Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:3

Διότι, επειδή ακριβώς και ο διάβολος, μετά την προσέλευσή μας στην πίστη, αμέσως εισβάλλει, επιθυμώντας να ξεριζώσει αυτή την καλή ρίζα και σπεύδοντας να σπείρει τα ζιζάνια και να φθείρει τα γνήσια και καθαρά σπέρματα, έχουμε τότε την ανάγκη της βοήθειας του Πνεύματος, ώστε, ως φιλόπονος γεωργός που εγκαθίσταται στην ψυχή μας, να περιτειχίσει από παντού με πολλή φροντίδα και πρόνοια το νεοπαγές φυτό της πίστεως. Γι' αυτόν τον λόγο έγραφε στους Θεσσαλονικείς λέγοντας, «Το Πνεύμα μη σβέννυτε», δηλώνοντας ότι, όταν η χάρη του Πνεύματος εισέλθει σε εμάς, θα καταστούμε στο εξής ακαταμάχητοι απέναντι στον πονηρό δαίμονα και σε όλες τις μεθοδείες του. Διότι, εάν κανένας δεν δύναται να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω, πολύ περισσότερο δεν θα μπορέσει να διατηρήσει την πίστη ασφαλή και ερριζωμένη, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω.

Διότι όσα φαίνεται να αποτελούν ιδιαίτερα γνωρίσματα του Πατρός, αυτά φαίνεται ότι ανήκουν και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα. Πώς λοιπόν λέγει, κανείς δεν έρχεται προς τον Υιό, εάν δεν τον ελκύσει ο Πατήρ; Αλλά αυτό αποδεικνύεται ότι ανήκει και στον Υιό. Διότι «εγώ είμαι», λέγει, «η οδός· κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα, παρά μόνο δι' εμού». Πρόσεξε όμως ότι αυτό ανήκει και στο Πνεύμα. Διότι κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού Χριστό, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι. Και πάλι, βλέπουμε ότι οι απόστολοι έχουν δοθεί στην Εκκλησία άλλοτε από τον Πατέρα, άλλοτε από τον Υιό και άλλοτε από το Άγιο Πνεύμα, και ότι οι διαιρέσεις των χαρισμάτων ανήκουν στον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα.

Γι' αυτό, έχοντας ακούσει αυτά ο Απόστολος, δες πώς αποβάλλει τη φιλονικία: «Ξέρετε ότι, όταν ήσασταν ειδωλολάτρες, παρασυρόσασταν προς τα άφωνα είδωλα, όπως ακριβώς σας οδηγούσαν. Γι' αυτό σας κάνω γνωστό ότι κανείς που μιλάει με το Πνεύμα του Θεού δεν λέει ανάθεμα στον Ιησού».

«Και κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο διά του Αγίου Πνεύματος». Προτού αρχίσει να καταστέλλει τη διχόνοια, διδάσκει κάτι άλλο. Αυτό δε είναι το να γνωρίζει κανείς να διακρίνει τον προφήτη και τον ψευδοπροφήτη. Διότι ο διάβολος φθόνησε αυτό το χάρισμα και δημιούργησε πολλούς ψευδοπροφήτες, επιθυμώντας να αμβλύνει το πνευματικό χάρισμα.

Τρίτον, πόσα είδη εικόνων υπάρχουν; Υπάρχουν διάφορα είδη εικόνων. Πρώτη, λοιπόν, εικόνα είναι η φυσική. Σε κάθε πράγμα πρέπει πρώτα να υπάρχει το κατά φύσιν και έπειτα το κατά θέσιν και κατά μίμηση, όπως δηλαδή πρέπει πρώτα να είναι κάποιος άνθρωπος εκ φύσεως και έπειτα κατά θέσιν και κατά μίμηση. Πρώτη, λοιπόν, φυσική και απαράλλακτη εικόνα του αόρατου Θεού είναι ο Υιός του Πατρός, ο οποίος φανερώνει στον εαυτό Του τον Πατέρα. «Διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και πάλι, «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα». Και το ότι ο Υιός είναι εικόνα του Πατρός, το λέει ο απόστολος: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού», και στην προς Εβραίους επιστολή: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του», και το ότι φανερώνει στον εαυτό Του τον Πατέρα μαρτυρείται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, όπου, όταν ο Φίλιππος είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί», ο Κύριος λέει: «Τόσο καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Είναι, βέβαια, ο Υιός εικόνα του Πατρός φυσική, απαράλλακτη, απόλυτα όμοια με τον Πατέρα, εκτός από την αγεννησία και την πατρότητα. Διότι ο μεν Πατέρας είναι γεννήτορας και αγέννητος, ενώ ο Υιός είναι γεννητός και όχι Πατέρας. Επίσης, και το Άγιο Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού· «διότι κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω».

Διάφορες ομιλίες του μοναχού Ιωσήφ, που φέρει το επώνυμο Βρυέννιος, οι οποίες εκφωνήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη επί της βασιλείας του σοφότατου Μανουήλ Παλαιολόγου και της πατριαρχίας του αγιότατου και οικουμενικού πατριάρχη Ιωσήφ. Λόγος Πρώτος Περί της Υπέρθεης Τριάδας. Εκφωνήθηκε στο τρίκλινο του παλατιού, με την παρουσία και των προκρίτων της πόλης. Ο Θεός, η αγία μονάδα και τριάδα, το πάνω από κάθε άλλο όνομα, η ανώτατη αιτία των καλών και η άναρχη ρίζα των αγαθών, η οποία κενώνεται με κένωση ακένωτη, χωρίς με κανέναν τρόπο να εκκενώνεται, αλλά που κατά την κένωσή της αναδεικνύεται υπερχειλής και ακένωτη και πλήρης, μια απειρόδωρη πηγή όσων σύμφωνα με το θέλημά της αρχίζουν, προχωρούν και ολοκληρώνονται· αυτός ήταν, είναι και θα είναι πάντοτε η αρχή, το μέσο και το τέλος και των δικών μου λόγων γι' αυτόν. Και η πιο άμεση και αληθέστατη απόδειξη αυτού του λόγου θα ήταν τα ίδια τα πράγματα, ότι δηλαδή από αυτόν δημιουργήθηκα, εντός αυτού ζω και προς αυτόν επιστρέφω, και ότι χωρίς αυτόν καμία καλή σκέψη, καμία αγαθή πράξη και κανένας χρηστός λόγος δεν επιτελείται σε εμένα. Διότι, εάν κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, τότε ποιος θα μπορούσε, χωρίς τον Θεό, να θεολογήσει αλάνθαστα και ελεύθερα για την ενιαία και υπέρθεη Τριάδα;

Και αλήθεια λέγω εν Χριστώ, δεν ψεύδομαι, καθώς συμμαρτυρεί μαζί μου η συνείδησή μου εν Πνεύματι Αγίω. Διότι η βασιλεία του Θεού δεν είναι βρώση και πόση, αλλά δικαιοσύνη και ειρήνη και χαρά εν Πνεύματι Αγίω. Και για να γίνει η προσφορά των εθνών ευπρόσδεκτη, αγιασμένη εν Πνεύματι Αγίω». Και στην Πρώτη προς Κορινθίους επιστολή: «σε εμάς όμως τα αποκάλυψε ο Θεός διά του Πνεύματός Του· διότι το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού· διότι ποιος γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού· εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό. Και δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού, και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;». Και πάλι, «Ή μήπως δεν γνωρίζετε ότι τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος που είναι μέσα σας, το οποίο έχετε από τον Θεό; Και τέτοιοι ήσασταν μερικοί· αλλά λουστήκατε, αλλά αγιαστήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου Ιησού, και με το Πνεύμα του Θεού μας. Και κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω. Και έγινε ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, ψυχή ζωντανή· ο έσχατος Αδάμ Πνεύμα ζωοποιό». Και στη Δεύτερη επιστολή, «εκείνος δε που μας στηρίζει μαζί με εσάς στον Χριστό, και μας έχρισε, είναι ο Θεός, ο οποίος και μας σφράγισε, και έδωσε τον αρραβώνα του Πνεύματος στις καρδιές μας.

Βλέπετε λοιπόν πώς όλοι οι θεολόγοι, καθώς καθοδηγούνται από τον ίδιο νου και το ίδιο Πνεύμα, και αποβλέπουν σε έναν σκοπό, τηρώντας την ίδια ομολογία και τάξη, οι ίδιοι θεολογούν ότι ο Υιός βρίσκεται στο μέσο του Πατρός και του Πνεύματος, και θεσπίζουν ότι έτσι πρέπει να ομολογείται; Όχι επειδή εξαιτίας αυτού πιστεύουν ευθύς ότι Αυτός είναι αίτιος του Πνεύματος, αλλά για να μην θεωρηθεί από κανέναν ότι το Πνεύμα είναι Υιός του Πατρός, και πάλι ότι το ίδιο το Πνεύμα είναι Πατέρας του Υιού, εάν η ομολογία προφερόταν με την εξής σειρά: Πνεύμα, Υιός, Πατήρ. Καθώς και για να πιστεύεται ότι η πρόοδος της αγαθότητας του Θεού προέρχεται προς εμάς εκ Πατρός δι' Υιού εν Πνεύματι, και ότι η προσέλευση και η οικείωση του γένους μας προχωρά από το Πνεύμα δι' Υιού προς τον Πατέρα. Διότι, όπως κανείς δεν μπορεί να έλθει προς τον Πατέρα παρά μόνο μέσω του Υιού, όπως λέει ο ίδιος ο Σωτήρας —αφού μέσω Αυτού γίνεται η προσέλευση, και η προσαγωγή, και η οικείωση προς Εκείνον— έτσι κανείς δεν μπορεί ούτε να νοήσει, ούτε να πει, ούτε να αναγνωρίσει τον Ιησού ως Κύριο, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι. Διότι, μετέχοντας σε αυτό, έχουμε την αγάπη του Πατρός, και τη χάρη του Υιού, και την κοινωνία του ίδιου του Αγίου Πνεύματος.

Εικόνα λοιπόν και του Υιού είναι το Άγιο Πνεύμα, όχι επειδή Αυτός είναι η αιτία Του, αλλά επειδή δεν είναι δυνατόν να γνωρίσουμε τον Υιό από αλλού, παρά μόνο μέσω του Αγίου Πνεύματος. Διότι κανείς, λέει, δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι. Και πάλι: Εκείνος θα με δοξάσει, διότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει. Αυτό ακριβώς ερμηνεύοντας ο θείος Χρυσόστομος λέει: «Δηλαδή, θα πει λόγια σύμφωνα με τα δικά μου. Διότι, επειδή δικά μου είναι τα του Πατρός, και εκείνος θα μιλήσει από τα του Πατρός, άρα θα μιλήσει από τα δικά μου». Διότι, όπως ακριβώς ο Υιός, ερχόμενος για να εκπληρώσει τον παλαιό νόμο, δηλαδή να τον τελειοποιήσει και να προσθέσει όσα είχαν παραλειφθεί εξαιτίας της αδυναμίας των ακροατών, με αυτό ακριβώς δόξασε τον Πατέρα που θέσπισε εκείνον τον νόμο (επειδή εγώ, λέει, σε δόξασα επί της γης, ολοκλήρωσα το έργο που μου έδωσες για να κάνω), έτσι και το Άγιο Πνεύμα ολοκλήρωσε πάλι το έργο του Υιού. Διότι έχω πολλά, λέει, να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει θα μιλήσει, και θα σας αναγγείλει τα ερχόμενα. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει. Από το δικό μου έργο, λέει, θα λάβει τις αφορμές και θα σας τα αναγγείλει, δηλαδή αυτά που υπολείπονται. Αυτό το έργο είναι ταυτόσημο με αυτό του Πατρός. Διότι όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου.

ΛΘ΄. Εκείνος που κατόρθωσε να αποκτήσει την τέλεια αγάπη και ρύθμισε ολόκληρο τον βίο του σύμφωνα με αυτήν, αυτός αποκαλεί τον Ιησού Κύριο εν Αγίω Πνεύματι· και εξ αντιθέτου, προφανώς ισχύουν τα αντίθετα.

Έπειτα, εκείνοι που αποσπώνταν από την ελληνική δεισιδαιμονία, τους βωμούς και την κνίσα, απαλλάσσονταν αμέσως από την ειδωλολατρική μανία· άλλοι, αποσκιρτώντας από τη βάρβαρη και αλλόκοτη θρησκεία, λυτρώθηκαν από την επήρεια του διαβόλου που μέχρι τότε τους εξουσίαζε· από αυτούς, οι οποίοι συνέρχονταν σε μία ομολογία πίστεως, απαρτίστηκε και συγκροτήθηκε η καθολική Εκκλησία του Χριστού. Και πράγματι, όλοι μαζί, καθοδηγούμενοι προς την επίγνωση της Τριάδας στην οποία βαπτίστηκαν, χωρίς καμία απολύτως παρείσφρηση κανενός – διότι δεν είναι καν θεμιτό να ειπωθεί κάτι τέτοιο για όνομα που ονομάζεται και στον ουρανό και στη γη. Ούτε, λοιπόν, πρόκειται ποτέ να προσέλθουν στα μυστήριά μας ως εάν ήταν ανίερα, ούτε πρόκειται ποτέ να θεωρήσουν ότι μετέχουν σε μιάσματα των ακάθαρτων δαιμόνων. Και για αυτούς τους λόγους, μιλώντας με το Πνεύμα του Θεού, δεν θα μπορούσαν ποτέ να πουν ανάθεμα στον Ιησού. Αυτοί όμως, οι εντελώς ανίεροι και απιστότατοι, αν δεν βαπτίστηκαν στο όνομα του Κωνσταντίνου, αλλά στην Τριάδα (και νομίζω ότι δεν θα το αρνούνταν, διότι διαφορετικά δεν θα είχαμε καμία ανάγκη από τους τωρινούς αγώνες και τα σκάμματα, ούτε θα μας σώρευαν τόσο μεγάλο πλήθος προβλημάτων), από πού προέκυψε σε αυτούς η παρείσφρηση των ειδώλων; Ας μας το πουν ξεκάθαρα. Και αν εξακολουθούν να διατηρούν τη σφραγίδα αυτής της ομολογίας απαραβίαστη και απρόσβλητη, πώς βρίσκεται συνεχώς στο στόμα τους και τους είναι τόσο πρόχειρο το όνομα των ειδώλων;

... για να μην αποδειχθείτε ότι μετέχετε αναξίως του δεσποτικού σώματος και αίματος· για να μην υποστείτε αναπόφευκτη την καταδίκη, γινόμενοι, μέσω της ανάξιας συμμετοχής σας, ένοχοι για τη θανάτωση του σώματός Του και την έκχυση του αίματός Του· για να μην αναλωθείτε από ασθένειες, πάθη και θάνατο, έχοντας υποπέσει σε μια τόσο μεγάλη καταδίκη· για να μην παραδοθείτε σε ατελεύτητη κόλαση μαζί με τους απίστους, εάν δεν εκτίσετε την ποινή σας με αυτά. 1 Κορ. 12,3-11 «Κανείς, λέει, που μιλάει με το Πνεύμα του Θεού δεν λέει: Ανάθεμα ο Ιησούς». Μία διαφορά μεταξύ των προφητών και των ψευδοπροφητών είναι ότι οι μεν προλέγουν τα μέλλοντα όντας ήρεμοι και με απόλυτη σωφροσύνη, ενώ οι ψευδοπροφήτες βρίσκονται σε έκσταση και μανία και σαν να άγονται βίαια από τους δαίμονες που τους κινούν. Δεύτερη διαφορά είναι ότι οι μεν δεν εκστομίζουν τίποτα βλάσφημο ή απαίσιο, αλλά θεολογούν άριστα και τα λένε όλα με σεμνότητα, ενώ οι δε ξερνούν βλάσφημες και κακόηχες φωνές. «Υπάρχουν δε διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα». Τα ονομάζει «χαρίσματα» για να δείξει τη γενναιοδωρία Εκείνου που τα δώρισε. Τα ονομάζει «διακονίες» για να διδάξει όσους αξιώθηκαν να τα λάβουν να μην υπερηφανεύονται για αυτά, αλλά να συναναστρέφονται όσους τους πλησιάζουν με συστολή και μετριοφροσύνη, ως άνθρωποι που κλήθηκαν για την εξυπηρέτηση και τη διακονία των πλησίον. Τέλος, τα ονομάζει «ενεργήματα» δηλώνοντας πάλι την ίδια την πράξη.

Διότι, αν και η γνώση καθεμιάς από τις θεαρχικές υποστάσεις αποκαλύφθηκε στους ανθρώπους από τις άλλες, με τον Πατέρα να υποδεικνύει τον Υιό από τον ουρανό, το Πνεύμα να συμμαρτυρεί με την επιφοίτησή του, και τον Υιό πάλι να δοξάζει τον Πατέρα και να τον θεολογεί πιο ξεκάθαρα, αλλά και να αποστέλλει το Πνεύμα στους μαθητές, και βέβαια το Πνεύμα να ομολογεί τον Υιό ως Κύριο —«διότι κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω»— αν λοιπόν μέσω της μιας προέρχεται η φανέρωση και η κατανόηση της καθεμιάς από αυτές, ώστε μέσω αυτών να μπορούμε να ανάγουμε με επιτυχία τον νου στο απαράλλακτο της συμφυΐας τους, και να αντιλαμβανόμαστε ότι σε όσους έχει χαριστεί να γνωρίζουν καθαρά και ειλικρινά τη μία από τις μακάριες και δημιουργικές υποστάσεις, σε αυτούς διασώζεται μαζί και η γνώση των υπολοίπων —διότι εκείνος που γνωρίζει τον Πατέρα γνωρίζει και τον Υιό, και εκείνος που έχει επιγνώσει τον Υιό σύμφωνα με την εφικτή στους ανθρώπους τελειότητα της γνώσης, δεν στερείται της όμοιας επίγνωσης του Πατέρα, και ομοίως του Πνεύματος, το οποίο ερευνά τα βάθη του Θεού και αποκαλύπτει στους ανθρώπους τα κρυφά και τελειότερα διδάγματα, με αποτέλεσμα όποιος έλαβε την ειλικρινή γνώση αυτού να μην έχει αποξενωθεί ούτε από τη θεοσοφία που φανερώνει τον Πατέρα, ούτε βέβαια από εκείνη που μυσταγωγεί μαζί και τον Υιό— ωστόσο, παρότι αυτά διαπλέκονται και αναπτύσσονται με τέτοια αρμονική συνάφεια, είναι φανερό ότι η φωνή του Πατέρα έγινε γνωστή στους ανθρώπους χρονικά νωρίτερα και κατέστη πιο γνώριμη στις ακοές τους από εκείνη που δηλώνει τον Υιό.

Οι δε αρετές, όσο είναι περιεκτικές όλων, τόσο γεννούν η μία την άλλη. Διότι, όταν απουσιάζει η πρώτη, αναιρούνται όλες. Ομοίως, διά της δεύτερης αναιρούνται οι επόμενες, και ούτω καθεξής. Πώς δηλαδή θα προσευχηθεί κάποιος, αν δεν ενεργηθεί από το Πνεύμα; Και το μαρτυρεί σε μένα η Γραφή λέγοντας: «κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω». Πώς δε θα υπομείνει αβοήθητος αυτός που εγκρατεύεται χωρίς προσευχή; Εκείνος δε που δεν εγκρατεύεται στα πάντα, πώς θα ελεήσει αυτόν που πεινά ή αυτόν που τον αδικεί; Εκείνος δε που δεν ελεεί, δεν καταδέχεται ούτε να πτωχεύσει εκουσίως. Και πάλι, ο θυμός είναι σύντροφος της επιθυμίας των χρημάτων, είτε έχει κάποιος χρήματα είτε δεν έχει. Η δε ενάρετη ψυχή με αυτόν τον τρόπο οικοδομείται στην Εκκλησία, όχι γι' αυτό που έκανε, αλλά γι' αυτό που πόθησε. Διότι δεν σώζει τον άνθρωπο το δικό του έργο, αλλά Εκείνος που του χάρισε τη δύναμη. Εάν, λοιπόν, υπομένει κάποιος τα στίγματα του Δεσπότη, ας μην υπερηφανευτεί για τίποτα, έστω κι αν κατόρθωσε το παραμικρό, παρά μόνο για το ότι αγάπησε και κατέβαλε προσπάθεια για την εφαρμογή τους. Μην νομίσεις, λοιπόν, ποτέ ότι έχεις προλάβει τον Κύριο στην αρετή, σύμφωνα με εκείνον που λέει ότι Αυτός είναι «που ενεργεί μέσα μας και το να θέλουμε και το να ενεργούμε υπέρ της ευδοκίας Του». Ερώτηση: Τι παραγγέλλει, λοιπόν, η Γραφή να κάνει ο άνθρωπος; Απόκριση: Προείπαμε ότι ο άνθρωπος έχει εκ φύσεως την ικανότητα της επιτήδευσης (προσπάθειας), και αυτήν επιζητεί ο Θεός. Παραγγέλλει, λοιπόν, να κατανοήσει πρώτα και, αφού κατανοήσει, να αγαπήσει, και με τη θέλησή του να αγωνιστεί.

Ερώτηση. Είπες ότι τα πάντα είναι πνευματικώς κρυμμένα μέσα στην ψυχή. Τι σημαίνει λοιπόν το: «θέλω να πω πέντε λόγια στην εκκλησία με τον νου μου»; Απόκριση. Και η εκκλησία νοείται με δύο μορφές, ως το σύνολο των πιστών και ως η σύνθεση της ψυχής. Όταν λοιπόν λαμβάνεται πνευματικώς για τον άνθρωπο, εκκλησία είναι ολόκληρη η σύστασή του. Οι πέντε λόγοι είναι οι περιεκτικές αρετές, οι οποίες οικοδομούν ολόκληρο τον άνθρωπο, έστω και αν διαιρούνται με πολλούς τρόπους. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που μιλά εν Κυρίῳ με πέντε λόγια συμπεριέλαβε όλη τη σοφία, έτσι και εκείνος που ακολουθεί τον Κύριο, μέσω πέντε αρετών οικοδομεί την ευσέβεια. Διότι, ενώ είναι πέντε, περιέχουν όλες τις άλλες. Πρώτη είναι η προσευχή, έπειτα η εγκράτεια, η ελεημοσύνη, η πτωχεία, η μακροθυμία. Αυτές, όταν επιτελούνται με πόθο και ελεύθερη προαίρεση, είναι λόγοι της ψυχής που λέγονται από τον Κύριο και ακούγονται από την καρδιά. Διότι ο Κύριος ενεργεί και το Πνεύμα τότε μιλάει νοερά, και η καρδιά όσο επιθυμεί, τόσο και φανερά τις επιτελεί. Οι δε αρετές, όπως ακριβώς περιέχουν όλες τις άλλες, έτσι γεννούν και η μία την άλλη. Διότι, αν εκλείψει η πρώτη, αναιρούνται όλες, παρομοίως δε, αν εκλείψει η δεύτερη, αναιρούνται οι ακόλουθες, και ούτω καθεξής. Πώς, άλλωστε, θα προσευχηθεί κανείς εάν δεν δεχθεί την ενέργεια του Πνεύματος; Και η Γραφή μαρτυρεί λέγοντας: «Κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίῳ». Και πώς θα υπομείνει αβοήθητος εκείνος που ασκεί εγκράτεια χωρίς προσευχή;

Την Ανάσταση του Χριστού οι περισσότεροι άνθρωποι την πιστεύουν, είναι όμως ελάχιστοι εκείνοι που τη βλέπουν καθαρά. Και όσοι δεν την έχουν δει, δεν μπορούν ούτε να προσκυνήσουν ως άγιο και Κύριο τον Ιησού Χριστό. «Διότι κανείς», λέει, «δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω», και αλλού: «Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Γι' αυτό, το ιερότατο λόγιο, το οποίο καθημερινά επαναλαμβάνουμε με το στόμα μας, δεν λέει: «Αφού πιστέψαμε την Ανάσταση του Χριστού», αλλά τι; «Ανάσταση Χριστού αφού είδαμε, ας προσκυνήσουμε τον άγιο, τον Κύριο Ιησού, τον μόνο αναμάρτητο». Πώς, λοιπόν, μας προτρέπει τώρα το Άγιο Πνεύμα να λέμε –σαν να έχουμε δει αυτήν που δεν είδαμε– «Ανάσταση Χριστού αφού είδαμε», τη στιγμή που ο Χριστός αναστήθηκε μία φορά πριν από χίλια χρόνια, και μάλιστα ούτε τότε δεν τον είδε κανείς να ανασταίνεται; Άραγε θέλει η Θεία Γραφή να λέμε ψέματα;