέτρο που αυτό είναι δυνατόν στον άνθρωπο· εάν όμως κάποιος τελεί υπό ακοινωνησία εξαιτίας κάποιου πταίσματος, είναι φανερό ότι εκείνος θα κοινωνήσει τότε, όταν θα έχει εκπληρωθεί το επιτίμιό του. Εάν πάλι απέχει εξαιτίας αιρέσεως, αυτό είναι αναγκαίο· διότι το να κοινωνεί κανείς από αιρετικό ή από κάποιον που είναι προφανώς διαβεβλημένος ως προς τον βίο του, τον αποξενώνει από τον Θεό και τον οικειώνει με τον διάβολο.

Αυτός λοιπόν που μολύνει τη σάρκα δεν είναι μέλος του Χριστού, αυτός που μνησικακεί δεν είναι μέλος του Χριστού, αυτός που κυριεύεται από κάποιο άλλο πάθος δεν είναι μέλος του Χριστού, ούτε βέβαια είναι άξιος να μετέχει στα Άγια· διότι λέει ο Απόστολος: «Ας εξετάζει δε ο καθένας τον εαυτό του, και έτσι ας τρώει από τον άρτο και ας πίνει από το ποτήριο· διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει καταδίκη για τον εαυτό του, επειδή δεν διακρίνει το σώμα του Κυρίου. Γι' αυτόν τον λόγο υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς και άρρωστοι και αρκετοί κοιμώνται· διότι, αν κρίναμε αυστηρά τους εαυτούς μας, δεν θα κρινόμασταν· κρινόμενοι όμως από τον Κύριο παιδαγωγούμαστε, ώστε να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο». Ώστε ας αγιαζόμαστε και ας καθαριζόμαστε, για να ονομαζόμαστε επάξια μέλη του Χριστού και να μετέχουμε στα Άγια. Εάν δε συμβαίνει ακόμη να ανάβει μέσα μας από απροσεξία κάποια πονηρή επιθυμία ή οργή ή φθόνος ή μίσος ή κάτι άλλο από όσα μισεί ο Θεός, δεν είναι παράξενο· αλλά πρέπει να επανερχόμαστε το ταχύτερο πάλι στην προηγούμενη καλή κατάσταση και να θεραπευόμαστε και να μην επιμένουμε στην κακία· διότι η επιμονή σε αυτήν επιφέρει αναπόφευκτη την καταδίκη. Ή μήπως και ο θάνατος δεν επέρχεται αιφνιδίως; Να, χθες επισκεφθήκαμε τον ασθενούντα επίσκοπο και τον βρήκαμε σε δεινή κατάσταση, ολότελα εξαντλημένο από τον πυρετό, γεμάτο αμηχανία από την αθυμία, να κοιτάζει από εδώ και από εκεί, και να μη βρίσκει πουθενά βοήθεια, παρά μόνο τη συνείδησή του, είτε καλή είναι αυτή είτε κακή.