Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 11:3

Διότι ούτε είναι ασφαλές να λέμε ότι ο Υιός προήλθε εκ των μη όντων, επειδή πουθενά στις θεόπνευστες Γραφές δεν αναφέρεται αυτό για εκείνον, ούτε βέβαια από κάποια άλλη προϋποκείμενη υπόσταση εκτός από τον Πατέρα, αλλά καθορίζουμε ότι έχει γεννηθεί γνησίως μόνο από τον Θεό. Διότι ο θείος λόγος διδάσκει ότι το αγέννητο και άναρχο είναι ένα, δηλαδή ο Πατέρας του Χριστού. Αλλά ούτε, προφέροντας επισφαλώς το εκτός των Γραφών «υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε», πρέπει να διανοηθούμε κάποιο χρονικό διάστημα πριν από αυτόν, παρά μόνο τον Θεό που τον γέννησε αχρόνως· διότι και οι χρόνοι και οι αιώνες δημιουργήθηκαν μέσω αυτού. Ούτε βεβαίως πρέπει να θεωρείται ότι ο Υιός είναι συνάναρχος και συναγέννητος με τον Πατέρα· διότι μεταξύ συνάναρχων και συναγέννητων κανένας δεν μπορεί να ονομαστεί κυριολεκτικά πατέρας ή υιός. Αντιθέτως, γνωρίζουμε ότι ο μεν Πατέρας, όντας ο μόνος άναρχος και αγέννητος, έχει γεννήσει με τρόπο ανέφικτο και εντελώς ακατάληπτο σε όλους, ο δε Υιός έχει γεννηθεί προ των αιώνων και δεν είναι και αυτός ομοίως αγέννητος με τον Πατέρα, αλλά έχει ως αρχή του τον Πατέρα που τον γέννησε· διότι «κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός».

Εάν κάποιος αποκαλεί τον Υιό αγέννητο και άναρχο, κάνοντας λόγο για δύο άναρχα και δύο αγέννητα και εισάγοντας έτσι δύο θεούς, ας είναι ανάθεμα. Διότι κεφαλή, δηλαδή αρχή των πάντων, είναι ο Υιός· «κεφαλή δε», δηλαδή αρχή, «του Χριστού είναι ο Θεός»· διότι έτσι ανάγουμε ευσεβώς τα πάντα, δια του Υιού, σε μία άναρχη αρχή των όλων.

«Και ο αγαπημένος ως υιός μονοκερώτων». Μετά την εξόντωση των αντίπαλων δυνάμεων, τότε θα φανερωθεί η αγάπη προς τον Κύριο, και η δύναμή Του θα γίνει φανερή, χωρίς κανείς από τους εχθρούς να την επισκοτίζει. Γι' αυτό λέει μετά τη συντριβή: «Ο αγαπημένος θα είναι ως υιός μονοκερώτων». Ο δε μονόκερως είναι ζώο ηγεμονικό, ανυπότακτο στον άνθρωπο, με ακαταμάχητη δύναμη, που ζει πάντοτε στις ερήμους και έχει πεποίθηση στο ένα του κέρατο. Γι' αυτό η ακαταγώνιστη φύση του Κυρίου παρομοιάστηκε με τον μονόκερω, αφενός εξαιτίας της κυριαρχίας Του επί των πάντων, και αφετέρου επειδή έχει ως μοναδική αρχή Του, τον Πατέρα. Διότι κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός. «Φωνή Κυρίου διακόπτοντος φλόγα πυρός». Την αμαρτία, που σαν φωτιά κατέτρωγε τον Ισραήλ, ο Ιωάννης την διέκοπτε, λέγοντας: «Μετανοείτε· διότι έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών». Τη φλόγα, λοιπόν, των παθών, που γεννιέται στις ψυχές από την αμαρτία, τη διέκοπτε, περιγράφοντας στους Ιουδαίους τα περί του αιώνιου πυρός, προφέροντας τα σφοδρά λόγια της κρίσεως, ότι: «Το λιχνιστήρι είναι στο χέρι του Κυρίου, και θα καθαρίσει πλήρως το αλώνι Του· και το μεν σιτάρι θα το συνάξει στις αποθήκες, το δε άχυρο θα το κατακάψει με άσβεστο πυρ». Εκείνη, λοιπόν, τη φλόγα διέκοπτε, φέρνοντας ενώπιον των οφθαλμών του λαού αυτά τα φοβερά.

Στο χωρίο, «Εγώ είμαι η άμπελος». Εάν, όπως ισχυρίζονται, η άμπελος είναι ο Σωτήρας, εμείς τα κλήματα, και ο Πατέρας ο γεωργός· και τα μεν κλήματα είναι ομοφυή με την άμπελο, ενώ η άμπελος δεν είναι ομοφυής με τον γεωργό· τότε ο Υιός είναι ομοφυής με εμάς, και εμείς είμαστε μέρος του, αλλά ο Υιός δεν είναι ομοφυής με τον Πατέρα, παρά είναι εντελώς αλλότριος προς αυτόν. Σε αυτούς θα απαντήσουμε ότι δεν μας αποκάλεσε κλήματα της θεότητάς του, αλλά της σάρκας του, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: «Διότι εμείς είμαστε σώμα του Χριστού, και μέλη εκ μέρους του»· και πάλι: «Δεν γνωρίζετε ότι τα σώματά σας είναι μέλη του Χριστού;»· και σε άλλα σημεία: «Όπως είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί· και όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι»· και, «Καθώς φορέσαμε την εικόνα του χοϊκού, ας φορέσουμε και την εικόνα του επουρανίου». Εάν κεφαλή του ανδρός είναι ο Χριστός, και κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός, ο άνθρωπος όμως δεν είναι ομοούσιος με τον Θεό Χριστό (διότι δεν είναι Θεός), ενώ ο Χριστός είναι ομοούσιος με τον Θεό (διότι είναι Θεός)· συνεπώς, ο Θεός δεν είναι κεφαλή του Χριστού κατά τον ίδιο τρόπο που ο Χριστός είναι κεφαλή του ανδρός. Διότι η φύση της κτίσης και η δημιουργική θεότητα δεν συμπίπτουν στο ένα και το αυτό. Επομένως, ο μεν (Θεός) είναι κεφαλή του Χριστού ως Πατέρας, ο δε (Χριστός) είναι δική μας κεφαλή ως Ποιητής.

Κεφάλαιο Ζ΄. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α΄. Θέλω δε να γνωρίζετε ότι η κεφαλή κάθε άνδρα είναι ο Χριστός· κεφαλή δε της γυναίκας είναι ο άνδρας· και κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός. Κάθε άνδρας που προσεύχεται ή προφητεύει έχοντας καλυμμένη την κεφαλή του, καταισχύνει την κεφαλή του.

Και επειδή όσα ακριβώς ενώνονται σε ένα και απαράλλακτο γένος και είδος δεν έλαβαν τον λόγο της υπάρξεώς τους διαφορετικό και διαχωρισμένο σε φυσική ετερότητα· διότι ένας θα ήταν ο λόγος και ο ορισμός που δηλώνει την ουσία για κάθε άνθρωπο· άρα ο Υιός δεν είναι Θεός ετεροφυής σε σχέση με Εκείνον από τον οποίο προήλθε, αλλά μάλλον αληθινός Θεός· διότι ονομάστηκε ίδιος του κατά φύσιν και αληθώς Θεού, και αφού διαφέρει από το πλήθος των θετών, ανυψώνεται στη δόξα του ενός και αληθινού. Β. Ορθώς ομιλείς. Α. Γι' αυτό, λοιπόν, και πάλι η ιερή Γραφή μάς λέει ότι πρέπει να διασώζεται η ουσιώδης ένωση του Υιού προς τον Πατέρα. Διότι αναφέρει τα εξής: «Η κεφαλή κάθε άνδρα, λέει, είναι ο Χριστός, και κεφαλή της γυναίκας είναι ο άνδρας, και κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός·» υποδηλώνοντας με αυτό, νομίζω, το γνήσιο της ουσίας και το ότι ο Υιός έχει προέλθει αληθινά από αυτήν. Β. Πώς το εννοείς αυτό; Α. Νομίζεις, άραγε, ότι πρέπει να εξετάσουμε ενδελεχώς από την πλευρά μας τον λόγο σχετικά με αυτό; Πες μου, όταν σε ρωτώ, ποιο είναι το δύσκολο σημείο και τι είναι αυτό που μας προκαλεί δυσχέρεια. Β. Διότι λένε ότι αυτό ακριβώς αποξενώνει τον Υιό από την ταυτότητα προς τον Θεό Πατέρα. Α. Με ποιον τρόπο; Μπορείς άραγε να μου πεις; Β. Βεβαιότατα.

Διότι εάν βέβαια, λέει, ο άνδρας είναι κεφαλή της γυναίκας λόγω του ότι είναι ομοφυής προς αυτήν και ταυτόσημος κατά την ουσία, έστω και αν ενδεχομένως θεωρείται ότι βρίσκεται σε ανώτερη μοίρα —καθότι η κεφαλή είναι κάτι το πολύτιμο και υπερέχει σε δόξα μέσα στο σώμα— και ο Χριστός έχει ονομαστεί κεφαλή του άνδρα, επειδή προφανώς μια φυσική σχέση τον καλεί σε συγγένεια με τα κτίσματα, όπως ακριβώς βέβαια συμβαίνει και στην περίπτωση του άνδρα και της γυναίκας, πώς θα μπορούσε ακόμη να ονομάζεται αληθινός Θεός; Ή πώς θα μπορούσε να έχει τη φυσική ταυτότητα προς τον Θεό Πατέρα, εφόσον συγκαταλέγεται σε αυτά που υπόκεινται σε γένεση, έστω και αν νοείται στην τάξη της κεφαλής; Διότι ο Υιός, λέει, θα υπερβαίνει το μέτρο της κτίσεως ως προς την υπεροχή της δόξης. Α. Ω, τι ευχέρεια προς κάθε τι το εντελώς παράλογο!

Διότι εκείνοι που έχουν επιλέξει να φλυαρούν νομίζουν βεβαίως ότι αυτά είναι ορθά και άμεμπτα, αλλά θεωρώ ότι το βάρος της βλασφημίας θα τους παραλύσει, καίτοι είναι υπερβολικά πωρωμένοι και παίζουν παιδαριωδώς με τόσο κεφαλαιώδη ζητήματα. Εμπρός λοιπόν, αφού απορρίψουμε αυτά και τα εγκαταλείψουμε στο βουνό ή τα ρίξουμε στα κύματα, ας αναλογιστούμε κάτι από τα πιο ορθολογικά. Διότι λέμε ότι ο άνδρας είναι κεφαλή της γυναίκας, επειδή από αυτόν προήλθε αρχικώς και διαμορφώθηκε σύμφωνα με την εικόνα του άνδρα, ο οποίος έχει τον Θεό ως αρχέτυπο — διότι έτσι δημιουργήθηκε, σύμφωνα με τις Γραφές. Και ορίζουμε ότι κεφαλή του άνδρα είναι ο Χριστός, ως δεύτερη ρίζα του γένους και απαρχή της ανθρωπότητας η οποία ανυψώνεται προς την αφθαρσία μέσω του αγιασμού εν Πνεύματι.

ΤΟΜΟΣ Δ ΛΟΓΟΣ Δ. <Θέλω δε να γνωρίζετε ότι η κεφαλή κάθε άνδρα είναι ο Χριστός.> Επειδή κάποιοι νεοφώτιστοι στην Κόρινθο, αγνοώντας τον τρόπο της προσευχής, αν και είχαν ενστερνιστεί την πίστη, δεν είχαν ωστόσο κατανοήσει με ακρίβεια με ποιον τρόπο πρέπει να πηγαίνουν στον οίκο του Θεού· προσέρχονταν μεν για να προσευχηθούν στον Θεό και να προσφέρουν τις παρακλήσεις για τον εαυτό τους, έπειτα αυτό (ο Απόστολος) το βρήκε να γίνεται με πολύ άσχημο σχήμα· διότι οι άνδρες, χωρίς να γυμνώνουν τα κεφάλια τους από τα συνηθισμένα καλύμματα, έκαναν την προσέλευσή τους, και οι γυναίκες ομοίως προσέρχονταν στον Θεό έχοντας τα μαλλιά τους ακάλυπτα και γυμνά, σαν να κατακραύγαζε και για τους δύο η φύση· διότι έχει δωρίσει στον άνδρα την παρρησία, ενώ συστέλλει τη γυναίκα με αιδώ για λόγους ευπρέπειας. Επειδή λοιπόν ήταν φυσικό να τους πείσει με αναγκαίους συλλογισμούς να επιλέξουν να φρονούν τα δέοντα, και να καταστήσουν τον νόμο της φύσης σαν ένα είδος κριτή για το τι αρμόζει στον καθένα, ο Παύλος προσπαθεί μέσα από τον φυσικό νόμο να τους πείσει να φρονούν αυτά που πρέπει, και ανάγεται στη δημιουργία του ανθρώπου εν αρχή. Εδώ ονομάζει «κεφαλή» το αρχέτυπο κάλλος, το οποίο αν πλουτίζει καθένας από αυτούς που ονομάστηκαν εικόνα του, θα μπορούσε ευλόγως να νοηθεί ότι αποκτά ουσιωδώς, κατά κάποιον τρόπο, τον τρόπο της ευγένειας ή της ομοφυΐας.

Επειδή δε κάποιοι ισχυρίζονται ότι ο Υιός είναι γενητός, όπως και τα υπόλοιπα κτίσματα, των οποίων, λέει, κεφαλή είναι ο Χριστός, διότι κεφαλή κάθε ανδρός είναι ο Χριστός, πρέπει αυτοί να αναλογιστούν, πριν από όλα τα άλλα, ότι η δύναμη της βλασφημίας τους δεν θα αγγίξει μόνο τη θεώρηση περί του Υιού, αλλά θα διαπεράσει, ορμώντας σαν σε ακάθεκτη πορεία, και στον ίδιο τον Πατέρα. Και θα εξηγήσω με ποιον τρόπο. Διότι, εάν λένε ότι είναι γενητός και ότι πρέπει να συγκαταλέγεται στα κτίσματα ο εκ του Θεού Πατρός Λόγος, επειδή ακριβώς είναι κεφαλή κάθε ανδρός, πώς δεν θα μπορούσε να νοηθεί κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο ότι είναι κτιστός και δημιουργημένος και ο ίδιος ο Πατέρας, εφόσον είναι κεφαλή του Υιού, ο οποίος έχει ουσιώδη σχέση με εμάς, δηλαδή με τα κτίσματα; Διότι, όπως αυτοί ισχυρίζονται, η κεφαλή από κάθε άποψη και εξολοκλήρου συνδέεται με το υπόλοιπο σώμα, βάσει φυσικών νόμων, σε μια ταύτιση. Επομένως, μέσω του Υιού, η συγγένεια με κάθε άνδρα θα φτάσει και στον ίδιο τον Θεό και Πατέρα. Πώς λοιπόν τότε υπερβαίνει τη φύση των δημιουργημάτων; Ή ποιον θα αναζητήσουμε ως Δημιουργό των πάντων; Αλλά εμείς δεν πρόκειται να ακολουθήσουμε τις ανοησίες τους. Πώς θα ήταν δυνατόν;

Το δε «Στην κεφαλίδα του βιβλίου είναι γραμμένο για μένα», πρέπει να νοηθεί ως εξής: Βιβλίο, ως ένα πενταμερές σύνολο, είναι το σοφότατο σύγγραμμα του Μωυσή, ενώ «κεφαλή», δηλαδή αρχή ολόκληρου του βιβλίου, είναι αυτή που ονομάζεται Γένεση, στην οποία αυτά που έχουν γραφτεί για τον Ισαάκ αναφέρονται ορθώς στον Χριστό. Και ότι πάλι η λέξη «κεφαλή» στις θείες Γραφές σημαίνει την αρχή, θα το πληροφορηθείς καλά, εάν κατανοήσεις εκείνο που λέει ο Παύλος, ότι δηλαδή «Κεφαλή κάθε άνδρα είναι ο Χριστός, κεφαλή δε της γυναίκας ο άνδρας, και κεφαλή του Χριστού ο Θεός». Διότι αρχή του άνδρα είναι ο Χριστός, καθώς τον έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη.

Κεφαλή, λοιπόν, όπως και αρχή ολόκληρου του βιβλίου, είναι αυτή που ονομάζεται Γένεση, στην οποία έχουν γραφτεί αυτά για τον Χριστό. Το ότι πάλι η λέξη «κεφαλή» στις θείες Γραφές σημαίνει την αρχή, θα το κατανοήσεις πλήρως, εάν εννοήσεις εκείνο που λέει ο Παύλος: «Ότι κάθε άνδρα η κεφαλή είναι ο Χριστός. Κεφαλή δε της γυναίκας είναι ο άνδρας. Και κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός». Διότι αρχή μεν του άνδρα είναι ο Χριστός, επειδή τον έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Αρχή δε πάλι της γυναίκας είναι ο άνδρας, εξαιτίας αυτού που έχει ειπωθεί και έχει πραγματικά συμβεί: «Αυτή θα ονομαστεί γυναίκα, διότι από τον άνδρα της πάρθηκε». Ως αρχή δε του Χριστού, λέει ότι είναι ο ίδιος ο Θεός, επειδή από Αυτόν προέρχεται κατά φύση ο Υιός, και, ενώ είναι άναρχος, έχει ως αρχή αυτόν που τον γέννησε, μαζί με το να συνυπάρχει αιώνια με Αυτόν.

Ο Γολγοθάς ερμηνεύεται ως τόπος κρανίου. Ποιοι άραγε είναι αυτοί που προφητικά ονόμασαν αυτόν τον τόπο Γολγοθά, στον οποίο η αληθινή κεφαλή, ο Χριστός, υπέμεινε τον σταυρό; Όπως λέει ο απόστολος: «ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού». Και λίγο παρακάτω: «Και αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας». Και πάλι: «Κάθε άνδρα η κεφαλή είναι ο Χριστός». Και πάλι: «ο οποίος είναι η κεφαλή κάθε αρχής και εξουσίας». Η κεφαλή έπαθε στον τόπο του κρανίου. Ω, τι μεγάλη προφητική ονομασία! Διότι σχεδόν το ίδιο το όνομα σου το υπενθυμίζει λέγοντας: Μην προσεγγίζεις τον εσταυρωμένο ως απλό άνθρωπο. Είναι η κεφαλή κάθε αρχής και εξουσίας. Κεφαλή μεν κάθε εξουσίας είναι αυτή που σταυρώθηκε, έχοντας όμως ως κεφαλή τον Πατέρα. Διότι κεφαλή του άνδρα είναι ο Χριστός, και κεφαλή του Χριστού ο Θεός.

Ενώ ο Άγιος νουθετούσε και έδινε αυτές τις εντολές με δάκρυα, και το πλήθος όλης της πόλης στεκόταν γύρω του και έκλαιγε, κάποια γυναίκα με το όνομα Λαμπροτάτη, θυγατέρα του μεγάλου Αριστείδη, αφού παραμέρισε το πλήθος των ανδρών και των γυναικών, έπεσε στα πόδια του και είπε: Στο όνομα του Θεού σου, τον οποίο από τη νεότητά σου μέχρι το γήρας αγάπησες, επίτρεψε στη δούλη σου να κατασκευάσει ένα λιτό φέρετρο, παρόλο που μας όρκισες και μας έδωσες εντολή να μην το κάνουμε, επίτρεψέ μου να το φτιάξω εγώ, και σε αυτό να εναποθέσω το τίμιο λείψανό σου. Εκείνος, αποδεχόμενος τη θερμή της πρόθεση, της είπε: Γυναίκα, πήγαινε και κάνε όπως προτίθεσαι· και αν άλλες επιθυμούν να κάνουν το ίδιο, μην τις εμποδίσεις. Όμως μην κατασκευάσεις τον τάφο μου από μάρμαρο, διότι η μάταιη δόξα δεν πρόκειται να ωφελήσει σε τίποτα. Σου δίνω δε αυτή τη σύντομη εντολή, την οποία θέλω να τηρήσεις: να μην καθίσεις καθόλου σε φορείο (δίφρο), διότι δεν είναι όσιο ούτε θεμιτό να λυγίζει ένας άνθρωπος τον αυχένα του στο ζυγό και να περιφέρει σαν δορυφόρος τη δική μας ολέθρια και πρόξενο θανάτου σάρκα· επειδή τον Χριστό, τον οποίο έρχεσαι να προσκυνήσεις, αυτόν βάζεις κάτω από τον ζυγό. Ή δεν διάβασες και δεν άκουσες ότι η κεφαλή κάθε ανθρώπου είναι ο Χριστός; Και όταν παραδίδεις τα σταθμά (ζύγια), να θυμάσαι την ανάσταση και την ανταπόδοση των πράξεων που θα μας γίνει από τον Θεό· διότι με όποιο μέτρο μετρήσει κανείς, με το ίδιο θα του αντιμετρηθεί.

Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός και Θεός Λόγος, ο οποίος γεννήθηκε από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων άναρχα και άχρονα, δεν είναι φίδι (μη γένοιτο), αλλά ο ίδιος ήλθε εναντίον του φιδιού. Εάν δε λέει «να γίνεστε φρόνιμοι σαν το φίδι και ακέραιοι σαν το περιστέρι», πρέπει εμείς να ερωτούμε και να γνωρίζουμε γιατί εισήγαγε προς χάριν της διδασκαλίας μας αυτά τα δύο πρόσωπα, δηλαδή του περιστεριού και του φιδιού. Τίποτα δε φρόνιμο δεν υπάρχει στο φίδι, εκτός από αυτά τα δύο: ότι, όταν καταδιώκεται, γνωρίζοντας πως όλη η ζωή του βρίσκεται στο κεφάλι του, και φοβούμενο την προσταγή που του ειπώθηκε προηγουμένως από τον Θεό για τον άνθρωπο, ότι δηλαδή «θα παραμονεύεις το κεφάλι του, και αυτός τη φτέρνα σου», τυλίγει όλο το σώμα γύρω από το κεφάλι του και κρύβει το κρανίο του, ενώ παραδίδει το υπόλοιπο σώμα με υπερβολική πανουργία. Έτσι θέλει και εμάς ο Μονογενής Θεός, ο Οποίος προήλθε από τον Πατέρα, σε καιρό διωγμού και σε καιρό πειρασμού να παραδίδουμε όλα τα δικά μας στο μαχαίρι και στη φωτιά, να φυλάσσουμε όμως το κεφάλι μας, δηλαδή να μην αρνούμαστε τον Χριστό, επειδή «κεφαλή κάθε ανθρώπου είναι ο Χριστός, κεφαλή της γυναίκας ο άνδρας, και κεφαλή του Χριστού ο Θεός», σύμφωνα με τον Απόστολο. Υπάρχει πάλι και ένα άλλο γνώρισμα φρονιμότητας στο φίδι, όπως λένε οι φυσιολόγοι για το ζώο αυτό.

Γι' αυτό και διδάσκει ότι ο Πατέρας είναι Θεός και δικός μας και δικός του, εκεί όπου λέει: «Αναβαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Αλλά και ο μέγας απόστολος διδάσκει ότι κεφαλή μεν του ίδιου του Υιού είναι ο Θεός, της δε Εκκλησίας ο Υιός, αφενός λέγοντας: «κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός», αφετέρου δηλώνοντας περί του Υιού: «και αυτόν έδωσε ως κεφαλή πάνω από όλα στην Εκκλησία, η οποία είναι το σώμα του». Επομένως, της μεν Εκκλησίας ο ίδιος είναι αρχηγός και κεφαλή, δική του δε κεφαλή είναι ο Πατέρας. Έτσι, ένας είναι ο Θεός, ο Πατέρας του μονογενούς Υιού, και μία είναι η κεφαλή και αυτού του ίδιου του Χριστού.

Μάθε, λοιπόν, ότι εφόσον ένας είναι ο άναρχος και αγέννητος Θεός, ο δε Υιός έχει γεννηθεί από αυτόν, μία θα είναι η αρχή και μία η μοναρχία και η βασιλεία, επειδή και ο ίδιος ο Υιός αναγνωρίζει ως αρχή του τον δικό του Πατέρα. Διότι «κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός» κατά τον απόστολο. Αλλά αγωνιάς μήπως είναι ανάγκη να παραδεχθεί δύο θεούς εκείνος που ομολογεί ότι υπάρχουν δύο υποστάσεις, του Πατέρα και του Υιού; Γνώριζε όμως και τούτο, ότι εκείνος που δέχεται δύο υποστάσεις, του Πατέρα και του Υιού, δεν αναγκάζεται να μιλήσει για δύο πατέρες, ούτε για δύο υιούς, αλλά θα παραδεχθεί τον έναν ως Πατέρα και τον άλλον ως Υιό. Κατά τον ίδιο, λοιπόν, τρόπο δεν είναι ανάγκη να δεχθεί δύο θεούς εκείνος που δέχεται τις δύο υποστάσεις. Διότι ούτε τις ορίζουμε ως ισότιμες, ούτε και τις δύο άναρχες και αγέννητες, αλλά τη μία αγέννητη και άναρχη, και την άλλη γεννητή και η οποία έχει ως αρχή τον Πατέρα. Γι' αυτό και ο ίδιος ο Υιός διδάσκει ότι ο Πατέρας του είναι Θεός και του ίδιου, όταν λέει «ανέρχομαι προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας και Θεό μου και Θεό σας». Αποδεικνύεται, λοιπόν, ότι ο Θεός και Πατέρας είναι Θεός και του ίδιου του Υιού· γι' αυτό ακριβώς, ένας Θεός κηρύσσεται στην Εκκλησία του Υιού.

Ο δε Ιάκωβος αποκεφαλίστηκε, επειγόμενος να αναλάβει την πραγματική του κεφαλή, τον Χριστό. Διότι κεφαλή του ανδρός είναι ο Χριστός, σύμφωνα με τον Απόστολο, και συγχρόνως κεφαλή όλης της Εκκλησίας. Ο δε μακάριος Ιωάννης, αφού αγωνίστηκε σε πολλούς και διάφορους αγώνες κατά τον βίο του, και αφού διέπρεψε σε όλα τα κατορθώματα της ευσέβειας, αν και τούτο το τέλος κατέληξε άκαρπο στο νερό... έχοντας κριθεί, συγκαταλέχθηκε στη χορεία των μαρτύρων· (διότι για εκείνους που κρίνουν, το μαρτύριο δεν κρίνεται από την έκβαση του πάθους, αλλά από την προαίρεση του πόθου). Αλλά ο τρόπος του θανάτου ήταν τέτοιος, για εκείνους που διά του θανάτου χάρισαν την αθάνατη μνήμη και στις Εκκλησίες. Έπρεπε δε αληθινά οι μνήμες των προειρημένων ανδρών να τελούνται από κοινού, όχι μόνο εξαιτίας της συμφωνίας τους στην ευσέβεια, αλλά και εξαιτίας της ισοτιμίας της αξίας τους.

Επειδή, λοιπόν, και εκείνος ο ποιμένας που μνημονεύσαμε, αφού κατέβαλε με τη σφενδόνη τον αλλόφυλο, καθώς η περικεφαλαία του ράγισε από την πέτρα και από τη βία της βολής σχίστηκε προς τα μέσα, δεν θεώρησε ως όριο της ανδραγαθίας του το να δει απλώς τον αντίπαλο πεσμένο, αλλά, αφού έτρεξε κοντά του και στέρησε τον εχθρό από το κεφάλι του, επέστρεψε τροπαιοφόρος στους δικούς του, διαπομπεύοντας εκείνο το αλαζονικό κεφάλι μέσα στον στρατό των ομοεθνών του· για αυτόν τον λόγο, αρμόζει και σε εμάς, αποβλέποντας σε αυτό το παράδειγμα, να μην αποδειχθούμε μαλθακοί απέναντι στους δεύτερους κόπους, αλλά, όσο το δυνατόν περισσότερο, να μιμηθούμε το ανδραγάθημα του Δαβίδ, και παρόμοια με εκείνον, μετά το πρώτο πλήγμα, να επιβούμε πάνω στον πεσμένο, ώστε να καταδειχθεί σαφώς ότι ο πολέμιος της αλήθειας στερείται κεφαλής. Διότι εκείνος που έχει αποχωριστεί από την πίστη, έχει αποκοπεί από την κεφαλή του περισσότερο και από τον αλλόφυλο. Επειδή, καθώς λέει ο απόστολος, κεφαλή κάθε άνδρα είναι ο Χριστός, και βεβαίως είναι εύλογο να ονομάζεται άνδρας ο πιστός (διότι ο Χριστός δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι κεφαλή των απίστων), αναμφίβολα εκείνος που έχει αποκοπεί από τη σώζουσα πίστη θα ήταν ακέφαλος όπως ο Γολιάθ, αποχωριζόμενος την αληθινή κεφαλή μέσω της δικής του μάχαιρας, την οποία ακόνισε εναντίον της αλήθειας. Και δικό μας έργο δεν είναι να αποκόψουμε εμείς την κεφαλή από αυτόν, αλλά να αποδείξουμε ότι είναι ήδη αποκομμένη.

Ο Κύριος ήταν εκ δεξιών του Μελχισεδέκ, γι' αυτό και συνέτριψε τους βασιλείς των εθνών, όπως η θεότητα ήταν εκ δεξιών του Χριστού, όταν συνέτριψε τα βασίλεια του άδη. Κρινεῖ (Θα κρίνει): Διότι κατά την έλευση του Χριστού τα έθνη διαχωρίστηκαν με την εκλογή της πίστεως και Εκείνος ολοκλήρωσε την πτώση των δαιμόνων. Συνθλάσει (Θα συνθλάσει): Τις κεφαλές των δαιμόνων, για τις οποίες έχει ειπωθεί: «εσύ συνέτριψας τις κεφαλές των δρακόντων», επειδή είναι πολλοί και βρίσκονται παντού (των δρακόντων πάνω στο νερό, πάρα πολλοί και παντού). Ἐκ χειμάρρου (Από τον χείμαρρο): Ο λόγος υπέδειξε ότι ο Κύριος, επειδή είχε κοπιάσει, ζητούσε νερό από τη Σαμαρείτιδα, καθώς από την οδοιπορία καθόταν στην πηγή. Ονομάζει δε «χείμαρρο», διότι πολλοί χείμαρροι αμαρτιών κατέκλυζαν τη γυναίκα. Διὰ τοῦτο (Γι' αυτό): Αναφέρεται στον άνθρωπο· διότι κεφαλή του ανδρός είναι ο Χριστός. Και τον ύψωσε πάνω στον σταυρό και τον ανέβασε στους ουρανούς.

Διότι, προτού ακόμη δημιουργηθεί εκείνη, δίνει την εντολή σαν να απευθύνεται και στους δύο, λέγοντας: «Δεν θα φάτε από αυτό, και, όποια ημέρα φάτε, με θάνατο θα πεθάνετε»· δηλώνοντας άνωθεν και εξ αρχής ότι ο άνδρας και η γυναίκα είναι ένα, όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Κεφαλή της γυναίκας είναι ο άνδρας». Γι' αυτό λοιπόν ομιλεί σαν να απευθύνεται και προς τους δύο, ώστε, αφού μετά από αυτά πλάσει από αυτόν τη γυναίκα, να του παράσχει την αφορμή να της κάνει γνωστά όσα Εκείνος του είχε παραγγείλει. Και γνωρίζω βέβαια ότι είναι πολυθρύλητο αυτό το ζήτημα σχετικά με το δέντρο, και ότι πολλοί από εκείνους που ομιλούν χωρίς περίσκεψη επιχειρούν να μεταθέσουν την ευθύνη από τον άνθρωπο στον Θεό, και τολμούν να λένε: Για ποιον λόγο του έδωσε την εντολή, αφού γνώριζε ότι θα την παραβεί; Και πάλι, γιατί πρόσταξε να υπάρξει το δέντρο μέσα στον παράδεισο;

Αλλά, αν νομίζετε, ας επανέλθουμε λοιπόν στη συνέχεια του λόγου. Διότι, αφού έδωσε παραγγελία στον γιο του σχετικά με την ταφή και ο Ιωσήφ είπε: «Εγώ θα πράξω σύμφωνα με τον λόγο σου», εκείνος του λέει: «Ορκίσου μου». Και του ορκίστηκε. Και προσκύνησε ο Ισραήλ στο άκρο της ράβδου του. Δες τον γέροντα, τον πρεσβύτη, τον πατριάρχη, να επιδεικνύει μέσω της προσκύνησης την τιμή προς τον Ιωσήφ και με τα ίδια του τα έργα να εκπληρώνει τώρα την έκβαση του οράματος. Διότι, όταν του διηγήθηκε ο Ιωσήφ το όραμα, είπε η Γραφή: «Άραγε θα έλθουμε εγώ και η μητέρα σου να σε προσκυνήσουμε στη γη;». Αλλά ίσως πει κάποιος: Και πώς εκπληρώθηκε το όνειρο, εφόσον η μητέρα είχε φύγει από τη ζωή νωρίτερα και δεν προσκύνησε το παιδί της; Είναι πάντοτε συνήθεια της Γραφής να φανερώνει το όλον από το κυριότερο μέρος. Επειδή, λοιπόν, κεφαλή της γυναίκας είναι ο άνδρας και «θα είναι», λέει, «οι δύο εις σάρκαν μίαν», εφόσον προσκύνησε η κεφαλή, είναι ολοφάνερο ότι και ολόκληρο το σώμα την ακολουθούσε. Διότι, αν ο πατέρας το έπραξε αυτό, πολύ περισσότερο θα το είχε πράξει και εκείνη, αν δεν είχε αρπαγεί νωρίτερα από τη ζωή. «Και προσκύνησε», λέει, «στο άκρο της ράβδου του». Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Με πίστη ο Ιακώβ, όταν απέθνησκε, ευλόγησε καθέναν από τους γιους του Ιωσήφ, και προσκύνησε στο άκρο της ράβδου αυτού». Βλέπεις ότι και αυτό το ίδιο το έπραττε με πίστη, προορώντας ότι βασιλικού γένους θα γίνει αυτός που θα γεννηθεί από το σπέρμα του;

Όση αγάπη, λοιπόν, τρέφει ο καθένας για τον εαυτό του, τόση επιθυμεί να έχουμε και για τη γυναίκα· όχι μόνο επειδή συμμετέχουμε στην ίδια φύση, αλλά επειδή το δίκαιο τούτο απέναντι στη γυναίκα είναι μεγαλύτερο για εμάς. Διότι δεν είναι πλέον δύο σώματα, αλλά ένα, όπου ο μεν είναι κεφαλή, η δε σώμα. Και πώς λέει αλλού: «Κεφαλή δε του Χριστού είναι ο Θεός»;

Γι' αυτό και επαυξάνει τον έπαινο, λέγοντας: «Σας επαινώ δε, διότι με θυμάστε σε όλα». Ποια όλα; Διότι μέχρι τώρα ο λόγος του αφορούσε μόνο το να μην αφήνουν μακριά μαλλιά και να μην καλύπτουν το κεφάλι τους· αλλά, όπως είπα, προσφέρει απλόχερα τους επαίνους, κάνοντάς τους πιο πρόθυμους. Γι' αυτό λέει: «Διότι με θυμάστε σε όλα, και όπως σας παρέδωσα τις παραδόσεις, έτσι τις κρατάτε». Άρα παρέδιδε και άγραφα πολλά τότε, το οποίο εξάλλου δηλώνει και σε πολλά άλλα σημεία· αλλά τότε μεν απλώς τα παρέδωσε, ενώ τώρα παραθέτει και την αιτιολογία. Διότι με αυτόν τον τρόπο και αυτούς που άκουγαν τους έκανε πιο δυνατούς, και κατέστειλε την έπαρση εκείνων που εναντιώνονταν. Έπειτα δεν λέει ότι, «εσείς μεν υπακούσατε, άλλοι δε παράκουσαν», αλλά διακριτικά μέσω της διδασκαλίας το υπονοεί με όσα ακολουθούν, λέγοντας τα εξής: «Θέλω δε να γνωρίζετε ότι η κεφαλή κάθε άνδρα είναι ο Χριστός· κεφαλή δε της γυναίκας είναι ο άνδρας· κεφαλή δε του Χριστού είναι ο Θεός». Αυτή μεν είναι η αιτιολογία· την παραθέτει δε για να κάνει τους πιο αδύναμους περισσότερο προσεκτικούς. Ο μεν λοιπόν πιστός, όπως οφείλει να είναι, και δυνατός, δεν έχει καν ανάγκη από επιχειρήματα ούτε από αιτιολογίες για όσα διατάσσεται, αλλά του αρκεί μόνο η παράδοση· ο πιο αδύναμος, όμως, όταν μάθει και την αιτία, τότε συγκρατεί αυτό που λέχθηκε με μεγαλύτερη επιμέλεια, και υπακούει με πολλή προθυμία.

Κεφαλή δε της γυναίκας είναι ο άνδρας· και κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός. Στο σημείο αυτό μας επιτίθενται οι αιρετικοί, επινοώντας από τα λεγόμενα κάποια κατωτερότητα για τον Υιό· αλλά αναιρούν οι ίδιοι τον εαυτό τους. Διότι, εάν κεφαλή της γυναίκας είναι ο άνδρας, και η κεφαλή είναι ομοούσια με το σώμα, και κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός, τότε ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα. «Αλλά δεν θέλουμε να αποδείξουμε μέσα από αυτό το ετεροούσιο», ισχυρίζονται, «αλλά το ότι εξουσιάζεται». Τι θα μπορούσαμε, λοιπόν, να απαντήσουμε σε αυτό;

Διότι, βεβαίως, όταν λέγεται κάτι το ταπεινό για εκείνον εφόσον φέρει την ανθρώπινη σάρκα, το λεγόμενο δεν συνιστά υποτίμηση της θεότητάς του, καθώς η θεία οικονομία επιδέχεται αυτό που ειπώθηκε. Πλην όμως, πες μου, πώς θέλεις τώρα να το αποδείξεις αυτό βάσει τούτου; Ότι, όπως ακριβώς ο άνδρας άρχει της γυναίκας, λέει, έτσι και ο Πατέρας του Χριστού. Επομένως, όπως και ο Χριστός άρχει του άνδρα, έτσι και ο Πατέρας του Υιού· διότι, λέει, η κεφαλή κάθε άνδρα είναι ο Χριστός. Και ποιος θα μπορούσε ποτέ να τα αποδεχθεί αυτά;

Διότι, εάν όση είναι η υπεροχή του Υιού σε σχέση με εμάς, άλλη τόση είναι η υπεροχή του Πατέρα σε σχέση με τον Υιό, αναλογίσου σε πόση ευτέλεια θα τον καταβιβάσεις. Ώστε, δεν πρέπει να εξετάζονται τα πάντα με τον ίδιο τρόπο προκειμένου για εμάς και προκειμένου για τον Θεό, έστω και αν διατυπώνονται με τον ίδιο τρόπο· αλλά πρέπει να αποδίδεται στον Θεό κάποια ιδιαίτερη υπεροχή, και τόση όση αρμόζει σε Θεό. Διότι, εάν δεν το αποδεχθούν αυτό, θα επακολουθήσουν πολλά άτοπα. Πρόσεξε δε το εξής: Κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός, αυτός δε (ο Χριστός) του άνδρα, και εκείνος (ο άνδρας) της γυναίκας. Επομένως, εάν εκλάβουμε την έννοια της κεφαλής με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις περιπτώσεις, τόσο θα απέχει ο Υιός από τον Πατέρα όσο απέχουμε εμείς από Αυτόν. Αλλά και η γυναίκα θα απέχει τόσο πολύ από εμάς όσο εμείς από τον Θεό Λόγο· και ό,τι είναι ο Υιός προς τον Πατέρα, το ίδιο θα είμαστε και εμείς προς τον Υιό, και η γυναίκα προς τον άνδρα πάλι. Και ποιος θα τα ανεχθεί αυτά; Αλλά μήπως εκλαμβάνεις διαφορετικά την έννοια της κεφαλής προκειμένου για τη γυναίκα και τον άνδρα, και όχι όπως προκειμένου για τον Χριστό; Άρα, και προκειμένου για τον Υιό και τον Πατέρα πρέπει να την εκλάβουμε διαφορετικά. «Και πώς διαφορετικά πρέπει να εκληφθεί;» λέγει. Με την έννοια του αιτίου. Διότι, αν ο Παύλος ήθελε να αναφερθεί σε εξουσία και υποταγή, όπως εσύ ισχυρίζεσαι, δεν θα έφερνε ως παράδειγμα τη γυναίκα, αλλά μάλλον τον δούλο και τον κύριο. Διότι, έστω και αν η γυναίκα υποτάσσεται σε εμάς, ωστόσο υποτάσσεται ως γυναίκα, ως ελεύθερη και ως ομότιμη. Και ο Υιός επίσης, έστω και αν έγινε υπήκοος στον Πατέρα, έγινε όμως ως Υιός του Θεού, ως Θεός.

Ας διατηρεί, λοιπόν, ο άνδρας για τη γυναίκα του το κτήμα σώο, και ας μην το μειώνει ούτε ας το φθείρει. Διότι και ανάμεσα στους υπηρέτες, εκείνος αποκαλείται πιστός, ο οποίος, αφού παραλάβει τα χρήματα του κυρίου του, δεν καταστρέφει τίποτα από αυτά. Επειδή, λοιπόν, το σώμα του άνδρα αποτελεί κτήμα της γυναίκας, ας αποδεικνύεται πιστός ο άνδρας απέναντι σε αυτή την παρακαταθήκη. Διότι, το γεγονός ότι αυτό ακριβώς εννοεί, φαίνεται όταν, αφού είπε «ας της αποδίδει την οφειλόμενη εύνοια», πρόσθεσε: «Η γυναίκα δεν εξουσιάζει το δικό της σώμα, αλλά ο άνδρας· παρομοίως και ο άνδρας δεν εξουσιάζει το δικό του σώμα, αλλά η γυναίκα». Όταν, λοιπόν, δεις πόρνη να σε δελεάζει, να σε επιβουλεύεται και να επιθυμεί το σώμα σου, πες προς αυτήν: «Δεν είναι δικό μου το σώμα, ανήκει στη γυναίκα μου· δεν τολμώ να το καταχραστώ, ούτε να το παραχωρήσω σε άλλη γυναίκα». Αυτό ας κάνει και η γυναίκα. Διότι στο σημείο αυτό η ισοτιμία είναι μεγάλη· αν και σε άλλα ζητήματα ο Παύλος δίδει μεγάλη υπεροχή στον άνδρα, λέγοντας τα εξής: «Πλην όμως και εσείς ο καθένας ξεχωριστά, έτσι ας αγαπά τη γυναίκα του όπως τον εαυτό του· και η γυναίκα να φοβάται (να σέβεται) τον άνδρα»· και, «Κεφαλή της γυναίκας είναι ο άνδρας», και, «Οφείλει η γυναίκα να υποτάσσεται στον άνδρα». Και πάλι στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρεται: «Προς τον άνδρα σου θα είναι η προσκόλλησή σου, και αυτός θα σε εξουσιάζει». Πώς, λοιπόν, εισήγαγε εδώ ίση αμοιβαιότητα δουλείας και δεσποτείας; Διότι η φράση: «Η γυναίκα δεν εξουσιάζει το δικό της σώμα, αλλά ο άνδρας· παρομοίως και ο άνδρας δεν εξουσιάζει το δικό του σώμα, αλλά η γυναίκα», φανερώνει εκείνον που εισάγει πάρα πολύ μεγάλη ισότητα.

Και τίποτε δεν μπορεί να πραγματοποιήσει σε τέτοιο βαθμό τη μίμηση του Χριστού, όσο η φροντίδα για τον πλησίον. Γι' αυτό πρόσθεσε το, «Γίνεσθε μιμητές μου». «Σας επαινώ δε, αδελφοί, διότι με θυμάστε σε όλα, και κρατάτε τις παραδόσεις ακριβώς όπως σας τις παρέδωσα. Θέλω δε να γνωρίζετε ότι η κεφαλή κάθε άνδρα είναι ο Χριστός· κεφαλή δε της γυναίκας είναι ο άνδρας· κεφαλή δε του Χριστού είναι ο Θεός». Αφού ολοκλήρωσε τα περί των ειδωλοθύτων, μεταβαίνει σε άλλο θέμα, στο να μην προσεύχονται ή να προφητεύουν οι γυναίκες ασκεπείς, και στο να μην αφήνουν μακριά μαλλιά οι άνδρες. Είχε ήδη δώσει παραινέσεις και γι' αυτά, γι' αυτό και λέει ότι τον θυμούνται, αν και δεν είχαν δεχθεί όλοι την παραίνεση. «Κάθε άνδρας που προσεύχεται ή προφητεύει έχοντας καλυμμένο το κεφάλι του, καταισχύνει το κεφάλι του». Έχουν δοθεί σύμβολα στον άνδρα και στη γυναίκα, και μάλιστα πολλά άλλα· στον μεν άνδρα της εξουσίας, στη δε γυναίκα της υποταγής. Μαζί με εκείνα είναι και τούτο, το να καλύπτεται μεν αυτή, αυτός δε να έχει ακάλυπτη την κεφαλή. Εάν λοιπόν αυτά είναι σύμβολα, και οι δύο αμαρτάνουν όταν συγχέουν την ευταξία, και παραβαίνουν την διαταγή του Θεού και τα δικά τους όρια· και ο μεν άνδρας, επειδή καταπίπτει στη δική της ευτέλεια· η δε γυναίκα, επειδή επαναστατεί ενάντια στον άνδρα δια του σχήματός της. «

ΕΡΩΤΗΣΗ ΚΕ΄ Τι σημαίνει το: «Θέλω να γνωρίζετε ότι η κεφαλή κάθε άνδρα είναι ο Χριστός, κεφαλή δε της γυναίκας είναι ο άνδρας, και κεφαλή του Χριστού ο Θεός, και κάθε άνδρας που προσεύχεται ή προφητεύει έχοντας καλυμμένη την κεφαλή, καταισχύνει την κεφαλή του· κάθε γυναίκα δε που προσεύχεται ή προφητεύει με ακάλυπτη την κεφαλή, καταισχύνει την κεφαλή της· διότι είναι ένα και το αυτό με το να είναι ξυρισμένη»; Και τι σημαίνει πάλι το: «Γι' αυτό οφείλει η γυναίκα να έχει εξουσία επί της κεφαλής της εξαιτίας των αγγέλων»;

Απάντηση. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο θείος απόστολος, λέγοντας ότι ο Χριστός είναι κεφαλή κάθε ανδρός, αποφάνθηκε πως ο Χριστός είναι κεφαλή προφανώς του πιστού ανδρός, ως προς την πράξη των θείων εντολών και τη θεωρία των ευσεβών δογμάτων, καθώς η περιεκτική σημασία της έκφρασης δεν συμπεριλαμβάνει στον λόγο και τους άπιστους άνδρες. Διότι, πώς θα μπορούσε άλλωστε ο Χριστός να είναι κεφαλή εκείνων που δεν πιστεύουν;

Και πάλι, άνδρας είναι ο νους που έχει εισέλθει στα ενδότερα της μυστικής θεολογίας, έχοντας ως ακατακάλυπτη κεφαλή του τον Χριστό, δηλαδή τον Λόγο της πίστεως, που νοείται αγνώστως μέσα από τις αναπόδεικτες μυσταγωγίες, ή κυριότερα να πούμε, που γινώσκεται χωρίς νόηση, πάνω από τον οποίο δεν τοποθετείται κανένα από τα όντα —ούτε αίσθηση ούτε λόγος ούτε νους ούτε νόηση ούτε γνώση ούτε γινωσκόμενο ούτε νοούμενο ούτε λεγόμενο ούτε αισθητό ούτε αισθανόμενο—, είναι ο νους που εξασκείται στην επαινετή και υπερέχουσα, τόσο του εαυτού του όσο και των όντων, απόλυτη και εξόχως θεοποιό στέρηση. Γυναίκα δε αυτού του νου είναι η διάνοια που διατηρείται καθαρή από κάθε αισθητή φαντασία, η οποία έχει ως κεφαλή της τον νου, που είναι καλυμμένος από τις άναρχες και υπέρλογες ενοράσεις των άρρητων και άγνωστων δογμάτων. Κεφαλή δε του Χριστού, δηλαδή του Λόγου που προσεγγίζεται μυστικά μέσω της αποφατικής υπεροχής, είναι ο Νους που είναι απολύτως, με κάθε τρόπο και απείρως διαχωρισμένος από όλα τα όντα, τον οποίο ο Χριστός, επειδή υπάρχει εκ φύσεως ως Λόγος του Νου, όταν νοείται, τον καθιστά γνωστό στους αξίους.

Έχει λεχθεί δε ότι κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός, όπως ο νους είναι εκ φύσεως η κατά αιτίαν αρχή του λόγου.

Γι' αυτό, αδελφοί μου, προσέξτε τον θεόσδοτο λόγο μου. «Γείρετε το αυτί σας» στα λόγια της χάριτος του Θεού, και θα υπενθυμίσουμε, θα εξερευνήσουμε και θα ψηλαφήσουμε το νόημα της κουράς μας και των υποσχέσεών μας. Πρέπει, μάλιστα, για μεγαλύτερη σαφήνεια, να καταγράψουμε μερικά από αυτά με τη μορφή ερώτησης και απάντησης. —Γιατί αυτός που κείρεται μοναχός στέκεται ασκεπής, άζωστος και ανυπόδητος; —Οι Πατέρες δεν τα όρισαν αυτά απλώς και άσκοπα, αλλά ακολουθώντας τις αποστολικές παραδόσεις. Διότι, λέει, δεν πρέπει «ο άνδρας όταν προσεύχεται να έχει κάλυμμα στο κεφάλι του»· διότι «καταισχύνει το κεφάλι του»· επειδή κεφαλή του άνδρα είναι ο Χριστός.

ΜΕ'. Το πώς δε τα αποστολικά διδάγματα είναι συγγενή και εφάμιλλα με αυτά, και ότι ακολουθούν την ίδια πορεία, θα το διαπιστώσουμε χωρίς κόπο. Διότι έχει ομολογηθεί ότι ο Σωτήρας κυβερνά τα έθνη, δηλαδή την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, και πιστεύεται ότι βασιλεύει σε αυτήν, και είναι κεφαλή της, και ότι πρέπει να βασιλεύει μέχρι να θέσει τους εχθρούς του κάτω από τα πόδια του, και αναδεικνύει κληρονόμους της βασιλείας εκείνους που έχουν ελπίσει σε αυτόν. Θα πει, λοιπόν, προτρέχοντας ο Απόστολος των εθνών: Θέλω δε να γνωρίζετε ότι η κεφαλή κάθε άνδρα είναι ο Χριστός.

Ερμηνεία. Ο μεν Παύλος, γράφοντας προς τους Κορινθίους, λέγει: «Κεφαλή της γυναίκας είναι ο άνδρας» (επειδή η Εύα προήλθε από τον Αδάμ και εκείνος έγινε αιτία της ύπαρξής της)· και παρακάτω, εάν η γυναίκα δεν σκεπάζει την κεφαλή της, ας κόβει και τα μαλλιά της. Εάν όμως είναι αισχρό το να κόβει τα μαλλιά της ή να ξυρίζεται η γυναίκα, τότε ας σκεπάζει την κεφαλή της.

Αυτό, λοιπόν, ας διασαφηνιστεί με αυτόν τον τρόπο. Επειδή, όμως, ο Χριστός είναι δύο φύσεις, αλλά μία υπόσταση, και ο Απόστολος παρουσιάζει κάπου αυτή τη μία υπόσταση ως ένα σώμα, λέγοντας ότι «Κεφαλή του Χριστού είναι ο Θεός», δηλαδή η θεότητα, ως πόδια –τα οποία μαζί με τα άλλα μέλη συναπαρτίζουν ολόκληρο το σώμα– θα μπορούσε εύλογα να νοηθεί η ανθρώπινη φύση Του. Κάτω, λοιπόν, από αυτά τα πόδια Του ο Θεός, η κεφαλή του Χριστού, Αυτός που είναι ένα κατ' ουσίαν με τον Πατέρα και το Πνεύμα, θέτει τους εχθρούς Του. Όσο για το «άχρις ού» και το «έως», ότι δηλαδή δεν αποτελούν παντού ενδείξεις χρονικού ορίου, το έχουν ήδη ερμηνεύσει επαρκώς οι θείοι Πατέρες, και ιδιαίτερα ο κορυφαίος ανάμεσά τους, ο Μέγας Βασίλειος, γι' αυτό και είναι περιττό να τα εξετάσουμε και εμείς περαιτέρω στο παρόν. Αλλά πρέπει να εξετάσουμε και τα εξής: Αφού μίλησε ο Απόστολος για τους εχθρούς, λέγοντας ότι ο Θεός θα τους θέσει κάτω από τα πόδια του Χριστού, συγκαταλέγει στους εχθρούς και τον θάνατο και λέει:

Όταν σταμάτησε τους ελέγχους, τότε, αφού απέβαλε τον μετασχηματισμό στο πρόσωπό του, τους προτρέπει ευθέως λέγοντας: «είτε τρώτε» και τα εξής. 1 Κορ 10,33 «Το συμφέρον των πολλών», λέει, «παρά το δικό μου». Επειδή μερικοί επιδιώκουν μεν το συμφέρον των πολλών, αλλά άλλοι για να κερδίσουν την εύνοιά τους προς δικό τους όφελος, άλλοι για να επαινεθούν από αυτούς, και άλλοι για να πετύχουν κάτι άλλο παρόμοιο, ο ίδιος δείχνει για ποιο λόγο φρόντισε να τους είναι αρεστός, και λέει ότι το έκανε για το δικό τους συμφέρον, και όχι απλώς συμφέρον, αλλά ακόμη πιο ξεκάθαρα, «για να σωθούν», λέει. 1 Κορ 11,3 Κεφαλή βέβαια δική μας των πιστών είναι ο Χριστός, καθώς έχουμε γίνει σύσσωμοι και συμμέτοχοί Του μέσω της κοινωνίας του σώματος και του αίματός Του· διότι χάρη σε Αυτόν όλοι μας, αποτελώντας «ένα σώμα», έχουμε κεφαλή Αυτόν. «Κεφαλή δε του Χριστού είναι ο Θεός» και Πατέρας, ως γεννήτορας και προβολέας και ομοούσιός Του. «Κεφαλή δε της γυναίκας είναι ο άνδρας», επειδή και αυτός είναι γεννήτοράς της και προβολέας της και είναι ομοούσιος με αυτήν. Συνεπής και αρμόζουσα είναι η αναλογία.

Σε εκείνον όμως που έχει κατορθώσει με ζήλο και σοφία την ελεημοσύνη, αυτού τα μάτια θα βρίσκονται πάνω στο κεφάλι, δηλαδή η εποπτική και διακριτική έξη και δύναμη που ξεχωρίζει το χειρότερο από το καλύτερο. Διότι σε όσους απομακρύνονται από την πράξη του ελέους και της συμπόνιας, τα μάτια και η διάκριση δεν βρίσκονται πλέον στο κεφάλι, ούτε ώστε να φωτίζουν και να οδηγούν εκείνον που τα χρησιμοποιεί, αλλά βρίσκονται στην οσφύ ή στην κοιλιά, ή μάλλον έχουν γίνει υποπόδιο των ποδιών, καταπατούμενα και αχρηστευόμενα, εγκαταλείποντας τον άνθρωπο τυφλό και πλανώμενο σε βαθύ σκοτάδι. Αν δε και «κεφαλή του ανδρός είναι ο Χριστός», το ρητό μας προτρέπει να αποβλέπουμε πάντοτε και διαρκώς προς Αυτόν, και σε Αυτόν να στηρίζουμε και να υψώνουμε όλη την εποπτική και θεωρητική μας μέριμνα· διότι, «έβλεπα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, επειδή είναι στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ». Αλλά και «όπως τα μάτια της δούλης», λέει, «είναι στραμμένα στα χέρια της κυρίας της, έτσι και τα δικά μας μάτια είναι στραμμένα προς τον Κύριο τον Θεό μας»· και ποιο είναι το όφελος; Μας κατακλύζουν οι γενναιόδωρες και πλούσιες δωρεές. Και πράγματι, όταν τα μάτια μας είναι πάντοτε στραμμένα προς τον Κύριο, οι παγίδες που στήνει ο εχθρός δίπλα στα βήματά μας παραμένουν ανενεργές και άπρακτες, και δεν έχουν καμία δύναμη να παγιδεύσουν τα πόδια μας.

ΙΕ΄ Περί του χωνευτού μόσχου στην έρημο. ΙΣΤ΄ Περί του αγγέλου που απείλησε με θάνατο τον Μωυσή στον δρόμο προς την Αίγυπτο. ΙΖ΄ Περί του «αν οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν, πώς εκείνοι που δικαιώνονται μέσω του νόμου εκπίπτουν από τη χάρη;» ΙΗ΄ Τι σημαίνει «όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα χαθούν». ΙΘ΄ Ποια είναι η συκιά που ξεράθηκε στο Ευαγγέλιο και όσα αφορούν αυτήν. Κ΄ Περί του τι σημαίνει «απεκδυσάμενος τις αρχές και τις εξουσίες» και τα εξής, και πώς εκείνος που δεν ενδύθηκε απολύτως τίποτα απεκδύεται. ΚΑ΄ Αν στους επερχόμενους αιώνες ο Θεός θα δείξει τον πλούτο της χρηστότητάς Του, πώς έχουν φτάσει σε εμάς τα τέλη των αιώνων. ΚΒ΄ Περί του «θα του δώσει ο Θεός τον οίκο του Δαβίδ του πατέρα του», πώς του τη δίνει, εφόσον η βασιλεία του Δαβίδ μεταβιβάστηκε στα έθνη που αναγνώρισαν τον καταγόμενο από αυτόν. ΚΓ΄ Τι σημαίνει «αφού πέρασαν την πρώτη και τη δεύτερη φρουρά» και ποια είναι η σιδερένια πύλη. ΚΔ΄ Περί του «η κεφαλή κάθε άνδρα είναι ο Χριστός» και τα εξής.