Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:3

Και ο ίδιος πάλι συμπεραίνει: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις»· μήπως και το Πνεύμα; Το Πνεύμα δεν είναι Κύριος· αλλά ούτε και Θεός. Πώς λοιπόν θα είναι προσκυνητό, εφόσον δεν περιλαμβάνεται στον κανόνα της προσκύνησης; «Διότι κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι». Επειδή πράγματι αυτός που προσέρχεται στον Θεό, πρέπει μέσω κάποιου άλλου να προσαχθεί στο Άγιο Πνεύμα. Εάν λοιπόν προσκυνήσω το Άγιο Πνεύμα, μέσω τίνος ή εν τίνι θα το προσκυνήσω προσερχόμενος σε αυτό; Τι έχετε λοιπόν εσείς να πείτε σε αυτά; Θα σε δικάσει κατά την ημέρα της κρίσεως ο προφήτης Νάθαν, ο οποίος δεν έπραξε παρά τον νόμο και όμως προσκύνησε τον Δαβίδ. Διότι εσύ επικαλέστηκες το ρητό, θεωρώντας ότι πρέπει να τον καταδικάσεις ως παραβάτη του νόμου. Επειδή, εάν εκείνος προσκύνησε τον Δαβίδ (και έχει γραφεί: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις»), έπραξε παράνομα σύμφωνα με τη δική σου κατηγορία. Εμείς όμως δεν κατηγορούμε τον προφήτη· μη γένοιτο! Αλλά γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο λέμε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι προσκυνητό. Διότι ο προφήτης δεν θα προσκυνούσε τον Δαβίδ, εάν θεωρούσε ότι είναι ένας απλός άνθρωπος· αλλά, επειδή διδάχθηκε ότι αυτός είναι ο χρισμένος του Κυρίου, που χρίστηκε με άγιο έλαιο, τον προσκυνούσε εξαιτίας της ενέργειας του Πνεύματος που βρισκόταν στο έλαιο. Πώς όμως, «σαν κωφή οχιά που βουλώνει τα αυτιά της, η οποία δεν θα ακούσει τη φωνή του γητευτή», ενώ άκουσες το «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις», δεν έδωσες προσοχή σε αυτό που ακολουθεί, δηλαδή στο «Και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις»;

Αυτό δε το κάνεις, για να μην ακούσεις το: «Μόνο αυτόν θα λατρεύσεις». Σε ποιον; Στον Πατέρα ή στον Υιό; Και πώς θα πεις «μόνο»; Εάν είσαι Χριστιανός, [θα το πεις] εξαιτίας της ταυτότητας της φύσεως. Εάν λοιπόν αποδειχθεί ότι και το Πνεύμα είναι της αυτής φύσεως, το «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις», εννοεί τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, εξαιτίας της ταυτότητας της φύσεως. Ειδάλλως, εάν δεχθείς ότι το «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις» αναφέρεται σε ένα πρόσωπο, θα αναγκαστείς είτε να παρακούσεις τον Υιό είτε να παραγκωνίσεις τον Πατέρα. Εάν λοιπόν αποδειχθεί ότι και το Πνεύμα, το οποίο εκχύθηκε από τον ίδιο τον Πατέρα διά του Υιού, είναι της αυτής φύσεως και θεότητας με τον Υιό και τον Πατέρα, τότε θα αποδειχθεί ότι είναι και προσκυνητό και λατρευτό. Θα προσπαθήσουμε δε, με την εύνοια του ίδιου του Πνεύματος, να αποδείξουμε αυτή την ταυτότητα της φύσεως από τα θεία λόγια. Και το «Κανείς δεν μπορεί να ομολογήσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω», δεν αντιτίθεται στην προσκύνηση του Πνεύματος. Διότι, όπως ακριβώς, όταν προσκυνούμε τον ίδιο τον Θεό Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία, δεν στερούμε από την αλήθεια την προσκύνηση, αλλά γνωρίζουμε ότι ο ίδιος ο Υιός είναι η αλήθεια, και προσκυνώντας τον Θεό εν πνεύματι και αληθεία, προσκυνούμε την αλήθεια· έτσι ακριβώς προσκυνούμε και το Πνεύμα, όπως την αλήθεια.

Ότι η Τριάδα δοξάζεται αφ' εαυτής. Ο Υιός δοξάζει τον Πατέρα· διότι λέγει: «Εδόξασα το όνομά σου επί της γης»· ο Πατέρας λέγει προς τον Υιό στο Ευαγγέλιο: «Και εδόξασα, και πάλι θα δοξάσω». Το ότι έχει δοξαστεί ο Υιός από τον Πατέρα, και ο Πατέρας από τον Υιό, το αναφέρει στο Ευαγγέλιο: «Πάτερ, δόξασε τον Υιό σου, ώστε και ο Υιός σου να σε δοξάσει». Το Πνεύμα δοξάζει τον Υιό· διότι λέγει περί του Παρακλήτου: «Εκείνος εμένα θα δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου και θα σας τα αναγγείλει». Ο Υιός δοξάζει το Πνεύμα, λέγοντας: «Κάθε αμαρτία θα συγχωρεθεί· όμως η βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος δεν θα συγχωρεθεί», εξαιτίας της κοινωνίας του προς τον Πατέρα και τον Υιό· και σε τούτο, «ότι κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι».

Διότι το Πνεύμα είναι ευωδία του Χριστού· και όπως από την ευωδία γνωρίζεται μέσω των ρινών το μύρο, έτσι και από το Πνεύμα γνωρίζεται ο Χριστός. «Διότι κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω». Και οι απόστολοι του Χριστού ήταν και είναι ευωδία, επειδή είναι και ναοί του Πνεύματος. Διότι λέει ο Παύλος: «Δεν γνωρίζετε ότι τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος που είναι μέσα σας, το οποίο έχετε από τον Θεό, και ότι δεν ανήκετε στον εαυτό σας; Δοξάστε, λοιπόν, τον Θεό με το σώμα σας». Ανόμοιος. Εάν διαφορετικά κτίζει ο Θεός και διαφορετικά γεννά, είναι σύνθετος; Ορθόδοξος. Σύνθετος βέβαια δεν είναι —μη γένοιτο να πω κάτι τέτοιο!— αλλά γεννά καθ' υπόστασιν και κτίζει δι' εντολής. Εάν όμως, όπως κτίζει, έτσι και γεννά, τότε το κτίσμα του είναι και γέννημά του. Ανόμοιος. Βεβαιότατα. Ορθόδοξος. Έκτισε όμως τον σκύλο· τόλμησε να πεις ότι ο σκύλος έχει γεννηθεί εκ γαστρός, καθώς και οποιοδήποτε άλλο από τα κτίσματα. Διότι εγώ λέω ότι και τον σκύλο και όλα τα άλογα ζώα, μαζί με όλη την υπόλοιπη κτίση, τα έκτισε ο Θεός. Πες και εσύ, ότι τα γέννησε εκ γαστρός, εάν πράγματι με τον ίδιο ακριβώς τρόπο κτίζει και γεννά.

Διότι ευθύς είναι ο Κύριος ο Θεός μας, και το πρόσωπό Του είδε ευθύτητες. Εάν δύο κανόνες παρατεθούν ο ένας δίπλα στον άλλο, η ευθύτητά τους συναρμόζει μεταξύ τους· εάν όμως ένα παραμορφωμένο ξύλο τοποθετηθεί δίπλα σε έναν κανόνα, το στρεβλό αποδεικνύεται ασυνάρμοστο με το ορθό. Επειδή, λοιπόν, η αίνεση προς τον Θεό είναι ευθεία, χρειάζεται ευθεία καρδιά, ώστε να της αρμόσει και να εφαρμόσει πάνω της ο αίνος. Εάν, δε, κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω, πώς θα προσφέρεις τον αίνο, όταν δεν έχεις ανανεωμένο το ευθές πνεύμα στα έγκατά σου;

Είναι αναγκαίο εκείνο που αποτελεί το αίτιο για να είναι κάποιοι θεοί, να είναι θείο Πνεύμα και να προέρχεται εκ του Θεού. Διότι, όπως ακριβώς το αίτιο που κάνει τα καυστικά αντικείμενα να είναι καυστικά πρέπει κατ' ανάγκην να είναι το ίδιο καυστικό, και το αίτιο που κάνει τους αγίους να είναι άγιοι πρέπει κατ' ανάγκην να είναι άγιο, έτσι και το αίτιο που κάνει τους θεούς να είναι θεοί πρέπει κατ' ανάγκην να είναι Θεός. Έτσι λοιπόν, εφόσον το Πνεύμα αποτελεί ένα τέτοιο αγαθό και θείο απόκτημα, εκείνος που έχει ήδη πιστέψει σε αυτό, ας μη δειλιάζει να αναζητήσει τον Χριστό, ο οποίος είναι ο χορηγός του. Διότι κανείς δεν μπορεί να ομολογήσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω. Και η ζωή την οποία μεταδίδει το Πνεύμα στην υπόσταση κάποιου άλλου δεν χωρίζεται από αυτό, αλλά, όπως ακριβώς στη φωτιά υπάρχει αφενός η εγγενής θερμότητα και αφετέρου εκείνη που παρέχει στο νερό ή σε κάποιο άλλο παρόμοιο στοιχείο, έτσι και το ίδιο το Πνεύμα έχει τη ζωή μέσα στον εαυτό του· και εκείνοι που μετέχουν σε αυτό ζουν θεοπρεπώς, έχοντας αποκτήσει ζωή θεία και ουράνια. Διότι περιέχει μέσα του όλα τα αθάνατα: κάθε νου, κάθε άγγελο, κάθε ψυχή, και ούτε αποζητά καμία μεταβολή, έχοντας την πληρότητα, ούτε επιζητεί να μεταβεί αλλού, αφού τα πάντα τα έχει κοντά του. Αλλά ούτε αύξηση επιζητεί, εφόσον είναι απολύτως τέλειο.

Κεφάλαιο Αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Να προσέχετε δε από τους ψευδοπροφήτες, οι οποίοι έρχονται σε εσάς με ενδύματα προβάτων, αλλά από μέσα είναι λύκοι άρπαγες. Από τους καρπούς τους θα τους αναγνωρίσετε. ΙΩΑΝΝΗΣ. Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Αʹ. Γι' αυτό σας κάνω γνωστό ότι κανείς που μιλάει με το Πνεύμα του Θεού δεν λέει ανάθεμα στον Ιησού.

Έτσι, λοιπόν, εφόσον το Πνεύμα αποτελεί ένα τόσο αγαθό και θείο απόκτημα, έχοντας ήδη πιστέψει σε αυτό, μη δειλιάζεις να επιζητάς τον Χριστό, ο οποίος είναι ο χορηγός του· 〈διότι κανείς δεν μπορεί να ομολογήσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω·〉 και η ζωή την οποία μεταδίδει το Πνεύμα στην υπόσταση κάποιου άλλου, δεν χωρίζεται από αυτό, αλλά όπως ακριβώς στη φωτιά, από τη μία υπάρχει η ενυπάρχουσα θερμότητα, και από την άλλη εκείνη που μεταδίδει στο νερό ή σε κάτι άλλο παρόμοιο, έτσι και το ίδιο το Πνεύμα έχει τη ζωή μέσα του, και όσοι μετέχουν σε αυτό ζουν θεοπρεπώς, έχοντας αποκτήσει θεία και ουράνια ζωή.

Διότι δεν πιστεύει στον Υιό εκείνος που δεν πιστεύει στο Πνεύμα· και δεν πιστεύει στον Πατέρα εκείνος που δεν έχει πιστέψει στον Υιό. «Διότι κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι.» Και: «Τον Θεό δεν τον έχει δει ποτέ κανείς· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος μας τον φανέρωσε.» Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι άμοιρος και της αληθινής προσκυνήσεως.

Διότι, πώς θα μπορούσαν να πουν οι άγγελοι: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ», εάν δεν είχαν ενδυναμωθεί από το Πνεύμα; «Διότι κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι, και κανείς, όταν μιλάει με το Πνεύμα του Θεού, δεν λέει ανάθεμα τον Ιησού»· πράγμα που θα μπορούσαν να πουν τα πονηρά και αντίπαλα πνεύματα, των οποίων η πτώση αποδεικνύει το γεγονός ότι οι αόρατες δυνάμεις είναι αυτεξούσιες, έχοντας ίση ροπή προς την αρετή και την κακία, και για τον λόγο αυτό έχουν ανάγκη τη βοήθεια του Πνεύματος. Εγώ υποστηρίζω ότι και ο Γαβριήλ δεν προλέγει τα μέλλοντα με κανέναν άλλον τρόπο, παρά μόνο με την πρόγνωση του Πνεύματος. Διότι ένα από τα χαρίσματα που προέρχονται από τη διανομή του Πνεύματος είναι η προφητεία. Εκείνος δε που έλαβε την εντολή να αναγγείλει τα μυστήρια του οράματος στον «άνδρα των επιθυμιών», από πού έλαβε τη σοφία ώστε να διδάξει τα κρυμμένα, εάν όχι από το Άγιο Πνεύμα; Δεδομένου ότι η αποκάλυψη των μυστηρίων ανήκει ιδιαιτέρως στο Πνεύμα, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Σε εμάς τα αποκάλυψε ο Θεός διά του Πνεύματος».

Διπλή είναι και αυτή. «Διότι ο υιός», λέγει, «δοξάζει τον πατέρα και ο δούλος τον κύριό του». Από αυτές, λοιπόν, η μεν δουλική προσφέρεται από την κτίση· η δε άλλη, για να το πω έτσι, η οικεία, εκπληρώνεται από το Πνεύμα. Διότι, όπως ακριβώς έλεγε για τον εαυτό Του: «Εγώ σε δόξασα πάνω στη γη, τελείωσα το έργο που μου έδωσες για να κάνω»· έτσι λέγει και για τον Παράκλητο: «Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει». Και όπως δοξάζεται ο Υιός από τον Πατέρα, που λέγει: «Και δόξασα, και πάλι θα δοξάσω»· έτσι δοξάζεται και το Πνεύμα, μέσω της κοινωνίας με τον Πατέρα και τον Υιό, και μέσω της μαρτυρίας του Μονογενούς, που λέγει: «Κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρηθεί στους ανθρώπους, αλλά η βλασφημία κατά του Πνεύματος δεν θα συγχωρηθεί». Επειδή δε μέσω της φωτιστικής δυνάμεως ατενίζουμε το κάλλος της εικόνας του αόρατου Θεού, και μέσω αυτής αναγόμαστε στο υπέρκαλο θέαμα του αρχετύπου, εκεί ακριβώς παρίσταται αχωρίστως το Πνεύμα της γνώσεως, παρέχοντας μέσα Του την εποπτική δύναμη της εικόνας σε όσους αγαπούν τη θέα της αλήθειας, χωρίς να κάνει την υπόδειξη από έξω, αλλά εισάγοντας μέσα Του προς την επίγνωση. Διότι, όπως «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός», έτσι «κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω». Διότι δεν έχει ειπωθεί «διά Πνεύματος», αλλά «εν Πνεύματι».

Διά μέσου αυτών και των παρομοίων, ο Κύριος λέγει ότι όσοι γεννήθηκαν από το πνεύμα γίνονται πνεύμα. Το αυτό επιμαρτυρεί και ο Απόστολος, λέγοντας: «Γι' αυτόν τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και επί της γης λαμβάνει το όνομά της· ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη διά του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, για να κατοικήσει ο Χριστός». Εάν δε, εφόσον ζούμε κατά το Πνεύμα, πορευόμαστε και σύμφωνα με το Πνεύμα, και έτσι γίνουμε χωρητικοί του Αγίου Πνεύματος, θα μπορέσουμε να ομολογήσουμε τον Χριστό· διότι κανείς δεν δύναται να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι. Έτσι, λοιπόν, ο Κύριος, τόσο διά του εαυτού του όσο και διά του Αποστόλου, δίδαξε ότι όσοι γεννήθηκαν από το πνεύμα, γίνονται πνεύμα.

ΤΟΜΟΣ Ε. ΛΟΓΟΣ Α. <Κανείς που μιλάει με το Πνεύμα του Θεού δεν λέει: Ανάθεμα στον Ιησού κ.λπ.> Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός υποσχέθηκε ότι, όταν αναχωρήσει, θα μας στείλει τον Παράκλητο. Και προσέθετε σε αυτά το εξής: «Εκείνος θα με δοξάσει». Εμείς κατανοούμε, και μάλιστα πολύ ορθά, ότι το Πνεύμα Του δοξάζει τον Χριστό, καθιστώντας σοφούς εκείνους στους οποίους κατοικεί, και εγκατοικίζοντας τον ίδιο στους αγίους μέσω του εαυτού Του· διότι ο Χριστός βρίσκεται μέσα μας μέσω του Αγίου Πνεύματος. Τον δοξάζει όμως και με άλλον τρόπο, διότι ενεργεί τα όσα συντελούν στη δόξα Του μέσω των χειρών των αγίων. Εάν, λοιπόν, το Πνεύμα Του δοξάζει τον Υιό, πώς θα μπορούσε κάποιος που μιλάει εν Πνεύματι να Τον δυσφημήσει; Απεναντίας, θα πει ότι ο Ιησούς είναι Κύριος. Επομένως, εκείνοι που κατατάσσουν στην κτίση Εκείνον μέσω του οποίου τα πάντα ήλθαν στην ύπαρξη, είναι παντελώς αμέτοχοι του Αγίου Πνεύματος· διότι λένε ολοφάνερα: «Ανάθεμα στον Ιησού». Όσοι όμως ομολογούν ότι ο Ιησούς είναι Θεός και Κύριος, θα λάβουν την ευσεβή μαρτυρία από το ίδιο το γεγονός, ότι δηλαδή έχουν μυσταγωγηθεί στη γνώση της θεοπτίας Του μέσω του Πνεύματος· διότι «το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού». Καθώς, λοιπόν, το Πνεύμα γνωρίζει τα όσα είναι κρυμμένα στον Θεό, τα μεταδίδει στις ψυχές των αγίων, και ενσταλάζει σε αυτές αλάνθαστη και αψεγάδιαστη γνώση.

ΤΟΜΟΣ Α ΛΟΓΟΣ Β. «Πιστός δε ο Θεός, ότι ο λόγος μας προς εσάς δεν έγινε ναι και όχι». Κανείς δεν λέει «Κύριος Ιησούς, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω»· το δε πνεύμα είναι η αλήθεια, σύμφωνα με τα γεγραμμένα· έχοντας λοιπόν τη διάνοιά τους γεμάτη από την αλήθεια, δηλαδή από το Άγιο Πνεύμα, οι κήρυκες των ευαγγελικών θεσπισμάτων δεν θα μπορούσαν να θεωρηθούν ψευδολόγοι· και όσα έλεγαν για τον Χριστό, αυτά οπωσδήποτε είναι ορθά και ακλόνητα. Και αυτό το βεβαιώνει ο ίδιος ο Χριστός λέγοντας: «Διότι δεν είστε εσείς εκείνοι που μιλούν, αλλά το πνεύμα του Πατέρα σας είναι εκείνο που μιλάει μέσα σας». Γι' αυτό, το νόημα αυτού που λέει απευθύνεται σε εκείνους που προσπαθούν να τον διαβάλουν ότι λέει πράγματα αντίθετα με τον εαυτό του, επειδή άλλοτε μεν κηρύττει τον Ιησού ως Θεό κατά φύση, άλλοτε δε και ως άνθρωπο. Αναγκαστικά, λοιπόν, αποκρούοντας κατά κάποιον τρόπο τις απρέπειές τους και επιβεβαιώνοντας ότι ο λόγος του δεν ήταν διφορούμενος και ασαφής, αλλά μάλλον απλός και αληθινός, τους πληροφορεί λέγοντας: Ο λόγος μας προς εσάς δεν έγινε ναι και όχι· δηλαδή δεν βρίσκεται σε σύγκρουση με τον εαυτό του ούτε πάσχει από ασυμβατότητα, ώστε άλλοτε μεν να επαινεί κάτι και άλλοτε να το κατακρίνει, αλλά λέει την αλήθεια μέσα στο κήρυγμα. Πιστός λοιπόν είναι ο Θεός, δηλαδή αψευδής και αληθινός.

Διότι πράγματι ο θεομάχος βυθίστηκε βαθιά στην κακία εξαιτίας της ανοησίας του, απορρίπτοντας αφενός το να ανορθωθεί μέσω της αλήθειας, και υποχωρώντας αφετέρου στη σαθρότητα των δικών του λογισμών. Διότι το ότι ο Μονογενής Υιός του Θεού και Πατρός είναι κατεξοχήν ο Λόγος Του, θα το γνωρίσουμε μέσω όσων παρατίθενται πιο κάτω. Αναίρεση, στη συνέχεια, της κακοδοξίας του Εύνομιου. Δυσμαθής είναι ο παράφρων αιρετικός. Διότι πώς είναι δυνατόν να εισέλθει καθόλου η σοφία σε μια κακότεχνη ψυχή; Ή τι θα μπορούσε, πες μου, να είναι χειρότερο από αυτούς, οι οποίοι, σύμφωνα με το γεγραμμένο, «αποστρέφουν μεν την ακοή τους από την αλήθεια, και τρέχουν ευκολότερα προς τους μύθους» των δικών τους διανοημάτων, ώστε δικαίως να ακούσουν, επειδή δεν λαλούν τα της θείας γραφής: «αλίμονο σε εκείνους που προφητεύουν από την καρδιά τους, και όχι από το στόμα του Κυρίου». Διότι ποιος, που λαλεί από το στόμα του Κυρίου, λέγει «Ανάθεμα ο Ιησούς;»

Διότι με κάποιον τρόπο, λέει, τους αναπαιδαγωγεί στο να σκέφτονται τα πιο πρέποντα για αυτόν, και να μη νομίζουν ότι γεννήθηκε πραγματικά από τον Ιωσήφ ή από κάποιον άλλον από αυτούς που βρίσκονται στη γη, αλλά να πιστεύουν ότι φανερώθηκε από την ουσία του Θεού και Πατέρα, ως Θεός εκ Θεού. Αυτό ακριβώς κατανοώντας το, αγανακτούν και φλέγονται από ακόμη πιο θερμούς θυμούς, προσθέτοντας «ανομία στην ανομία τους», όπως είναι γραμμένο, με τα οποία εξυβρίζουν ακόμη περισσότερο. «Αποκρίθηκαν οι Ιουδαίοι και του είπαν: Δεν λέμε καλά εμείς ότι εσύ είσαι Σαμαρείτης και έχεις δαιμόνιο;» Είναι πάλι επόμενο να θρηνήσουμε για την παραφροσύνη των Ιουδαίων και την υπερβολή της ανοησίας τους. Διότι πιάνονται από τα ίδια τους τα λόγια, ακριβώς όπως τα αγρίμια, όταν ορμούν στα χέρια εκείνων που τα σφάζουν, στρέφοντας τα ίδια τις ορμές τους πάνω στο σίδερο εναντίον του εαυτού τους. Διότι, ελεγχόμενοι ότι το να λένε ψέματα είναι γι' αυτούς συνήθεια και σύμφυτη πρακτική, αποδεικνύουν αμέσως ότι αυτό είναι αλήθεια, και από τη μια εξοργίζονται ακούγοντας από τον Σωτήρα ότι δεν προέρχονται από τον Θεό, από την άλλη όμως, χωρίς να μεσολαβήσει καθόλου χρόνος, φανερώνουν στους εαυτούς τους την πιο ακριβή εικόνα της κακίας του διαβόλου. Διότι τολμούν να αποκαλούν Σαμαρείτη και δαιμονισμένο, όπως λένε, τον Θεό που φανερώθηκε από τον Θεό, ενώ είναι μάλλον αυτοί που έχουν μέσα τους το πικρό και θεομάχο δαιμόνιο. Διότι κανείς δεν λέει ανάθεμα στον Ιησού παρά μόνο υπό την επήρεια του Βεελζεβούλ, σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου.

Επιπλέον αυτού λέμε και το εξής: ότι δεν θα κατανοούσαν καθόλου το μυστήριο του Χριστού, ούτε θα γίνονταν ακριβείς μυσταγωγοί, εάν δεν οδηγούνταν μέσω του φωτισμού του Πνεύματος στην αποκάλυψη όσων υπερβαίνουν τον νου και τον λόγο, αποκτώντας τη δύναμη να διδάσκουν έτσι όσα έπρεπε. Διότι, σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου: «Κανείς δεν μπορεί να πει Κύριον τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίῳ». Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο να πουν ότι ο Ιησούς είναι Κύριος, δηλαδή να τον ανακηρύξουν ως Θεό και Κύριο, αναγκαίως πλέον δέχονται τη χάρη του Πνεύματος ενωμένη με το αποστολικό αξίωμα, την οποία δίδει ο Χριστός, όχι υπηρετώντας τάχα σε δωρεές κάποιου άλλου, αλλά μάλλον χορηγώντας την από τον εαυτό Του· διότι δεν θα έφτανε σε εμάς από τον Πατέρα με άλλο τρόπο παρά μόνο διά του Υιού. Ο μεν αρχαίος και γραπτός νόμος, έχοντας σκιές και τύπους των αληθινών, πρόσταζε να τελείται η καθιέρωση των ιερέων με τρόπο πιο σωματικό, ας πούμε, και ορατό σε πιο υλικά πράγματα.

Ο καθένας δε ας προσέχει πώς οικοδομεί. Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν δύναται να θέσει παρά εκείνο που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Χριστός.» Άρα, κανένας από τους Ιουδαίους δεν είναι σοφός αρχιτέκτονας, αλλά ούτε και συνετός ακροατής· θεωρούμε δε ότι τέτοιος είναι εκείνος που έχει το χάρισμα της διάκρισης των πνευμάτων και δύναται να κατανοεί ποιος είναι μεν αυτός που ομιλεί με το πνεύμα του Θεού, και ποιος πάλι με τον Βεελζεβούλ.

Διότι τι θα μπορούσε να είναι τόσο δυσπρόσιτο και δύσκολο στην κατανόηση, και καθόλου σαφές στην εξήγηση, όσο η αλάνθαστη θεωρία περί της αγίας και ομοουσίου Τριάδος, και η διδασκαλία που δεν επιδέχεται από πουθενά αμφισβήτηση; Διότι, κατά κάποιον τρόπο, περιορισμένη, ή μάλλον πάρα πολύ ασθενής είναι η ανθρώπινη διάνοια· αδρανής δε η γλώσσα, και μόλις που έχει τη δύναμη να ερμηνεύσει τα προφανή· δυσεύρετη είναι η ομορφιά της αλήθειας· και δεν είναι από τη φύση της τέτοια ώστε να αποκαλύπτεται στους πολλούς, αλλά μόνο σε εκείνους που την αναζητούν με αγαθή διάνοια και ανυστερόβουλο φρόνημα, και την ανασκάπτουν σαν κάποιον ουράνιο θησαυρό· ώστε βεβαίως, όταν την βρουν, δικαίως να ακούσουν: «Μακάρια δε είναι τα δικά σας μάτια επειδή βλέπουν, και τα αυτιά σας επειδή ακούν.» Δεν πρέπει ωστόσο να διστάσουμε στο εγχείρημα· αλλά, εναποθέτοντας την ελπίδα στον ίδιο τον Χριστό, θα καταπιαστούμε και με τους κόπους που υπερβαίνουν τις δυνάμεις μας, πιστεύοντας ακράδαντα ότι θα μας συμπαρασταθεί και θα μας καθοδηγήσει με τις φωταγωγίες του Πνεύματος προς την εύρεση της αλήθειας. Διότι σκοπός μας είναι να πούμε ότι ο Ιησούς είναι Κύριος. Και θα το πούμε οπωσδήποτε εν Αγίω Πνεύματι· διότι έτσι λέει ο Παύλος: «Κανείς δεν μπορεί να πει ότι ο Ιησούς είναι Κύριος, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω.»

ΑΛΛΟ. Ο Παύλος αποστέλλει επιστολή σε κάποιους λέγοντας τα εξής: «Σας κάνω γνωστό, ότι κανείς που μιλάει εν Πνεύματι Θεού δεν λέει ανάθεμα στον Ιησού· και κανείς δεν μπορεί να πει: Κύριος είναι ο Ιησούς, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω». Είναι ολοφάνερο, λοιπόν, ότι αυτός που μετέχει στο Άγιο Πνεύμα γνωρίζει ότι ο Ιησούς είναι Κύριος· ενώ αυτός που δεν μετέχει το αγνοεί. Πώς, λοιπόν, αυτός που μετέσχε στο Πνεύμα γνωρίζει ότι ο Ιησούς είναι Κύριος;

Άχρηστος δε και απορριπτέος είναι ένας τέτοιος λόγος, και εντελώς ανώφελος ως προς τον φωτισμό της γνώσης του Χριστού. Γι' αυτό άλλωστε είναι και απαράδεκτος στις Εκκλησίες, καθώς δεν έχει ούτε την ευωδία του Αγίου Πνεύματος («Διότι κανείς δεν λέγει Κύριον τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι»), ούτε βεβαίως το γνήσιο και αθόλωτο της αλήθειας, που είναι αναγκαίο για πρακτική ωφέλεια.

ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΕΩΣ ΤΟΥ ΜΟΝΟΓΕΝΟΥΣ και ότι ο Χριστός είναι ένας και Κύριος σύμφωνα με τις Γραφές. Α— Σου φαίνεται άραγε ότι έχει αναπτυχθεί και επεξεργαστεί από εμάς καλά και επαρκώς ο λόγος περί της θεότητος του Μονογενούς; Β— Και βέβαια. Α— Νομίζω δε ότι δεν στερείται καθόλου λεπτομερούς εξέτασης, τουλάχιστον κατά τη δική μου γνώμη· εσύ τι λες, Ερμεία; Β— Δικαίως θα τον επαινούσα ως ορθό και άρτια επεξεργασμένο. Α— Αφήνοντας λοιπόν πια την καθυστέρηση σε αυτά, θέλεις να μιλήσουμε για τα περί της ενανθρωπήσεως του Μονογενούς; Και να προσπαθήσουμε να διασαφηνίσουμε όσο το δυνατόν πιο ξεκάθαρα ποιο είναι επιτέλους το μυστήριο γύρω από αυτόν, τουλάχιστον στο μέτρο που αυτό επιτρέπεται σε εκείνους που βλέπουν μέσα από καθρέφτη και με αινίγματα και γνωρίζουν εν μέρει σύμφωνα με το μέτρο της δωρεάς «της χορηγίας του Πνεύματος», όπως γράφει και ο θεσπέσιος Παύλος; Β— Πολύ σωστά μίλησες. «Διότι κανείς δεν λέει Κύριος ο Ιησούς παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω», και κανείς δεν λέει Ανάθεμα ο Ιησούς παρά μόνο μέσω του Βεελζεβούλ. Αλλά επειδή φαίνεται πως πρέπει να κατέβουμε στον στίβο γι' αυτό το θέμα, και να υποστούμε αυτόν τον τόσο βαρύ και δυσβάσταχτο κόπο, να ξέρεις ότι θα ωφελήσεις πάνω απ' όλους εμένα. Διότι με πολύ μεγάλη χαρά θα ήθελα να μάθω τον ακριβή, γνήσιο και απαλλαγμένο από κάθε επίκριση λόγο περί του Χριστού. Επειδή κάποιοι μεθούν με διάφορες πλάνες, παραποιώντας με άσχημο τρόπο όσα έχουν προφητευθεί γι' αυτόν τόσο στην Καινή όσο και στην Παλαιά Γραφή.

Και θέλεις να μάθεις ότι με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος μαρτυρούν οι μάρτυρες; Λέει ο Σωτήρας προς τους μαθητές: Όταν σας φέρουν μπροστά στις συναγωγές και στις αρχές και στις εξουσίες, μην ανησυχήσετε για το πώς θα απολογηθείτε ή τι θα πείτε. Διότι το Άγιο Πνεύμα θα σας διδάξει εκείνη ακριβώς την ώρα τι πρέπει να πείτε. Επειδή είναι αδύνατον να μαρτυρήσει κανείς για τον Χριστό, εάν δεν μαρτυρήσει διά του Αγίου Πνεύματος. Διότι, αν κανείς δεν μπορεί να ομολογήσει Κύριο τον Ιησού Χριστό ει μη μόνο εν Αγίω Πνεύματι, άραγε θα έδινε κανείς τη ζωή του υπέρ του Ιησού εάν όχι εν Αγίω Πνεύματι;

Διότι κανείς, λέει, δεν λέει «Κύριος ο Ιησούς», παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω. Αλλά ας μελετά το ρητό αυτό τόσο προσεκτικά πάντοτε στα εσωτερικά του ταμεία, ώστε να μην εκτρέπεται σε κάποιες φαντασιώσεις.

Ο λόγος αυτός πτοεί εκείνους που δεν έχουν καταξιωθεί να λάβουν το Άγιο Πνεύμα. «Διότι κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι». Επειδή το όνομα Ιησούς το προφέρουν και οι Ιουδαίοι, αλλά δεν τον θεωρούν Κύριο. Και οι Αρειανοί προφέρουν το όνομα και τον αποκαλούν Θεό, όμως τον θεωρούν θετό και όχι αληθινό, επειδή δεν μετείχαν στο Άγιο Πνεύμα. Διότι, εάν κάποιος δεν δεχθεί το Άγιο Πνεύμα, δεν αποκαλεί τον Ιησού όντως Κύριο, ούτε όντως Θεό, ούτε όντως Υιό του Θεού, ούτε όντως αιώνιο βασιλιά. Ας μάθουν, λοιπόν, όσοι έχουν σχηματίσει εσφαλμένη αντίληψη, ότι σε όλα ο Μονογενής Υιός του Θεού δεν θέλει να μαρτυρεί για τον εαυτό Του. Διότι έτσι είπε στο Ευαγγέλιο: «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν έχει ισχύ· άλλος είναι εκείνος που μαρτυρεί για εμένα». Και ποιος είναι ο άλλος παρά εκείνος που βεβαίωσε με φωνή από τον ουρανό: «Αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευαρεστήθηκα»; Ο ίδιος όμως που λέει «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν έχει ισχύ», λέει πάλι: «Ακόμη και αν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου είναι αληθινή», και πάλι: «Τα ίδια τα έργα που μου έδωσε ο Πατέρας μαρτυρούν για εμένα», και πάλι: «Ο Μωυσής έγραψε για εμένα» και «Ο Μωυσής μαρτυρεί για εμένα». Το πρώτο βέβαια, το «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν έχει ισχύ», το είπε επειδή πολλοί δοξάζουν τον εαυτό τους και μαρτυρούν για τον εαυτό τους, προκειμένου να αποκόψει την καύχηση εκείνων που καυχώνται και εκείνων που συνιστούν τους εαυτούς τους.

Αλλά και τη δικαίωση αναφέρει ότι προέρχεται και από τους δύο, καθώς και τη χάρη· «αφού δικαιωθήκαμε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και εν τω Πνεύματι του Θεού μας», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «έχοντας λοιπόν δικαιωθεί εκ πίστεως, έχουμε ειρήνη με τον Θεό διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· «κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω», και κανείς δεν μπορεί να λάβει το Άγιο Πνεύμα παρά μόνο από τον Κύριο· «υπάρχουν δε διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα, και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος, και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός που ενεργεί τα πάντα σε όλους» και «από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως από το Πνεύμα του Κυρίου»· και «μη λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «ή μήπως προκαλούμε σε ζηλοτυπία τον Κύριο; Μήπως είμαστε ισχυρότεροί του;»· «το δε Πνεύμα ρητώς λέει», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «αυτά λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ»· και «το Πνεύμά μου βρίσκεται ανάμεσά σας», όμοιο με το να λέει: «εάν κάποιος μου ανοίξει, θα εισέλθω εγώ και ο Πατέρας και θα κατοικήσουμε μαζί του»· ο δε Ησαΐας λέει: «και επάνω του Πνεύμα Θεού», ενώ ο Χριστός: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε» και «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο έχρισε ο Θεός με Πνεύμα Άγιο» ή «ο Κύριος με απέστειλε και το Πνεύμα του». Είναι δε φανερή και η φωνή των Σεραφείμ, που κράζει: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ».

Αλλά ούτε αποκαλούν τον Πατέρα και τον Υιό δύο θεούς· διότι ομολογούν ότι υπάρχει μία θεότητα, η οποία εμπεριέχει τα πάντα διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι, και μολονότι ομολογούν μία θεότητα και μία βασιλεία και μία αρχή, εντούτοις αναγνωρίζουν ευσεβώς τα πρόσωπα μέσα στις ιδιότητες των υποστάσεων, κατανοώντας ότι ο Πατέρας υφίσταται στην πατρική αυθεντία και ομολογώντας ότι ο Υιός δεν αποτελεί μέρος του Πατέρα, αλλά ότι γεννήθηκε καθαρά εκ του Πατρός, τέλειος από τέλειο, και υφίσταται, και αναγνωρίζοντας ότι το Άγιο Πνεύμα, το οποίο η θεία Γραφή ονομάζει Παράκλητο, υφίσταται εκ του Πατρός διά του Υιού. Διότι, όπως ακριβώς ο Παράκλητος, το Πνεύμα της αληθείας, μας διδάσκει την αλήθεια, η οποία είναι ο Υιός («διότι κανείς δεν μπορεί να πει ότι ο Ιησούς είναι Κύριος, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι»), έτσι και ο Υιός, ο οποίος είναι η αλήθεια, θα μας διδάξει να γνωρίζουμε ευσεβώς τον αληθινό Θεό, τον δικό Του Πατέρα, όπως λέει «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Επομένως, εν Αγίω Πνεύματι κατανοούμε επαξίως τον Υιό, και εν τω μονογενεί Υιώ δοξάζουμε ευσεβώς και επαξίως τον Πατέρα. Και αυτή είναι η σφραγίδα της πίστεως, με την οποία σφραγίδα πρόσταξε να βαπτιζόμαστε ο Σωτήρας και Κύριος Ιησούς Χριστός, λέγοντας «πορευθείτε και κάνετε μαθητές όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». 17.

Αλλά αποδίδει και τη δικαίωση και τη χάρη και στους δύο: «αφού δικαιωθήκαμε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και εν τω Πνεύματι του Θεού μας», το οποίο είναι όμοιο με το να πει: «εφόσον, λοιπόν, δικαιωθήκαμε από την πίστη, έχουμε ειρήνη με τον Θεό διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· «κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι» και κανείς δεν μπορεί να λάβει Άγιο Πνεύμα παρά μόνο από τον Κύριο, «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το Πνεύμα είναι το ίδιο· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο Κύριος είναι ο ίδιος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο ίδιος Θεός είναι που ενεργεί τα πάντα σε όλους», και «από δόξα σε δόξα, όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου»· και «μην λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως», το οποίο είναι όμοιο με το να πει: «ή μήπως παρακινούμε σε ζηλοτυπία τον Κύριο; μήπως είμαστε ισχυρότεροί του;» Το «το δε Πνεύμα ρητώς λέγει» είναι όμοιο με το να πει «αυτά λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ». Και το «το Πνεύμά μου στέκεται ανάμεσά σας» είναι όμοιο με το να πει «εάν κάποιος μου ανοίξει, θα εισέλθω εγώ και ο Πατέρας και θα κάνουμε κατοικία κοντά του»· ο δε Ησαΐας λέγει «και επ' αυτόν Πνεύμα Θεού», ενώ ο Χριστός «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε»· και «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο ο Θεός έχρισε με Πνεύμα Άγιο», ή «ο Κύριος με απέστειλε και το Πνεύμα του». Είναι δε φανερή και η φωνή των Σεραφείμ, που κράζουν: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ».

Επειδή, λοιπόν, ο καθαρός της οφθαλμός έγινε δεκτικός του χαρακτήρα της περιστεράς, για τον λόγο αυτόν καθίσταται ικανή να αντικρίσει και το κάλλος του Νυμφίου. Διότι τώρα για πρώτη φορά η παρθένος ατενίζει τη μορφή του Νυμφίου, αφότου απέκτησε την περιστερά στα μάτια της (διότι κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει τον Ιησού Κύριο παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω), και λέγει: «Ιδού, είσαι καλός, αδελφιδέ μου, και πράγματι ωραίος». Διότι, από τότε που τίποτε άλλο δεν μου φαίνεται πως είναι καλό, αλλά αποστράφηκα όλα όσα προηγουμένως θεωρούνταν ότι συγκαταλέγονται στα καλά, δεν πλανάται πλέον η κρίση μου περί του καλού, ώστε να θεωρώ πως κάτι άλλο εκτός από εσένα είναι καλό: ούτε κάποιος ανθρώπινος έπαινος ούτε δόξα ούτε περιφάνεια ούτε κοσμική εξουσία. Διότι αυτά, για όσους αποβλέπουν στην αίσθηση, είναι μεν επιχρωματισμένα με τη φαντασία του καλού, όμως δεν είναι καθόλου αυτό που νομίζονται. Πώς, άλλωστε, θα μπορούσε να είναι κάτι καλό, όταν δεν έχει καν πραγματική υπόσταση; Διότι αυτό που τιμάται σε τούτον τον κόσμο, αντλεί την ύπαρξή του μόνο από την ψευδαίσθηση εκείνων που νομίζουν ότι υπάρχει. Εσύ, όμως, είσαι αληθινά καλός, και όχι απλώς καλός, αλλά η ίδια η ουσία του καλού, παραμένοντας διαρκώς τέτοιος, όντας πάντοτε αυτό που είσαι, χωρίς ούτε να ανθίζεις πρόσκαιρα ούτε πάλι με την πάροδο του καιρού να αποβάλλεις το άνθος, αλλά συμπαρατείνοντας την ωραιότητα με την αϊδιότητα της ζωής· του οποίου το όνομα ταυτίστηκε με τη φιλανθρωπία.

Αλλά βέβαια είναι αναγκαίο ούτε εκείνος να ψεύδεται, και η ιστορική διήγηση να αληθεύει. Άρα, έχει φανερά αποκαλυφθεί η κακουργία των πνευματομάχων, διότι έχει μαρτυρηθεί από τη Γραφή ότι τα όμοια καθορώνονται μέσω του ομοίου. Διότι ο Στέφανος δεν βλέπει το θείο παραμένοντας απλώς στην ανθρώπινη φύση και δύναμη, αλλά, αφού ανακράθηκε με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, υψώθηκε μέσω αυτού προς την κατανόηση του Θεού. Επομένως, εάν χωρίς το Πνεύμα δεν είναι δυνατόν ούτε τον Κύριο Ιησού να δούμε, όπως λέει ο απόστολος, ούτε την πατρική δόξα να κατανοήσουμε, έχει αποδειχθεί σαφώς ότι όπου είναι το Πνεύμα, εκεί και ο Υιός καθοράται και η πατρική δόξα κατανοείται.

Αλλά δεν ήταν βέβαια απασχολημένος, παρά εξαιτίας κάποιας ραθυμίας και ραστώνης και δισταγμού απέναντι στους κόπους απομακρυνόταν από τη φροντίδα για την κτίση. Αλλά είθε η ίδια η χάρη του Πνεύματος να είναι ίλεως απέναντί μας για τούτη τη ματαιότητα των λόγων. Διότι, ακολουθώντας κατά βήμα τον παραλογισμό όσων δογματίζουν τέτοια πράγματα, μολύναμε ακούσια τον λόγο μας με τις δικές τους αντιλήψεις σαν με κάποιον βούρκο. Διότι η ευσεβής σκέψη έχει ως εξής: ούτε ο Πατέρας νοείται ποτέ χωρίς τον Υιό, ούτε ο Υιός κατανοείται δίχως το Άγιο Πνεύμα. Διότι, όπως ακριβώς είναι αδύνατο να ανέλθει κανείς προς τον Πατέρα χωρίς να υψωθεί διά του Υιού, έτσι είναι αδύνατο να ομολογήσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι. Επομένως, με λογική ακολουθία και αδιάσπαστη ενότητα, ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα γνωρίζονται πάντοτε μαζί, εντός της τέλειας Τριάδας, και πριν από κάθε κτίση και πριν από όλους τους αιώνες και πριν από κάθε κατανοητή έννοια, πάντοτε ο Πατέρας είναι Πατέρας και εντός του Πατέρα βρίσκεται ο Υιός και μαζί με τον Υιό το Άγιο Πνεύμα.

Έπειτα, μπορούμε να μάθουμε από αυτούς και το εξής: όταν, όπως νομίζουν, προσκυνούν τον Πατέρα, άραγε αποβάλλουν εντελώς από τη διάνοιά τους τη μνήμη και του Μονογενούς και του Πνεύματος; Και όμως, είναι εκ φύσεως αδύνατο αυτός που εννοεί τον Πατέρα να μη συνεπινοεί τον Υιό, και αυτός που δέχεται στη διάνοιά του τον Υιό να μη συμπεριλαμβάνει μαζί με τον Υιό και το Πνεύμα. Διότι, εάν μεν αρνείται εντελώς και αθετεί την ομολογία, είναι ένας από τους Ιουδαίους ή τους Σαδδουκαίους, καθώς αρνείται τον Υιό και δεν δέχεται το Άγιο Πνεύμα. Εάν όμως διατείνεται ότι πρεσβεύει με οποιονδήποτε τρόπο τα των Χριστιανών, οπωσδήποτε, συλλαμβάνοντας στο νου του τον Πατέρα, σκέφθηκε και Εκείνον του οποίου είναι Πατέρας, και, λαμβάνοντας την έννοια του Υιού, φωτίστηκε προηγουμένως μέσω του Πνεύματος· διότι ουδείς μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω. Επομένως, ο αληθινός προσκυνητής, έχοντας απομακρυνθεί από αυτή τη σωματική και χαμερπή ταπεινότητα των νοημάτων, εκείνο που άρχει και κυριεύει και εξουσιάζει και ενεργεί όλα τα αγαθά σε όλη την κτίση, θα το τιμήσει ως εξής: όχι ανάλογα με το τι αξίζει σε Εκείνο, αλλά όσο ο ίδιος είναι ικανός να προσφέρει, κατά το παράδειγμα εκείνης της χήρας, η οποία, προσφέροντας δύο λεπτά στο ιερό γαζοφυλάκιο, αναδείχθηκε υποδειγματική στη φιλοτιμία, όχι επειδή η ύλη της προσφοράς της είχε κάτι το αξιοθαύμαστο, αλλά επειδή η δυνατότητά της δεν επέτρεπε τίποτε περισσότερο.

Αυτά, λοιπόν, είναι τα όσα υποστηρίζονται από εκείνους. Εάν, όμως, κάποιος, μένοντας πιστός στην υγιή διδασκαλία, πιστεύει ότι ο Υιός προέρχεται από τη θεία και ακήρατη φύση, όλα θα του αποκαλυφθούν σύμφωνα με το δόγμα της ευσέβειας: δηλαδή, το ότι ο Κύριος είναι Δημιουργός των πάντων και το ότι βασιλεύει επί των όντων, όχι επειδή τέθηκε επικεφαλής των ομοφύλων του μέσω κλήρου ή μέσω κάποιας τυραννικής δυναστείας, αλλά επειδή κατέχει την κυριαρχία επί των πάντων λόγω της υπεροχής της φύσεώς Του. Επιπροσθέτως, το ότι το δόγμα της μοναρχίας δεν καταμερίζεται σε διαφορετικές αρχές, οι οποίες διαιρούνται εξαιτίας της ετερότητας της φύσης, αλλά το ότι πιστεύουμε πως υπάρχει μία θεότητα, μία αρχή και μία εξουσία επί των πάντων. Αυτή η θεότητα κατανοείται μέσα από τη συμφωνία των ομοίων και οδηγεί τη διάνοια διά του ομοίου προς το όμοιο, έτσι ώστε η αρχή των πάντων, που είναι ο Κύριος, να ελλάμπει στις ψυχές διά του Αγίου Πνεύματος (διότι είναι αδύνατον να κατανοηθεί διαφορετικά ο Κύριος Ιησούς παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι, όπως αναφέρει ο απόστολος). Και διά του Κυρίου, ο οποίος είναι η αρχή των πάντων, αποκαλύπτεται σε εμάς Εκείνος που βρίσκεται υπεράνω κάθε αρχής, ο οποίος είναι ο επί πάντων Θεός· διότι δεν είναι δυνατόν να γνωρίσουμε με άλλον τρόπο το αρχέτυπο αγαθό, εάν αυτό δεν φανερωθεί μέσα από την εικόνα του αόρατου Θεού.

Επειδή, όμως, ως απόδειξη, όπως νομίζουν, του ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κτιστό, μας προβάλλουν τα λόγια του προφήτη που λένε: «Εκείνος που στερεώνει τη βροντή και κτίζει πνεύμα και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό Του», πρέπει να κατανοήσουμε τούτο, ότι ο προφήτης κάνει λόγο για άλλο πνεύμα που κτίζεται μέσα στη στερεότητα της βροντής, και όχι για το Άγιο Πνεύμα. Διότι ο μυστικός λόγος ονομάζει βροντή το Ευαγγέλιο. Σε όσους, λοιπόν, η πίστη στο Ευαγγέλιο γίνεται βέβαιη και αμετάθετη, αυτοί μέσω της πίστης μεταβαίνουν από το να είναι σάρκες στο να γίνουν πνεύμα, όπως λέει ο Κύριος: «Εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα, και εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα». Ο Θεός, επομένως, είναι εκείνος που, καθιστώντας στερεή την ευαγγελική βροντή σε όσους πιστεύουν, κάνει τον πιστό πνεύμα, ενώ εκείνος που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα και έχει γίνει πνεύμα μέσω μιας τέτοιας βροντής αναγγέλλει τον Χριστό, όπως ακριβώς λέει ο απόστολος: «Κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού Χριστό, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι».

Και διότι, αν και έγινε γεγονός, όχι το ότι έγινε, αλλά το πώς έγινε, παραμένει πάλι μυστήριο, το οποίο γίνεται πιστευτό αλλά δεν κατανοείται, προσκυνείται αλλά δεν ερευνάται περιεργαστικά, και προσκυνείται και πιστεύεται μόνο διά του Πνεύματος· «διότι κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω», και το Πνεύμα είναι εκείνο διά του οποίου προσκυνούμε και διά του οποίου προσευχόμαστε, λέει ο απόστολος.

Πράγματι, η Χαναναία όχι μόνο βγήκε από εκείνα τα εθνικά όρια, αλλά και σαν ιερός κρίνος ξεπρόβαλε από τις κοιλάδες, αναδίδοντας την ευωδία του Αγίου Πνεύματος από το ίδιο της το στόμα μέσω των λόγων της. Διότι, εάν «κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω», ποιος θα αμφισβητήσει ότι η γλώσσα της Χαναναίας κινούνταν από το θείο Πνεύμα, εφόσον αποκαλεί τον Ίδιο υιό του Δαβίδ και Κύριο, και επικαλείται το έλεός Του, αναγνωρίζοντάς Τον ως Αυτόν που έχει την εξουσία κατά των δαιμόνων; Επειδή, λοιπόν, η πίστη σύμφωνα με τον Παύλο προέρχεται από την ακοή, και η «φήμη για τον Χριστό» διαδιδόταν, σύμφωνα με τον Λουκά, «σε κάθε τόπο εκείνης της περιχώρου», βρίσκοντας ως εύηχο σκεύος τη Χαναναία, μέσω αυτής αντηχεί δυνατότερα· διότι αφού πείστηκε, πίστεψε και προσέδραμε με θέρμη, γίνεται ταυτόχρονα ξακουστή ικέτιδα και κήρυκας, φωνάζοντας δυνατά από μακριά: «Ελέησέ με, Κύριε, υιέ του Δαβίδ, η κόρη μου βασανίζεται άσχημα από δαιμόνιο». Διότι εκείνη μεν δεν έχει συναίσθηση της συμφοράς της, εγώ όμως φλέγομαι στα σπλάχνα έχοντας την αίσθηση του πόνου και εκλιπαρώ το έλεός Σου· Εσένα, που είσαι μεν υιός του Δαβίδ όντας από το σπέρμα του ως προς την ανθρώπινη φύση, αλλά Κύριος των πάντων ως προαιώνιος Θεός, και με τη δική Σου παραχώρηση ο δαίμονας ταλαιπωρεί τη θυγατέρα μου· εάν όμως μας σπλαχνιστείς και στραφείς προς εμάς, εκείνος ο υπηρέτης της οργής Σου θα εξαφανιστεί αμέσως.

Έπειτα ενώνεται με τα δικά μας μέλη και γινόμαστε όργανό του για τη μυστική εκπλήρωση των εντολών· διότι αυτός είναι που ενεργεί μέσα μας και το να θέλουμε και το να ενεργούμε σύμφωνα με την ευδοκία του. Έπειτα εγγράφεται λαμβάνοντας σώμα, και ο Λόγος αποκτά υλική υπόσταση και (για να μιλήσουμε αληθινά και ευαγγελικά) γίνεται σάρκα παραδόξως και κατοικεί μέσα μας εν Πνεύματι, οικειοποιούμενος τα δικά μας· πέμπεται πάντοτε σε εμάς από τον Πατέρα μυστικά και αποστέλλεται λόγω αγαθότητας· δίδεται σε κάθε πιστό και εργάτη των εντολών, ως έμφυτος Λόγος που δύναται να σώσει τις ψυχές μας· προφέρεται από εμάς ο Λόγος εν Πνεύματι με τη μορφή ικεσίας, διότι κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο αν τον επικαλεστεί εν Αγίω Πνεύματι· ακούγεται από τα ψυχικά μας ώτα, σκιρτώντας μέσα στην καρδιά και μεσιτεύοντας για εμάς στον Πατέρα με στεναγμούς αλάλητους.

δʹ. Πού είναι τώρα εκείνοι που βλασφημούν την αξία του Πνεύματος; Διότι, αν μεν δεν συγχωρεί αμαρτίες, μάταια παραλαμβάνεται στο βάπτισμα· αν όμως συγχωρεί αμαρτίες, άδικα βλασφημείται από τους αιρετικούς. Αν δεν υπήρχε το Άγιο Πνεύμα, δεν θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε τον Ιησού Κύριο· διότι κανείς δεν μπορεί να ονομάσει τον Ιησού Κύριο, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι. Αν δεν υπήρχε το Άγιο Πνεύμα, εμείς οι πιστοί δεν θα μπορούσαμε να επικαλεστούμε τον Θεό· διότι λέμε: «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς». Όπως, λοιπόν, δεν θα μπορούσαμε να τον ονομάσουμε Κύριο, έτσι δεν θα μπορούσαμε να ονομάσουμε τον Θεό Πατέρα. Από πού είναι αυτό φανερό; Από τον ίδιο τον Απόστολο που λέει: «Και επειδή είστε υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού Του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ». Ώστε, όταν επικαλεστείς τον Πατέρα, να θυμάσαι ότι, επειδή το Πνεύμα κίνησε την ψυχή σου, αξιώθησες αυτής της προσωνυμίας. Αν δεν υπήρχε το Πνεύμα, δεν θα υπήρχε λόγος σοφίας και γνώσης μέσα στην Εκκλησία· διότι σε άλλον μεν δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, σε άλλον δε λόγος γνώσης. Αν δεν υπήρχε το Άγιο Πνεύμα, δεν θα υπήρχαν ποιμένες και διδάσκαλοι στην Εκκλησία· διότι και αυτοί καθίστανται μέσω του Πνεύματος, όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Στο οποίο το Άγιο Πνεύμα σας έθεσε ποιμένες και επισκόπους».

Τίποτα δεν είναι ίσο με αυτό το όνομα· αυτό είναι παντού θαυμαστό· «Μύρο που ξεχύθηκε», λέει, «είναι το όνομά σου». Εκείνος που το είπε αυτό αμέσως πληρώθηκε από ευωδία. «Κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού», λέει, «παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω». Αυτό το όνομα επιτελεί τόσα πολλά.

Αλλά τα δικά μας δεν είναι τέτοια. Και δεν κατέστησε τα δικά μας έτσι, εννοώ αυτά των προφητών· διότι όλα τους ήταν φανερά, και προφήτευαν έχοντας τον έλεγχο του εαυτού τους, όπως τους άρμοζε, με σύνεση και με απόλυτη ελευθερία. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ήταν κύριοι και του να μιλήσουν και του να μη μιλήσουν· διότι δεν κατέχονταν από καταναγκασμό, αλλά είχαν τιμηθεί με εξουσία. Γι' αυτό και ο Ιωνάς διέφυγε, γι' αυτό και ο Ιεζεκιήλ δίσταζε, γι' αυτό και ο Ιερεμίας αρνούνταν. Ο δε Θεός δεν τους ωθούσε με καταναγκασμό, αλλά συμβουλεύοντας, προτρέποντας, απειλώντας, χωρίς να σκοτίζει τη διάνοιά τους. Διότι ίδιον του δαίμονα είναι το να προκαλεί θόρυβο, μανία και βαθύ σκοτάδι, ενώ του Θεού είναι το να φωτίζει και να διδάσκει τα δέοντα με σύνεση. Αυτή λοιπόν είναι η πρώτη διαφορά μεταξύ μάντη και προφήτη· η δεύτερη είναι μια άλλη, την οποία παραθέτει στη συνέχεια, λέγοντας: «Γι' αυτό σας γνωρίζω ότι κανείς, όταν μιλά με το Πνεύμα του Θεού, δεν λέει ανάθεμα τον Ιησού». Έπειτα προσθέτει και μια άλλη: «Και κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω». Όταν δεις, λέει, κάποιον να μην προφέρει το όνομά Του, ή και να τον αναθεματίζει, αυτός είναι μάντης. Πάλι, όταν δεις κάποιον άλλον να προφέρει τα πάντα μαζί με το όνομά Του, να καταλάβεις ότι είναι πνευματικός. Τι θα μπορούσαμε λοιπόν, λέει, να πούμε για τους κατηχουμένους; Διότι, αν κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω, τι θα λέγαμε γι' αυτούς, οι οποίοι μεν προφέρουν το όνομά Του, αλλά στερούνται το Πνεύμα;