Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 13:1

Ερώτ. πθ΄. Μερικοί τόλμησαν να μακαρίσουν τους τέλειους ελεήμονες περισσότερο από εκείνους που επιτελούν σημεία. Απόκ. Δεν εξέφεραν αυτή την κρίση από μόνοι τους, αλλά οπωσδήποτε επειδή άκουσαν τον Σωτήρα να λέει ότι: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου», όχι εάν επιτελείτε σημεία, αλλά «εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Είναι δε ολοφάνερο ότι το γνώρισμα της αληθινής αγάπης είναι η ελεημοσύνη. Διότι, όταν ο Χριστός τοποθέτησε στα δεξιά του τους δικαίους, δεν είπε: «Ελάτε, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε την ετοιμασμένη για εσάς βασιλεία», επειδή επιτελέσατε σημεία και τέρατα, ούτε επειδή πράξατε κάποιο άλλο αγαθό· αλλά διότι «πείνασα, και μου δώσατε να φάω», και τα εξής. Ομοίως δε, και αυτούς που βρίσκονταν στα αριστερά, αποπέμποντάς τους στο αιώνιο σκοτάδι, τους κατηγόρησε για την ανελεημοσύνη και την ασπλαχνία τους. Διότι το να επιτελεί κάποιος σημεία ανήκει αποκλειστικά στη δύναμη του Θεού· το να επιδείξει όμως αγάπη και συμπάθεια προς τον πλησίον, είναι προφανές ότι αποτελεί έργο και της ανθρώπινης προαίρεσης. Άκουσε δε και μια ακόμη πιο ξεκάθαρη μαρτυρία και κρίση περί εκείνων που επιτελούν σημεία και ελεημοσύνες: «Εάν», λέει ο Παύλος, «μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά· και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι».

Ερώτηση ΣΠΒ΄. Ποιοι είναι αυτοί που λένε, «Φάγαμε και ήπιαμε ενώπιόν σου», και ακούνε, «Δεν σας γνωρίζω»; Απόκριση. Πιθανώς εκείνοι τους οποίους περιέγραψε ο Απόστολος στο ίδιο του το πρόσωπο, λέγοντας: Εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, και τα εξής.

Επιζητεί, λοιπόν, η διάνοιά μας: ποιος ήταν στην αρχή; Ο Λόγος, λέγει. Ποιος λόγος; Ο ανθρώπινος λόγος; Ή μήπως ο λόγος των αγγέλων; Διότι και ο Απόστολος μας άφησε να εννοηθεί ότι και οι άγγελοι έχουν δική τους γλώσσα, λέγοντας: «Εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων». Αλλά και η έννοια του λόγου είναι διπλή. Διότι, αφενός, υπάρχει ο λόγος που προφέρεται μέσω της φωνής, ο οποίος, αφού προφερθεί, χάνεται στον αέρα· αφετέρου, υπάρχει ο ενδιάθετος λόγος, ο οποίος ενυπάρχει στις καρδιές μας· ο εννοηματικός.

Προς τους Νεοκαισαρείς Επί πολύ χρόνο τηρήσαμε σιωπή μεταξύ μας, αδελφοί μας πολυτιμότατοι και περιπόθητοι, σαν εκείνους που έχουν απομακρυνθεί εξαιτίας της οργής. Και όμως, ποιος είναι τόσο μνησίκακος και δυσδιάλλακτος απέναντι σε εκείνον που τον λύπησε, ώστε να παρατείνει την οργή που προέρχεται από το μίσος σχεδόν για μια ολόκληρη γενιά ανθρώπων; Αυτό ακριβώς βλέπουμε να συμβαίνει στη δική μας περίπτωση, χωρίς να υπάρχει καμία δίκαιη αφορμή για την αποξένωσή μας, τουλάχιστον από όσα εμείς οι ίδιοι γνωρίζουμε. Απεναντίας, από την αρχή υπήρχαν πολλά και σημαντικά κίνητρα για την απόλυτη φιλία και ένωσή μας. Πρώτο και μέγιστο εξ αυτών είναι η εντολή του Κυρίου, ο οποίος είπε ρητά: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Έπειτα, και ο Απόστολος παρουσιάζει σαφώς σε εμάς το αγαθό της αγάπης, αφενός μεν όταν αποφαίνεται ότι η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου, αφετέρου δε όταν τοποθετεί το αγαθό της αγάπης πάνω από όλα ανεξαιρέτως τα σπουδαία χαρίσματα, στα σημεία όπου λέει: «Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έχω γίνει χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα».

Απορώ δε ακόμη περισσότερο, διότι, ενώ ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός λέγει: «Μη χαίρεστε που τα δαιμόνια υποτάσσονται σε εσάς, αλλά να χαίρεστε που τα ονόματά σας έχουν γραφτεί στους ουρανούς»· και πάλι: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας»· γι' αυτό και ο Απόστολος, υποδεικνύοντας πόσο αναγκαία είναι σε όλα η αγάπη, διακηρύσσει λέγοντας: «Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και αν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα»· και μετά από λίγο: «Είτε υπάρχουν προφητείες, θα καταργηθούν, είτε υπάρχουν γλώσσες, θα πάψουν, είτε υπάρχει γνώση, θα καταργηθεί», και τα εξής, στα οποία προσθέτει: «Τώρα δε μένουν η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη, αυτά τα τρία. Αλλά μεγαλύτερη από αυτές είναι η αγάπη». Εφόσον, λοιπόν, αυτά και τα παρόμοια έχουν καθοριστεί κατ' αυτόν τον τρόπο και από τον Κύριο και από τον Απόστολο, εκφράζω την απορία μου πώς για μεν εκείνα που καταργούνται και παύουν οι άνθρωποι δείχνουν τέτοιο ζήλο και προσήλωση, ενώ για εκείνα που μένουν, και μάλιστα για τη μεγαλύτερη από όλα, την αγάπη, η οποία χαρακτηρίζει τον Χριστιανό, όχι μόνο οι ίδιοι δεν επιδεικνύουν καμία φροντίδα, αλλά εναντιώνονται και σε όσους αγωνίζονται γι' αυτήν, και πολεμώντας τους εκπληρώνουν αυτό που έχει ειπωθεί: «Ούτε οι ίδιοι εισέρχονται, και αυτούς που προσπαθούν να εισέλθουν τους εμποδίζουν».

«Εάν τηρήσετε τις εντολές μου, θα μείνετε στην αγάπη μου, όπως κι εγώ έχω τηρήσει τις εντολές του Πατέρα μου και μένω στην αγάπη του.» Εάν λοιπόν η τήρηση των εντολών αποτελεί αναγκαία απόδειξη της αγάπης, υπάρχει ακόμη πιο έντονος φόβος, επειδή χωρίς αγάπη αποβαίνει ανώφελη και η άσκηση των ένδοξων χαρισμάτων, και των ανώτατων δυνάμεων, και η ύψιστη ενέργεια της ίδιας της πίστης, καθώς και η τελειοποιός εντολή, σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του αποστόλου Παύλου, ο οποίος μιλούσε εν Χριστώ και είπε: «Εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω χάρισμα προφητείας, και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση· και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι.» Θεωρώ δε ότι τα είπε αυτά με απόλυτο τρόπο, έχοντας κατά νου τον Κύριο, ο οποίος είπε ότι: «Πολλοί θα έλθουν εκείνη την ημέρα, λέγοντας: Κύριε, Κύριε, δεν προφητεύσαμε στο δικό σου όνομα, και στο δικό σου όνομα δεν εκβάλαμε δαιμόνια, και στο δικό σου όνομα δεν επιτελέσαμε πολλές δυνάμεις, και δεν φάγαμε και δεν ήπιαμε ενώπιόν σου, και δεν δίδαξες στις πλατείες μας;» Και τότε θα τους αποκριθεί: «Ποτέ δεν σας γνώρισα. Απομακρυνθείτε από εμένα, εργάτες της ανομίας.»

«Και τότε θα τους αποκριθώ λέγοντας: Αποχωρήστε από εμένα, δεν σας γνωρίζω από πού είστε, εργάτες της ανομίας»· από αυτά και από τα παρόμοια καθίσταται φανερό ότι, ακόμη κι αν κάποιος ενεργεί χαρίσματα, ακόμη κι αν εκτελεί εντολές, αλλά όχι με τη διάθεση και τον σκοπό που δίδαξε ο Κύριος λέγοντας: «Έτσι ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς»· και ο απόστολος Παύλος, ο οποίος ομιλεί εν Χριστώ, λέει: «Είτε τρώτε, είτε πίνετε, είτε κάνετε οτιδήποτε, όλα να τα κάνετε προς δόξαν του Θεού»· δικαίως ακούει αυτά ακριβώς που αποκρίθηκε ο Κύριος. Γι' αυτό ο Απόστολος έμαθε να λέει: «Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει».

Πρέπει, λέει, εκείνοι που θέλουν να διδάξουν, να μιλούν με λόγο γνώριμο στους ακροατές, διαφορετικά κοπιάζουν μάταια· διότι το να μιλούν μόνο σε γλώσσες δεν οικοδομεί την εκκλησία. <Διότι, εάν προσεύχομαι σε γλώσσα, το πνεύμα μου προσεύχεται.> Πνεύμα εδώ ονομάζει τη χάρη που δίνεται μέσω του Πνεύματος, δηλαδή την ικανότητα να μιλά κάποιος σε γλώσσες. Εάν λοιπόν, λέει, προσευχηθώ στις προσευχές της εκκλησίας με το πνεύμα, δηλαδή χρησιμοποιώντας τη γλώσσα που δίνεται μέσω του Πνεύματος, θα έχω τον νου μου άκαρπο· διότι πρέπει στις προσευχές να είναι κανείς συγκεντρωμένος και να ζητά από τον Θεό όσα συντελούν στη σωτηρία, και όχι να υπερηφανεύεται για τη γλώσσα και να αναλώνεται απλώς στο να μιλά σε γλώσσες· διότι ο νους γίνεται άκαρπος, μη αποκομίζοντας καμία ωφέλεια από μια τέτοια φιλοδοξία. <Θα προσευχηθώ με το πνεύμα, αλλά θα προσευχηθώ και με τον νου.> Πρέπει λοιπόν, λέει, εάν επιλέξω να προσεύχομαι σε γλώσσα, δηλαδή να διακρίνομαι στην ομιλία σε γλώσσες, να προσπαθώ με επιμέλεια να μην έχω άκαρπο τον νου μου, ούτε να περιορίζομαι μόνο στο να μιλώ στη γλώσσα, αλλά να διεγείρω μέσα μου τον νου. Και εάν τυχόν ψάλλω σε γλώσσα, να ψάλλω εξίσου και με τον νου, κατανοώντας τη δύναμη της ψαλμωδίας και της προφητείας, και να μην αφήνω ανερεύνητους τέτοιους λόγους. Διότι, εάν προφέρω μάταιες φωνές, «έχω γίνει χαλκός που ηχεί». Γι' αυτό είναι προτιμότερο το να προφητεύει κανείς, δηλαδή να ερμηνεύει τις θείες Γραφές στην εκκλησία, παρά να του αρέσει απλώς να χρησιμοποιεί τις γλώσσες.

Εφόσον, λοιπόν, κάθε αρετή συγκεφαλαιώνεται και ολοκληρώνεται στη μορφή και στον τρόπο της αγάπης, ας μην υπερηφανεύεται κανείς ανάμεσά μας για τις νηστείες και τις χαμευνίες, ή για κάποιους άλλους ασκητικούς κόπους, εάν δεν διατηρεί ακέραιη την αγάπη προς τον αδελφό. Διότι, όπως οι πιο άπειροι από τους ηνιόχους, οδηγείται έξω από το τέρμα του στίβου και περιπλανάται σαν τον κυβερνήτη, ο οποίος κρατά μεν το πηδάλιο του πλοίου, αλλά από αμάθεια δεν μπόρεσε να τηρήσει τον σκοπό που είχε τεθεί για το ταξίδι. Γι' αυτό και εκείνος που βρήκε το θάρρος να πει «Εφόσον ζητάτε απόδειξη ότι μιλάει δι' εμού ο Χριστός;», εννοώ βέβαια τον θεσπέσιο Παύλο, δεν καυχιόταν απλώς επειδή αγωνιζόταν, αλλά επειδή το έπραττε σύμφωνα με τον ορθό σκοπό. Διότι το να καυχιέται κανείς, νομίζω, για τους σωματικούς κόπους, ενώ ταυτόχρονα εκπίπτει από τα πιο θεμελιώδη και αναγκαία αγαθά, ισοδυναμεί με το να μην αγωνίζεται σύμφωνα με τον σκοπό. Και γνωρίζει τόσο καλά ότι η αγάπη επιστεγάζει ως κορωνίδα όλες τις αρετές, ώστε επιχειρηματολογώντας με τον πιο άριστο τρόπο για αυτήν λέγει: «Ακόμη κι αν μοιράσω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου, και παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι· εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έχω γίνει χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει».

Διότι, εάν η λαμπρότητα του λόγου φαίνεται να συμπορεύεται με τα αγαθά έργα, θα είναι και αποδεκτή και ευάρεστη στον Θεό. Εάν όμως είναι κενή και απομονωμένη, τι άλλο θα μπορούσε να είναι πλέον, παρά, όπως λέει ο σοφότατος Παύλος, «χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει;» <Παρ' όλα αυτά, ο θυμός δεν αποστράφηκε, αλλά το χέρι παραμένει υψωμένο. Και ο λαός δεν επέστρεψε μέχρι που χτυπήθηκε, και τον Κύριο δεν τον αναζήτησαν.> Διότι ο Θεός των όλων έσωσε τον Ισραήλ, παρόλο που αμάρτανε, και του χάρισε τη βοήθειά Του, ώστε να γίνουν ισχυρότεροι και από εκείνους από τη γειτονική Συρία, και από εκείνους από τη δύση, οι οποίοι τον κατέτρωγαν με ολάνοιχτο στόμα. Πλην όμως, ο θυμός του Κυρίου εναντίον τους, λέει, δεν αποστράφηκε, δηλαδή δεν σταμάτησε, αλλά μάλλον το χέρι Εκείνου που χτυπά παρέμεινε υψωμένο, όντας προφανώς έτοιμο να τους καταφέρει και άλλες πληγές. Για ποια αιτία; Διότι, λέει, ο λαός δεν επέστρεψε, ούτε απείχε από τα δικά του αμαρτήματα.

Διότι ο Δημιουργός έδωσε εξίσου σε όλους, σαν κάποια κληρονομιά, τη φυσική κλίση προς το αγαθό. Και άλλοι μεν διαφύλαξαν αυτό που τους δόθηκε, ακολουθώντας τους θείους νόμους και καθοδηγούμενοι από τις φυσικές έννοιες προς καθετί που δεν είναι άτοπο. Άλλοι δε, έχοντας στερηθεί εντελώς την άνωθεν ημερότητα, ευσπλαχνία και αγάπη, βρέθηκαν σε στέρηση των καυχημάτων της άριστης ζωής, και έλαβαν ως τροφή τους ψευδείς μύθους των Ελλήνων, οι οποίοι λογίζονται ίσοι με τα ξυλοκέρατα, στα οποία υπάρχει μεν λίγη γλυκύτητα, αλλά πολλή ατροφία και ξηρότητα. Και πράγματι ο Σατανάς τους έβοσκε με τις ψευδολογίες των Ελλήνων και με την ανόητη ευγλωττία των λογίων τους· διότι μύθοι και τίποτε άλλο, και γραώδεις φλυαρίες είναι τα δικά τους διδάγματα. Και η σοφία του κόσμου, εξαιτίας της ευηχίας των λέξεων, είναι χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Επομένως, τρέφονταν στο παρελθόν με τα ελληνικά συγγράμματα, τα οποία δεν μπορούσαν να επιφέρουν καμία ωφέλεια για την επίτευξη της αρετής.

Παραίνεση 26η. Εάν συμβεί να χωριστεί ένας αδελφός από το κοινόβιο με οποιαδήποτε αφορμή, και του συμβεί να περιπέσει σε αρρώστια, ή αν μετανιώσει και επιστρέψει, δεν πρέπει να παραβλέπουμε τον αδελφό, αλλά να τον προσλαμβάνουμε εν Κυρίω, ως δικό μας μέλος, έστω και αν αμάρτησε. Διότι εσύ δεν το κάνεις για άνθρωπο, αλλά για τον Κύριο, ο οποίος είπε: ό,τι κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, σε εμένα το κάνατε. Διότι το να φροντίζει κανείς μόνο τον εαυτό του απαγορεύεται, καθώς ο Σωτήρας μας είπε: μην μεριμνάτε για τη ζωή σας, τι θα φάτε, και τα εξής. Γι' αυτό προσθέτει, λέγοντας: διότι όλα αυτά τα επιζητούν τα έθνη. Όθεν και μέσω του Αποστόλου παραγγέλλει, λέγοντας: ας μην κοιτάζει ο καθένας μόνο τα δικά του, αλλά και τα του άλλου. Και πάλι ο ίδιος λέγει: και σας δείχνω έναν δρόμο ακόμη πιο εξαιρετικό. Εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι.

Και ο Απόστολος λέγει: Και σας δείχνω έναν ακόμη πιο ανώτερο δρόμο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των Αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, είναι αγαθή. Η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ζητά τα δικά της, δεν συλλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συμμερίζεται τη χαρά για την αλήθεια. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ποτέ δεν ξεπέφτει. Ιδού, άκουσες, αγαπητέ, τη δύναμη της αγάπης. Αυτήν να αποκτήσεις για τον εαυτό σου σε όλα σου τα έργα, εφόσον οδηγείσαι από τη χάρη, ώστε να λάβεις τον έπαινο από τον Θεό.

Διότι ποιο είναι το όφελος, τέκνα, εάν κάποιος τα έχει όλα, αλλά δεν έχει τη σώζουσα αγάπη; Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος ετοιμάσει ένα μεγάλο δείπνο, για να καλέσει τον βασιλιά και τους άρχοντες, και τα ετοιμάσει όλα πλουσιοπάροχα, ώστε να μην του λείπει τίποτα, αλλά δεν έχει αλάτι, είναι άραγε δυνατόν να φαγωθεί εκείνο το δείπνο; Ασφαλώς όχι. Αλλά και τα έξοδα ζημιώθηκε, και έχασε τους κόπους του, και προκάλεσε την προσβολή του εαυτού του από εκείνους που ο ίδιος προσκάλεσε. Έτσι λοιπόν συμβαίνει και εδώ. Ποιο είναι το όφελος να κοπιάζει κανείς μάταια χωρίς αγάπη; Διότι χωρίς αυτήν κάθε έργο και κάθε πράξη είναι ακάθαρτη· ακόμη κι αν έχει αποκτήσει κανείς την παρθενία, ακόμη κι αν νηστεύει, ακόμη κι αν αγρυπνεί· είτε προσεύχεται, είτε προσφέρει φιλοξενία στους φτωχούς· ακόμη κι αν νομίζει ότι προσφέρει δώρα, ή απαρχές, ή καρποφορίες· ακόμη κι αν χτίζει εκκλησίες, είτε πράττει οτιδήποτε άλλο χωρίς αγάπη, όλα εκείνα θα λογαριαστούν ως μηδέν από τον Θεό· διότι ο Κύριος δεν ευαρεστείται σε αυτά. Και άκουσε τον Απόστολο που λέει: Εάν λαλώ τις γλώσσες των Αγγέλων και των ανθρώπων, εάν έχω προφητεία και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν ωφελούμαι σε τίποτα.

Και σας δείχνω ακόμη έναν υπερέχοντα δρόμο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των Αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έχω γίνει σαν χαλκός που αντηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν έχω όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Και παραθέτει τους καρπούς της αγάπης, ποιοι είναι αυτοί, και πώς εκείνοι που την κατέχουν λυτρώθηκαν παντελώς από τα πάθη της κακίας, λέγοντας: η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν συμπεριφέρεται άσχημα, δεν ζητά τα δικά της, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα υπομένει, όλα τα ελπίζει, όλα τα πιστεύει. Η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει.

Διότι ούτε, επειδή ο Θεός είναι κτίστης όλων όσα υπάρχουν μετά τον Μονογενή Του και το Άγιό Του Πνεύμα, εφευρέθηκε μέσω της σύστασης των κτισμάτων ο στερητικός (αποφατικός) προσδιορισμός όσων δεν προσιδιάζουν στον Θεό, ή προσλήφθηκε ο ομολογητικός (καταφατικός) προσδιορισμός όσων υπάρχουν σε Αυτόν, ώστε αυτό που κτίστηκε μετέπειτα να προσφέρει κάτι ανώτερο στον Θεό και να επινοείται το αμιγές μέσω της στερητικής και αμετάβλητης σχέσης που προέρχεται από Εκείνον προς αυτά· αλλά διότι παραμένει πάντοτε το ίδιο, όντας όλο δόξα και εξολοκλήρου απερίληπτο από όλα όσα έχουν κτιστεί από Αυτόν, δοξολογούμενο κατά το μέτρο εκείνων που εκτείνονται προς τη δοξολογία: από μεν τους αγγέλους σύμφωνα με τη γλώσσα των αγγέλων, η οποία, όπως διακηρύσσει ο Απόστολος, υπερέχει από εκείνη των ανθρώπων, <από δε τους ανθρώπους> σύμφωνα με τη γλώσσα των ανθρώπων, η οποία υπολείπεται στο μέτρο, και σύμφωνα με τη δύναμη όσων υπολείπονται ακόμη περισσότερο. Και το ότι σε κάθε κτίσμα <δοξολογείται αναλόγως με τη δύναμή του> δεν σημαίνει καθόλου ότι η δοξολογία έχει υποβαθμιστεί ή μεταβληθεί· αντίθετα, παραμένει καθαυτήν αμετάβλητη, καθώς κάθε κτίση στερείται της δυνατότητας να εκταθεί προς το άπειρο στη δοξολογία, επειδή η ανώτατη ουσία υπερβαίνει πάντοτε κάθε νου, και δεν υφίσταται η ίδια ούτε τροπή ούτε μεταβολή ούτε προκοπή εξαιτίας όσων επιτρέπεται να λέγονται από όλους γι' αυτήν. Διότι η ίδια η θεότητα είναι ανώτερη, ασύγκριτη και δεδοξασμένη. 42. <κε>.

Ήδη δε και σε άλλη επιστολή ομιλεί για τα ίδια ζητήματα στους μαθητές, αποκαλύπτοντάς τους τον θησαυρό του Πνεύματος και προτρέποντάς τους να γίνουν μέτοχοί του. Διότι λέγει: «Να επιθυμείτε με ζήλο τα πνευματικά χαρίσματα· και σας δείχνω έναν δρόμο ακόμη πιο εξαιρετικό. Εάν ομιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτε. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτε δεν ωφελούμαι». Ποιο είναι δε το κέρδος της αγάπης και ποιοι οι καρποί της, από τι απομακρύνει αυτόν που την κατέχει και τι του παρέχει, το δηλώνει με σαφήνεια στα εξής: «Η αγάπη δεν φθονεί, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της συμφέροντα, ⟨δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό,⟩ δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει με την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει· η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». Πολύ σοφά και με ακρίβεια λέγει: «Ουδέποτε εκπίπτει η αγάπη». Τι σημαίνει όμως αυτό;

Ακόμη και αν κάποιος τύχει των άλλων χαρισμάτων τα οποία παρέχει το Πνεύμα (μιλώ για τις γλώσσες των αγγέλων και την προφητεία και τη γνώση και τα χαρίσματα των ιάσεων), αλλά δεν έχει ακόμη λυτρωθεί καθαρά από τα πάθη που τον ενοχλούν εσωτερικά μέσω της αγάπης του Πνεύματος, ούτε έχει δεχθεί στην ψυχή του το τέλειο φάρμακο της σωτηρίας, εξακολουθεί να βρίσκεται στον φόβο της πτώσης, επειδή δεν έχει την αγάπη που τον στηρίζει και τον εδραιώνει στην κατάσταση της αρετής.

Και για να γνωρίσεις ότι δεν επιδίωκε τη μυστική και αναχωρητική θεωρία, κατά το παράδειγμα της πατρότητάς σου, αλλά επιθυμεί εκείνην, της οποίας πολλές φορές κάποιοι αξιώθηκαν διά της χάριτος, άκουσε τι λέγει σε άλλο τόπο: «Αν μιλώ τις γλώσσες των αγγέλων και των ανθρώπων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει· και αν έχω προφητεία και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και αν έχω πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτε». Διότι η νόμιμη θύρα που εισάγει σε αυτά είναι η αγάπη. Αν αποκτήσουμε την αγάπη, αυτή μας εισάγει σε αυτά. Αν όμως αξιωθούμε κατά χάρη αυτά χωρίς αγάπη, οπωσδήποτε κάποτε θα συμβεί να τα στερηθούμε. Διότι η αγάπη είναι η κτήση και ο φύλακας των υψηλότερων αγίων χαρισμάτων και της θείας πολιτείας. Διότι αμέσως, όταν ο μοναχός χάσει την αγάπη, η καρδιά στερείται την ειρήνη — και αυτή είναι το σκήνωμα του Θεού — και κλείνεται γι’ αυτόν η θύρα της χάριτος, διά της οποίας ο Κύριός μας θα εισέλθει και θα εξέλθει, όπως είπε: «Εγώ είμαι η θύρα της ζωής· και δι’ εμού ο άνθρωπος θα εισέλθει για να ζήσει και θα βρει νομή», για την αναστροφή της πνευματικής του ζωής.

Και για να γνωρίσεις ότι δεν επιδίωκε τη μυστική και αναχωρητική θεωρία, αλλά, κατά το παράδειγμα της πατρότητάς σου, επιθυμεί εκείνην για την οποία πολλές φορές αξιώθηκαν, διά της χάριτος, ακόμη και ανάξιοι αυτής, άκουσε τι λέγει σε άλλο τόπο: «Αν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει· και αν έχω προφητείες, και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και αν έχω πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτε». Διότι η νόμιμη θύρα που εισάγει σε αυτά είναι η αγάπη. Αν λοιπόν αποκτήσουμε αγάπη, αυτή μας εισάγει σε αυτά. Αν όμως αξιωθούμε κατά χάρη αυτά χωρίς αγάπη, οπωσδήποτε κάποτε θα συμβεί να τα στερηθούμε. Διότι η αγάπη είναι η κτήση και ο φύλακας των υψηλότερων αγίων χαρισμάτων και της θείας πολιτείας. Διότι αμέσως, όταν ο μοναχός χάσει την αγάπη, η καρδιά στερείται την ειρήνη — και αυτή είναι το σκήνωμα του Θεού — και κλείνεται γι’ αυτόν η θύρα της χάριτος, διά της οποίας ο Κύριος θα εισέλθει και θα εξέλθει μέσα μας, όπως είπε: «Εγώ είμαι η θύρα της ζωής· και δι’ εμού ο άνθρωπος θα εισέλθει για να ζήσει και θα βρει νομή», για την αναστροφή της πνευματικής του ζωής.

ΡΗ'. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΟΑΙΡΕΣΙΟ ΤΟΝ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΟ. Περί του ζώντος Λόγου. Έχεις συγκεντρώσει λόγους, όπως μαθαίνω, που τέρπουν μεν την ακοή, αλλά δεν τρέφουν την ψυχή. Έχεις όμως ανάγκη τον ζώντα Λόγο, τον οποίο όποιος στερείται είναι κύμβαλο αλαλάζον. Εάν λοιπόν αποδεχθείς αυτόν, θα γίνεις όργανο γλυκόηχο και ευάρμοστο και για τον Θεό και για τους ανθρώπους.

Λέει λοιπόν: Θέλετε εξάπαντος χαρίσματα; Εγώ σας δείχνω μια οδό χαρισμάτων, όχι απλώς ανώτερη, αλλά ασύγκριτα ανώτερη. Έπειτα λέει: Εάν μιλώ τις γλώσσες των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα· και εάν έχω πίστη, ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Είδες χάρισμα;

Τι σημαίνει η φράση «των ανθρώπων»; Όλων των εθνών που υπάρχουν παντού στην οικουμένη. Και δεν αρκέστηκε σε αυτήν την υπερβολή, αλλά παραθέτει και μία άλλη, πολύ μεγαλύτερη, προσθέτοντας και λέγοντας: «Και των αγγέλων, εάν όμως δεν έχω αγάπη, έχω γίνει χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει». Είδες μέχρι πού εξύψωσε το χάρισμα, και πώς το υποβίβασε και το κατέρριψε; Διότι δεν είπε απλώς ότι «δεν είμαι τίποτα», αλλά ότι «έγινα χαλκός που ηχεί», κάτι το αναίσθητο και άψυχο. Και πώς εννοείται ως χαλκός που ηχεί;

Εκπέμποντας μεν φωνή, αλλά άσκοπα και μάταια, και χωρίς καμία χρησιμότητα. Διότι, πέραν του ότι δεν καταφέρνω τίποτα, φαίνεται ότι παρενοχλώ και ότι είμαι φορτικός και επαχθής στους πολλούς· βλέπεις πώς αυτός που στερείται την αγάπη μοιάζει με τα άψυχα και τα αναίσθητα; Αναφέρει δε εδώ τη γλώσσα των αγγέλων, όχι επειδή αποδίδει σώμα στους αγγέλους, αλλά αυτό που εννοεί είναι το εξής: Ακόμη και αν ομιλώ με αυτόν τον τρόπο, όπως δηλαδή είναι ο κανόνας των αγγέλων να συνομιλούν μεταξύ τους, χωρίς αυτήν δεν είμαι τίποτα, αλλά γίνομαι και επαχθής και φορτικός.

Περί αγάπης. Κανένας λόγος δεν είναι ικανός να μιλήσει επαξίως περί αγάπης, διότι αυτή δεν είναι επίγεια, αλλά επουράνια. Νομίζω δε ότι και η γλώσσα των αγγέλων αδυνατεί ενώπιον της ακριβέστατης διερευνήσεώς της, επειδή ακριβώς προέρχεται ακατάπαυστα από την ίδια τη μεγαλονοία του Θεού. Άραγε λοιπόν, επειδή ούτε η γλώσσα των ανθρώπων είναι ικανή για την ακριβέστατη εξήγησή της, θα διστάσουμε και εμείς;

Διότι δεν έδωσε σε όλους να τα γνωρίζουν όλα, αλλά στον ένα έδωσε την ιατρική, στον άλλο την ξυλουργική, και σε άλλον άλλη, ώστε, έχοντας ανάγκη ο ένας τον άλλον, να αγαπούμε ο ένας τον άλλον. Και στα πνευματικά πάλι θα μπορούσε να δει κανείς να συμβαίνει το ίδιο, όπως λέει ο Παύλος, ότι στον ένα δίνεται λόγος σοφίας, στον άλλο λόγος γνώσεως, σε άλλον προφητεία, σε άλλον χαρίσματα ιαμάτων, σε άλλον γένη γλωσσών, και σε άλλον ερμηνεία γλωσσών. Όμως τίποτα δεν είναι ανώτερο από την αγάπη· γι' αυτό και την προέταξε όλων, λέγοντας τα εξής: «Εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει· και εάν έχω προφητεία και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν έχω πίστη ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα». Και δεν σταμάτησε μέχρις εδώ, αλλά αποφαίνεται ότι ούτε και ο θάνατος υπέρ της ευσεβείας αποφέρει κανένα κέρδος, εάν δεν συνυπάρχει η αγάπη. Δεν είπε λοιπόν μάταια τόσα πολλά γι' αυτήν· διότι γνώριζε, γνώριζε σαφώς, ως γεωργός των εντολών του Θεού, ότι, εάν αυτή ριζωθεί σταθερά, βλασταίνει ο καρπός όλων των αγαθών. Διότι το «Δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις» και οποιαδήποτε άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο, στο «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου».

«Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και αν μοιράσω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου, και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι.» Λέγοντας αυτό, υπονόησε ότι οι ίδιοι είναι υπαίτιοι για το ότι λαμβάνουν τα μικρότερα χαρίσματα, και ότι είναι στο χέρι τους, αν το επιθυμούν, να λάβουν τα μεγαλύτερα. Είναι δε η αγάπη πολύ ανώτερη από όλα τα χαρίσματα. Και αυτό το αποδεικνύει προβάλλοντας και τη σύγκριση, ότι δηλαδή όλα τα άλλα χαρίσματα δεν είναι τίποτα όταν απουσιάζει η αγάπη. Δες λοιπόν πώς το αποδεικνύει αυτό.

Διότι δεν είπε: «Εάν γνωρίζω γλώσσες», αλλά: «Εάν μιλώ τις γλώσσες των αγγέλων». Και δεν είπε απλώς: «Εάν προφητεύω», αλλά: «Εάν γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση», δίνοντας έμφαση. Και δεν είπε: «Εάν δώσω τα υπάρχοντά μου», αλλά: «Εάν τα μοιράσω για να θρέψω τους φτωχούς», ώστε μαζί με τη δαπάνη να προστεθεί και η διακονία.

ιʹ. Γιατί όμως ανεβάζει τους μαθητές σε υψηλό όρος; Μεταφορικώς, η Θεία Γραφή ονομάζει όρη τις αρετές. Κολοφώνας όμως και ακρόπολη όλων των αρετών αποτελεί η αγάπη. Διότι σε αυτήν ορίζεται η τελειότητα. Διότι, εάν κάποιος ομιλεί τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, και εάν έχει πίστη ώστε να μετακινεί όρη, και όλη τη γνώση, και γνωρίζει όλα τα μυστήρια, και παραδώσει το σώμα του για να καεί, αλλά δεν έχει αγάπη, έγινε χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει άναρθρα, και ως τίποτα δεν θα υπολογιστεί.

Δʹ. Ιωάννου του ταπεινού μοναχού και πρεσβυτέρου του Δαμασκηνού, λόγος εις το Άγιον Σάββατον. αʹ. Ποιος θα εξαγγείλει τις δυναστείες του Κυρίου και θα κάνει ακουστούς όλους τους επαίνους Του; Ποιος θα διηγηθεί το απέραντο και αχανές πέλαγος της αγαθότητάς Του; Ποιος την ασύλληπτη αγάπη προς τους δούλους Του; Ποιος τη συγκατάβαση που ξεπερνά κάθε νου; Ποιος την ευσπλαχνία Του για εμάς και την άρρητη μέριμνα που απορρέει από αυτήν; Δεν υπάρχει κανείς, ούτε κι αν μιλούσε με τις γλώσσες των αγγέλων και των ανθρώπων· ούτε κι αν είχε συγκεντρώσει μέσα του ολόκληρη την ανθρώπινη σύνεση. Διότι, αν και το πνεύμα είναι πρόθυμο, εντούτοις η γλώσσα είναι αδύναμη να εκφραστεί και ο νους σκοτεινός για να κατανοήσει. Επειδή το μυστήριο της θείας οικονομίας είναι ομολογουμένως μέγα, και δεν συλλαμβάνεται με τη νόηση, αλλά προσεγγίζεται μόνο με την πίστη, απαιτώντας ψυχική αγνότητα η οποία συνίσταται από τον θείο φόβο και πόθο. Διότι δεν είναι δυνατόν να αποκτήσει κανείς την κάθαρση της ψυχής με άλλον τρόπο, παρά μόνο με τον θείο φόβο και έρωτα. Ούτε, πάλι, να δεχθεί τη θεία έλλαμψη, αν δεν καθαριστεί προηγουμένως η ορατική δύναμη της ψυχής. Επειδή το Θείο είναι απρόσιτο στους βέβηλους· και μόνο οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό, όπως λέει ο Χριστός, η όντως αλήθεια. Καθώς και στη θεοφάνεια που έγινε παλαιότερα στον Μωυσή στη βάτο, προστάζεται πρώτα να βγάλει το υπόδημά του, και έτσι να πλησιάσει στο σύμβολο που του εμφανίστηκε.

Ας ακούσουμε και ας τηρήσουμε και ας εφαρμόσουμε, με τη συνεργία και τη χάρη του Θεού, όσα με ευχέρεια έχει φιλοσοφήσει εκείνος για την αγάπη. «Εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων», λέει, «και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω για τροφή όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, αγαθοεργεί· η αγάπη δεν φθονεί· η αγάπη δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί το συμφέρον της, δεν παροξύνεται, δεν λογαριάζει το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα υπομένει, όλα τα ελπίζει· η αγάπη ποτέ δεν ξεπέφτει». Διότι, λέγοντας ότι «εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, και εάν έχω προφητεία και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και την υπεροχή των θαυμάτων, ώστε να μετακινώ και βουνά, και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι», νομίζω ότι αυτό συμφωνεί με το χωρίο: «Κύριε, δεν προφητεύσαμε στο όνομά σου και δεν εκβάλαμε δαιμόνια και δεν κάναμε πολλά θαύματα;» (

Επειδή, λοιπόν, ο Ιησούς ολοκλήρωσε τους λόγους αυτούς, και η δική μας ελαχιστότητα με τη χάρη και τη συνέργειά του είπε όσα είπε για τους λόγους αυτούς των ενταλμάτων του, πρέπει οπωσδήποτε να ολοκληρώσουμε αυτούς τους λόγους σε αυτόν εδώ τον λόγο και να παρακαλέσουμε τον Λόγο του Θεού να μου τείνει χείρα βοηθείας, ώστε να εκπληρώνω τους λόγους του με έργα και όχι μόνο με την ερμηνεία, για να μη φανώ, σύμφωνα με τον θείο Παύλο, σαν χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει, διότι δεν θα δικαιωθούν οι ακροατές ή οι ερμηνευτές, αλλά οι εκτελεστές του νόμου. Είθε δε ο χορηγός και δότης αυτού του νέου νόμου των εντολών να μας δώσει χείρα βοηθείας, ώστε, τηρώντας και φυλάσσοντας τον δικό του νόμο, να διατηρηθούμε από αυτόν και να διαφυλαχθούμε μέσω αυτού για τη βασιλεία του.

13. Ποιος λόγος θα σταθεί αρκετός για τη δική σου, ω μακαρία, δικαιοσύνη, για τις χάριτες του Σωτήρα προς εσένα και τις δικές σου προς το σύνολο των ανθρώπων; Ούτε αν κάποιος μιλά τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, θα έλεγε ο Παύλος. Σε εμένα φαίνεται πως μέρος της αιώνιας ευδαιμονίας που επιφυλάσσεται στους δικαίους είναι και τούτο, το να γνωρίζει κανείς και να περιγράφει σωστά, και όπως αρμόζει, τα δικά σου έργα. Διότι και αυτά οφθαλμός δεν τα είδε και αυτί δεν τα άκουσε, τα οποία ούτε ο κόσμος μπορεί να χωρέσει, κατά τον μέγα Ιωάννη. Μόνο σε εκείνο το θέατρο αρμόζουν τα δικά σου θαύματα, στο οποίο υπάρχει νέος ουρανός και νέα γη, και ήλιος είναι ο ήλιος της δικαιοσύνης, ο οποίος ούτε προηγείται, ούτε ακολουθείται από το σκοτάδι.

Βλέπετε πόσο ανώτερη είναι και πώς εμπεριέχει όλες τις αρετές η αγάπη. Αν και, γιατί το λέω αυτό; Είναι ανώτερη και υπερέχει κατά πολύ και με άπειρη διαφορά από τις ίδιες τις αγγελικές γλώσσες, από τα μυστήρια, τα χαρίσματα, τις αποκαλύψεις, το μαρτύριο, τη γνώση, την προφητεία, και από αυτήν την ίδια την πίστη. Και αυτό πάλι ο ίδιος ο Παύλος το δηλώνει λέγοντας: «Αν μιλώ, λέει, τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και αν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και αν έχω όλη την πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου και παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι».

Στους αποστόλους όμως δεν φάνηκε ανεκτό ούτε να επιδιώκουν και αυτά μαζί με εκείνα, ούτε κατά διάνοια, ούτε να μοιράζουν τη σπουδή τους και στα δύο, μήπως το κατώτερο γίνει εμπόδιο στο ανώτερο, αλλά, αφού ανέθεσαν αυτά σε άλλους, κατώτερους από τους ίδιους, και αφού φρόντισαν γι' αυτά τόσο μόνο όσο χρειάστηκε για να εκλέξουν τους διακόνους, στο εξής αφοσιώθηκαν μόνο στην προσευχή και στο κήρυγμα του ευαγγελίου. «Δεν είναι σωστό», λένε, «εμείς να αφήσουμε τον λόγο του Θεού και να υπηρετούμε σε τραπέζια». Εσύ όμως, σαν να έχεις μελετήσει να πολεμάς αυτούς κάθε φορά, ακολουθείς και εδώ την αντίθετη πορεία, και για να φροντίσεις καλά τα τραπέζια, καθιστάς μάταιο τον λόγο. Και διαφθείροντας την τάξη στα μάτια των μαθητών και δημιουργώντας με τις πράξεις σου τη χειρότερη γνώμη για τον εαυτό σου, λες πράγματα απίθανα και αβάσιμα, και φωνάζεις στο πλήθος μάταια, ως «χαλκός ηχών», όπως λέει, «ή κύμβαλον αλαλάζον». Διότι, εκείνοι που διαβάζουν τους κείμενους νόμους και συγκρίνουν τις πράξεις σου με αυτόν τον κανόνα, σε βρίσκουν παράνομο και σκαιό. Εσύ, πάλι, αναζητώντας δικαιολογία και αραδιάζοντας κάποιες γριφώδεις έννοιες, τον σκοπό των νόμων και τα παρόμοια, δεν πείθεις κανέναν, και με αυτή την εντύπωση να επικρατεί σε όλους ανεβαίνεις στο βήμα. Με ποια αιδώ να προηγείται, με ποια εύνοια, με ποια πίστη; Ή νομίζεις ότι μπορείς να πείσεις χωρίς αυτά, και μάλιστα όταν μιλάς για τέτοια πράγματα, τα οποία απαιτούν κόπους και ιδρώτα, όπως είναι ο βίος που οφείλουν να ζουν οι χριστιανοί;

Και για τον λόγο αυτόν, για χάρη της αρετής γίνονται και οι τελετές και κάθε κόπος, ενώ για τη δύναμη εκείνη κανείς από όσους γνωρίζουν πώς πρέπει να κοπιάζουν δεν μηχανεύτηκε τίποτα. Και τι λέω; Όταν αυτά δεν είναι παρόντα, δεν ένιωσαν κανέναν πόθο γι' αυτά ούτε τα αναζήτησαν, για τα οποία και όταν είναι παρόντα δεν επιτρέπεται ούτε να χαίρεται κανείς. «Διότι μη χαίρεστε», λέει, «που τα πνεύματα υποτάσσονται σε εσάς, αλλά χαίρεστε που τα ονόματά σας γράφτηκαν στους ουρανούς.» Επομένως, αυτό που ούτε δημιουργεί την αρετή ούτε καν μπορεί να φανερώσει την παρουσία της, είναι περιττό να το περιεργάζεται κάποιος που αναζητά την αρετή. Αλλά ούτε κι αν απολαμβάνει κάποιες πνευματικές θεωρίες και δέχεται αποκαλύψεις και γνωρίζει όλα τα μυστήρια, θα τον αναγνωρίσουμε και θα τον θαυμάσουμε από αυτά. Διότι και αυτά ενίοτε ακολουθούν εκείνους που ζουν εν Χριστώ, αλλά δεν συγκροτούν ούτε δημιουργούν τη ζωή αυτή· ώστε δεν έχει κανένα πλεονέκτημα στην αρετή εκείνος που αποβλέπει μόνο σε αυτά. Και αυτό το αποδεικνύει ο μακάριος Παύλος, σε όσα γράφει προς τους Κορινθίους: «Αν γνωρίζω», λέει, «όλα τα μυστήρια και έχω όλη τη γνώση, αλλά αγάπη δεν έχω, δεν είμαι τίποτα και έχω γίνει σαν τον χαλκό που ηχεί ή το κύμβαλο που αλαλάζει.» Επομένως, προσπερνώντας τα υπόλοιπα, ας στρέψουμε το βλέμμα μας στην ίδια τη θέληση της ψυχής, στην οποία συνίσταται και η χρηστότητα του ανθρώπου και η πονηρία, και η αληθινή υγεία και η ασθένεια, και γενικά η ζωή ή ο θάνατος· το να είναι αυτή η θέληση αγαθή και να στρέφεται μόνο προς τον Θεό, αυτή είναι η μακάρια ζωή.

Τέτοια και τόση είναι η δύναμη της αγάπης, και τέτοια είναι η απόλαυση παντοειδών αγαθών που παρέχεται σε όσους την ασπάζονται. Και όταν αυτή χαθεί, κάθε χάρη φεύγει, κάθε πράξη αρετής εξαφανίζεται, κάθε κοινωνία σπαράσσεται, και κάθε πολιτεία μαζί με τους ίδιους τους νόμους και τους ανθρώπους της γκρεμίζεται στον όλεθρο. Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει με τους σωματικούς συνδέσμους, με τους οποίους συνδέονται και συγκρατούνται τα μέλη του έμβιου όντος, όταν αυτοί κοπούν και διαρρηχθούν, αμέσως ολόκληρο το έμβιο ον διασκορπίζεται και συμπαρασύρεται στον αφανισμό, έτσι και όταν η αγάπη, που συνδέει και συγκρατεί τα πάντα, αποκοπεί από την πολιτεία μας, κάθε αρετή, τάξη και κάθε αγαθό διασπάται και καταστρέφεται, ενώ αντ' αυτών εισάγεται η κακία, η φθορά, η αταξία και η σύγχυση, και γενικά κανένα από τα καλά δεν καταλήγει σε ωφέλιμο τέλος χωρίς την αγάπη. Διότι ούτε η απόκτηση των χαρισμάτων χωρίς την αγάπη είναι ωφέλιμη, ούτε το δώρο της προφητείας είναι πολύτιμο, ούτε η πίστη, ακόμη και αν με αυτήν μετακινούνται και καταβιβάζονται βουνά, θεωρείται ευσέβεια χωρίς την αγάπη. Ούτε το να δώσει κανείς όλα τα υπάρχοντά του σε αυτούς που έχουν ανάγκη και να παρουσιαστεί γυμνός από πλούτο λογίζεται ως ελεημοσύνη. Και τι λέω; Ούτε ο μαρτυρικός θάνατος μέσα στη φωτιά δεν μένει αζήμιος, αν απουσιάζει η αγάπη. Σου φαίνεται ότι αυτά που ειπώθηκαν είναι τολμηρά; Η σάλπιγγα του Πνεύματος, ο μέγας Παύλος, συνηχεί και συμφωνεί μαζί μου. Επομένως, είναι καλύτερο να ακούσουμε τη δική του σάλπιγγα. Τι λέει λοιπόν εκείνος;

Αν, λέει, μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και αν έχω προφητεία και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και αν έχω τέτοια πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Είδες πόσο συγκλονιστικά και φοβερά λόγια διατύπωσε; Τι λες, Παύλε; Ενώ μοιράζεις όλα σου τα υπάρχοντα σε αυτούς που έχουν ανάγκη, και έχεις πίστη που μετακινεί βουνά, και παραδίδεις το σώμα σου στη φωτιά για να καεί υπέρ του Χριστού, δεν βρίσκεις απολύτως κανένα όφελος, αλλά μάταια και επιζήμια υπομένεις όλα αυτά, άλλα κατέχοντάς τα και άλλα πονώντας και πάσχοντας; Ναι, λέει, αν δεν υπάρχει η αγάπη, μέσω της οποίας τα υπόλοιπα συγκροτούνται και τελειοποιούνται, κανένα από όσα ειπώθηκαν δεν παρέχει το παραμικρό κέρδος σε κανέναν, αλλά και καταλήγει σε επιζήμιο αποτέλεσμα για εκείνον που τα διαθέτει. Έτσι, χωρίς αγάπη κανένα από τα χαρίσματα ούτε από τις αρετές δεν ωφελεί, αντίθετα μάλιστα φθείρουν και την ίδια τη χρηστότητά τους, γίνονται ισάξια με την κακία για εκείνον που τα κατέχει, και σε όσους υπάρχουν, αποδεικνύονται πρόξενοι μεγάλης ζημιάς. Διότι αυτός που μοίρασε όλα του τα υπάρχοντα και εκείνος που παρέδωσε το σώμα του στη φωτιά, χωρίς να ωφεληθούν καθόλου λόγω της απουσίας της αγάπης, πόσο μεγάλη ζημιά υπέστησαν;

Σε άλλη επιστολή, διδάσκοντας για τα ίδια θέματα και υποδεικνύοντας στους μαθητές το μεγαλείο του πνευματικού πλούτου, και προτρέποντάς τους να σπεύσουν ώστε να φθάσουν στο τέλειο μέτρο, έλεγε: Να επιδιώκετε με ζήλο τα πνευματικά χαρίσματα· και σας δείχνω έναν δρόμο ασυγκρίτως ανώτερο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που βουίζει ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Και εάν διανείμω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου και παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και παραθέτει ποιοι είναι οι καρποί της αγάπης και πώς όσοι την έχουν αποκτήσει έχουν λυτρωθεί ολοκληρωτικά από τα πάθη της κακίας, λέγοντας: Η αγάπη δεν φθονεί, η αγάπη δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά το δικό της συμφέρον, δεν σκέφτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα υπομένει, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει. Και πάλι ο ίδιος λέει: Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.

Δεν ακούς τι λέγει ο Παύλος; «Εάν έχω όλα τα χαρίσματα, εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, εάν μιλώ τις γλώσσες των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα»· επειδή αυτά τα χαρίσματα είναι προτρεπτικά, και όσοι επαναπαύονται σε αυτά, αν και βρίσκονται στο φως, είναι νήπιοι. Διότι πολλοί από τους αδελφούς έφτασαν σε τέτοια μέτρα και απέκτησαν χαρίσματα ιαμάτων και αποκαλύψεως και προφητείας, και επειδή δεν έφτασαν στην τέλεια αγάπη, όπου βρίσκεται ο «σύνδεσμος της τελειότητος», τους επιτέθηκε πόλεμος και, από αμέλεια, έπεσαν. Εάν όμως κάποιος φθάσει στην τέλεια αγάπη, αυτός πλέον έχει δεθεί και είναι αιχμάλωτος στη χάρη. Εάν, πάλι, κάποιος πλησιάσει ελάχιστα στο μέτρο της αγάπης, αλλά δεν φθάσει στο σημείο να δεθεί από αυτήν την αγάπη, ένας τέτοιος άνθρωπος βρίσκεται ακόμη υπό φόβο, πόλεμο και κίνδυνο πτώσεως, και εάν δεν διασφαλιστεί, ο σατανάς τον γκρεμίζει. Έτσι άλλωστε πλανήθηκαν πολλοί· όταν τους δόθηκε η χάρη, θεώρησαν ότι κατέκτησαν την τελειότητα και έλεγαν: «Μας αρκεί, δεν έχουμε ανάγκη». Αλλά ο Κύριος ούτε τέλος έχει ούτε μπορεί να καταληφθεί, και οι Χριστιανοί δεν τολμούν να πουν ότι «καταλάβαμε», αλλά παραμένουν ταπεινωμένοι αναζητώντας τον νύχτα και ημέρα. Στα ορατά πράγματα η μάθηση είναι ατελείωτη, και κανείς δεν το γνωρίζει αυτό, παρά μόνον ο μελετηρός που έχει διδαχθεί έστω και μετρίως τα γράμματα.