Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 13:12

Άκουσε πάλι και τον Παύλο, που σε διδάσκει αυτό καθαρά, και άφησε το πολυθρύλητο ληρώδες σου, που ισχυρίζεται ότι η φύση και το πρόσωπο είναι το ίδιο. Διότι λέγει προς τους Κορινθίους για τους καθαρούς στην καρδιά, ότι τώρα βλέπουν τον Θεό σαν σε καθρέφτη και αινιγματικά, ενώ στον μέλλοντα αιώνα πρόσωπο προς πρόσωπο. Πες μου, λοιπόν, εσύ που λες ότι η φύση και το πρόσωπο είναι το ίδιο, είναι άραγε δυνατόν να αντιστρέψεις τη φράση και να πεις: «Τότε όμως οι δίκαιοι θα δουν τον Θεό φύση προς φύση;» Μακριά από μια τέτοια βλασφημία· διότι ο ίδιος ο θείος Παύλος μαρτυρεί για τον Θεό λέγοντας: «Κανείς από τους ανθρώπους δεν Τον είδε, ούτε μπορεί να Τον δει». Ώστε φύση και πρόσωπο δεν είναι το ίδιο.

Γευθείτε και δείτε ότι ο Κύριος είναι αγαθός. Σε πολλά σημεία έχουμε παρατηρήσει ότι οι δυνάμεις της ψυχής λαμβάνουν την ίδια ονομασία με τα εξωτερικά μέλη του σώματος. Επειδή όμως ο Κύριός μας είναι ο αληθινός άρτος, και η σάρκα Του είναι αληθινή τροφή, είναι ανάγκη η τέρψη της ευφροσύνης του άρτου να γεννάται μέσα μας μέσω μιας νοητής γεύσης. Όπως ακριβώς η φύση του μελιού δεν μπορεί να παρασταθεί σε όσους δεν την γνωρίζουν με τα λόγια τόσο, όσο με την ίδια την αίσθηση της γεύσης, έτσι και η αγαθότητα του ουράνιου Λόγου δεν μπορεί να μεταδοθεί ξεκάθαρα μόνο με τις διδασκαλίες, εάν δεν μπορέσουμε, ερευνώντας βαθύτερα τα δόγματα της αλήθειας, να κατανοήσουμε με την προσωπική μας εμπειρία την αγαθότητα του Κυρίου. Είπε όμως «γευθείτε» και όχι «χορτάστε»· διότι τώρα γνωρίζουμε εν μέρει, και βλέπουμε την αλήθεια μέσα από καθρέφτη και σαν αίνιγμα· θα έρθει όμως κάποτε η ώρα που ο τωρινός αρραβώνας και αυτή η πρόγευση της χάριτος θα καταλήξουν για εμάς στην τελειότητα της απόλαυσης.

Τα ρεύματα του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού. Τα μεν αλμυρά ύδατα, αναταρασσόμενα σφοδρά από τους ανέμους, βούιξαν και ταράχθηκαν· τα δε ρεύματα του ποταμού, προχωρώντας αθόρυβα και ρέοντας ήσυχα προς όσους είναι άξιοι να τα δεχθούν, ευφραίνουν την πόλη του Θεού. Και τώρα ο δίκαιος πίνει το ζων ύδωρ, και αργότερα θα το πιει αφθονότερα, όταν πλέον πολιτογραφηθεί στην πόλη του Θεού. Αλλά τώρα μεν το πίνει μέσα από κάτοπτρο και με τρόπο αινιγματικό, εξαιτίας της μερικής κατανόησης των θείων θεωρημάτων· τότε όμως θα δεχθεί τον ποταμό που θα πλημμυρίζει τα πάντα, ο οποίος θα έχει τη δύναμη να κατακλύσει με ευφροσύνη ολόκληρη την πόλη του Θεού. Ποιος άραγε να είναι ο ποταμός του Θεού, παρά το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο χορηγείται στους αξίους εκ της πίστεως όσων έχουν πιστέψει στον Χριστό; Διότι λέγει: «Από την κοιλιά εκείνου που πιστεύει σε εμένα θα ρεύσουν ποταμοί»· και πάλι: «Εάν κάποιος πιει από το ύδωρ που εγώ δίνω, θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που θα αναβλύζει για την αιώνια ζωή». Αυτός, λοιπόν, ο ποταμός ευφραίνει ολόκληρη την πόλη του Θεού, δηλαδή την Εκκλησία εκείνων που έχουν το πολίτευμά τους στους ουρανούς· ή διαφορετικά, πρέπει να εννοήσουμε ως πόλη, η οποία ευφραίνεται από την άφθονη ροή του Αγίου Πνεύματος, ολόκληρη τη νοητή κτίση, από τις υπερκόσμιες δυνάμεις μέχρι τις ανθρώπινες ψυχές. Διότι μερικοί ορίζουν την πόλη ως ένα οργανωμένο σύστημα, το οποίο διοικείται σύμφωνα με τον νόμο.

Οι άγιοι μαθητές του Σωτήρος ημών, αφού έφθασαν πέρα από τη θεωρία, όσο είναι δυνατόν στους ανθρώπους, και αφού καθάρθηκαν από τον Λόγο, αναζητούν το τέλος και ποθούν να γνωρίσουν την έσχατη μακαριότητα, την οποία ο Κύριός μας διακήρυξε ότι αγνοούν και οι άγγελοί Του και ο Ίδιος, ονομάζοντας αφενός «ημέρα» ολόκληρη την ακριβή κατάληψη των επινοιών του Θεού, και αφετέρου «ώρα» τη θεωρία της ενάδος και μονάδος, των οποίων τη γνώση απέδωσε αποκλειστικά στον Πατέρα. Υποθέτω λοιπόν ότι λέγεται πως ο Θεός γνωρίζει για τον εαυτό Του εκείνο το οποίο είναι, και πως δεν γνωρίζει εκείνο το οποίο δεν είναι. Διότι λέγεται μεν ότι ο Θεός γνωρίζει τη δικαιοσύνη και τη σοφία, όντας ο Ίδιος αυτοδικαιοσύνη και σοφία, αγνοεί δε την αδικία και την πονηρία· διότι ο Θεός που μας δημιούργησε δεν είναι αδικία και πονηρία. Εάν λοιπόν λέγεται ότι ο Θεός γνωρίζει για τον εαυτό Του εκείνο που είναι, και δεν γνωρίζει εκείνο που δεν είναι, και από την άλλη ο Κύριός μας, σύμφωνα με την έννοια της ενανθρωπήσεως και την παχύτερη διδασκαλία, δεν αποτελεί το έσχατο ορεκτό, άρα ο Σωτήρας μας δεν γνωρίζει το τέλος και την έσχατη μακαριότητα. «Αλλά ούτε και οι άγγελοι, λέει, γνωρίζουν», δηλαδή ούτε η θεωρία που υπάρχει σε αυτούς και οι λόγοι των διακονιών τους αποτελούν το έσχατο ορεκτό. Διότι παχυλή είναι και η δική τους γνώση σε σύγκριση με την πρόσωπο με πρόσωπο γνώση.

Και κανείς ας μην νομίζει ότι η άρνηση του να είναι το Πνεύμα κτίσμα αποτελεί αθέτηση της υποστάσεώς Του. Διότι χαρακτηριστικό της ευσεβούς διανοίας είναι να αποφεύγει με ευλάβεια να αποδίδει στο Άγιο Πνεύμα όσα αποσιωπώνται στις Άγιες Γραφές, αλλά να έχει την πεποίθηση ότι η εμπειρία και η ακριβής κατανόησή Του επιφυλάσσεται για εμάς στον μέλλοντα αιώνα, όταν, αφού ξεπεράσουμε το να βλέπουμε την αλήθεια μέσα από καθρέφτη και με τρόπο αινιγματώδη, αξιωθούμε της πρόσωπο με πρόσωπο θεωρίας.

Μολονότι ο προφήτης Ιεζεκιήλ προέβη στην περιγραφή τους με τρόπο παραστατικό, λέγοντας ότι το καθένα είχε τέσσερα πρόσωπα: το ένα ανθρώπου, το άλλο λέοντος, το άλλο αετού και το άλλο μόσχου· και ότι το καθένα είχε έξι πτέρυγες, και ότι είχαν ολόγυρα οφθαλμούς, και ότι κάτω από το καθένα βρισκόταν ένας τετράγωνος τροχός· ωστόσο, παρόλο που ο προφήτης έκανε αυτή την περιγραφή, εμείς, ακόμη και όταν τη διαβάζουμε, δεν μπορούμε να την κατανοήσουμε. Εάν δε τον θρόνο τον οποίο περιέγραψε δεν μπορούμε να τον κατανοήσουμε, τον αόρατο Θεό που κάθεται πάνω σε αυτόν πώς θα μπορέσουμε να τον κατανοήσουμε; Διότι η πρόσωπο με πρόσωπο θέα και η τέλεια επίγνωση της ακατάληπτης μεγαλειότητας του Θεού έχει υποσχεθεί ότι θα αποδοθεί στους αξίους στον μέλλοντα αιώνα. Τώρα όμως, έστω κι αν κάποιος είναι ο Παύλος, έστω κι αν είναι ο Πέτρος, βλέπει μεν αληθινά και δεν πλανάται, ούτε φαντάζεται, ωστόσο βλέπει μέσα από κάτοπτρο και αινιγματικά· και αποδεχόμενος τώρα με ευχαριστία το μερικό, προσδοκά με μεγάλη χαρά το τέλειο στο μέλλον.

Διότι η θέαση πρόσωπο με πρόσωπο και η τέλεια επίγνωση έχει εξαγγελθεί ότι θα αποδοθούν στους αξίους στον μέλλοντα αιώνα· τώρα όμως, ακόμη και αν είναι κάποιος ο Παύλος, ακόμη και αν είναι ο Πέτρος, βλέπει μεν αληθινά αυτά που βλέπει, και δεν πλανάται, ούτε φαντάζεται, ωστόσο βλέπει μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, και αποδεχόμενος τώρα με ευχαριστία το μερικό, προσδοκά περιχαρής το τέλειο στο μέλλον.

Αυτό το επιβεβαιώνει μεν ο απόστολος Παύλος, διατυπώνοντας τον λόγο του με κάποιον τέτοιο τρόπο, ότι: Όπως όταν ήμουν νήπιο, και μόλις μάθαινα τα πρώτα στοιχεία των λογίων του Θεού, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, σκεπτόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, και επείγομαι να φθάσω στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού, κατήργησα τη συμπεριφορά του νηπίου. Και απέκτησα τόση προκοπή και βελτίωση στην κατανόηση των θείων, ώστε αφενός η επίγνωση στην ιουδαϊκή λατρεία να μοιάζει με κινήματα νηπιακού νου, αφετέρου δε η γνώση διά του Ευαγγελίου να αρμόζει σε άνδρα πλέον τέλειο στα πάντα. Έτσι, σε σύγκριση με τη γνώση που πρόκειται να αποκαλυφθεί στους αξίους στον μέλλοντα αιώνα, ακόμη και αυτό που θεωρείται τώρα τέλειο ως προς τη γνώση είναι κάτι μικρό και τόσο αμυδρότερο, ώστε να υπολείπεται της καθαρότητας του μέλλοντος αιώνος περισσότερο από όσο υπολείπεται από το «πρόσωπο με πρόσωπο» το να βλέπει κανείς «μέσα από καθρέφτη και με αινίγματα». Αυτό το συνιστούν και οι μαθητές του Κυρίου περί τον μακάριο Πέτρο και Ιωάννη, πιστοποιώντας και αυτοί εξίσου την υπεροχή της γνώσης που επιφυλάσσεται για τον μέλλοντα αιώνα, μέσα από τη διαρκή επίδοση και προκοπή προς το υψηλότερο κατά τον παρόντα βίο.

Αλλά δεν πρέπει εξαιτίας αυτού να σιωπήσουμε, παρά, χρησιμοποιώντας ως οδηγούς τα ίδια τα ρητά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και καθοδηγούμενοι σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, είναι αναγκαίο να μιλήσουμε· όχι για να σμικρυνθεί η δόξα από τη δική μας ερμηνεία, εν μέσω σωματικής αδυναμίας και λόγου περιφρονημένου, αλλά για να θαυμαστεί και μέσα από αυτό το μέγεθος της μακροθυμίας και της φιλανθρωπίας του αγαθού Θεού, διότι ανέχεται αυτούς που ψελλίζουν τα μεγαλεία της εν Χριστώ Ιησού αγάπης και χάριτός Του. Αφού, λοιπόν, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είπε: «Εάν δεν γεννηθεί κανείς άνωθεν, δεν δύναται να δει τη βασιλεία του Θεού»· και πάλι: «Εάν δεν γεννηθεί κανείς εξ ύδατος και Πνεύματος, δεν δύναται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού»· έπειτα, μετά την εκ νεκρών ανάσταση (αφού εκπληρώθηκε σε Αυτόν η προφητεία διά του Δαβίδ εκ προσώπου του Θεού και Πατρός, ο οποίος είπε: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη για κληρονομιά σου, και για ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης», το οποίο και συνέβη και είναι οφθαλμοφανές σε όλους), τελικά δίνει εντολή στους μαθητές Του, σε αντιδιαστολή προς την πρώτη εντολή που τους εμπόδιζε να πορευτούν σε οδό εθνών, λέγοντας: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος».

ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ 〈περί της αγίας και ομοουσίου Τριάδος〉 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΠΑΡΟΝΤΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ Είναι εξαιρετικά δυσπρόσιτα τα ζητήματα περί του Θεού ακόμη και για εκείνους που είναι υπερβολικά εξασκημένοι και άρτια προετοιμασμένοι στο να μπορούν να εμβαθύνουν στα μυστήρια, τα οποία βρίσκονται πέρα από κάθε νου, και έστω να τα βλέπουν «δι' εσόπτρου εν αινίγματι», σύμφωνα με τον σοφότατο Παύλο.

Διότι το Θείο είναι παντελώς απαλλαγμένο από γένος και ειδοποιό διαφορά· αλλά εάν επρόκειτο να παραιτηθούμε από εκείνα μέσω των οποίων θα μπορούσε κανείς να οδηγηθεί έστω και σε μια στοιχειώδη γνώση της ουσίας που υπέρκειται των πάντων, θα καταστούμε εξ αυτού άπιστοι και αμαθείς, μη διδασκόμενοι από πουθενά ποιος είναι ο φύσει και αληθώς Θεός, «κλυδωνιζόμενοι και περιφερόμενοι από κάθε άνεμο», κατά το γεγραμμένο. Εάν δε φοβηθούμε και αποβάλουμε παντελώς ακόμη και αυτό, το να βλέπουμε δηλαδή έστω «μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά» και να γνωρίζουμε «εκ μέρους», θα γίνουμε όλοι ίσοι με κωφούς και αναίσθητους λίθους, ..... ένα ανώφελο βάρος της γης, όπως είπε κάποιος από τους ποιητές των Ελλήνων. Β. Αλλά πού, λένε, αναφέρει η Γραφή το ομοούσιο; Α. Μας πείθεις να επιστρέψουμε στο ίδιο επιχείρημα, φίλε μου. Διότι πού ονόμασε η Γραφή τον Θεό των όλων ασώματο και ασχημάτιστο, απεριόριστο και αβασίλευτο;

Εάν λοιπόν ισχυρίζονται ότι το ομοούσιον βρίσκεται εκτός της ιερής χρήσεως και συνήθειας, καταρχάς αδικούν τον ευφυή τρόπο παραγωγής των ονομάτων. Διότι από το ον προέρχεται η ουσία και το ομοούσιον. Επιδεικνύοντας δε τόσο μεγάλη άγνοια, αναιρούν μαζί με αυτό και τις άλλες εκφράσεις μέσω των οποίων μας καθίσταται δυνατό, έστω και «δι' εσόπτρου και εν αινίγματι», να διακρίνουμε και να δεχθούμε στον νου μας αμυδρές παραστάσεις της θεότητας. Β. Τι συμβαίνει όμως, εάν δεν λέγουν ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, αλλά μάλλον ότι είναι ομοιοούσιος; Α. Δεν θα μιλούν ορθά, αγαπητέ μου, αλλά πρώτον μεν θα συλληφθούν οι ίδιοι να διαφωνούν με τον εαυτό τους, απορρίπτοντας με μεγάλη κακοπιστία τη λέξη ως μη αναφερόμενη στις Γραφές. Διότι, είτε θεωρεί κανείς ότι πρέπει να λέγεται ο Υιός ομοούσιος, είτε, εάν αυτό δεν πρέπει να συμβαίνει καθόλου αλλά πρέπει να λέγεται ομοιοούσιος κατά τη δική τους αντίληψη, εξίσου και στις δύο περιπτώσεις παρεισφρέει και στους δύο όρους η λέξη της ουσίας. Και ενώ διαβάλλουν τη λέξη, εννοώ το ομοούσιον, και κατακραυγάζουν εναντίον της ότι είναι νόθα, εσφαλμένη και αντίθετη προς τις θείες Γραφές, και τι άλλο από τέτοια δεν έχουν πει, τελικά την αποδέχονται πάλι και την συγκαταλέγουν στις πλέον δόκιμες.

Επομένως, το ασώματο θα γεννήσει σύμφωνα με την ίδια του τη φύση, χωρίς το γέννημα να έχει γέννηση μέσα στον χρόνο, αλλά νοούμενο ταυτόχρονα και συνυπάρχοντας με την ύπαρξη αυτού που το γεννά, και χωρίς βέβαια να έρχεται χρονικά ύστερα, εφόσον έχει φανερωθεί από άναρχη αρχή, η οποία βρίσκεται πέρα και από τους ίδιους τους αιώνες. Β. Σωστά μίλησες· όμως, αν ο λόγος γινόταν πιο σαφής και κατέβαινε κατά κάποιο τρόπο στη φύση των δημιουργημάτων, θα καθιστούσε πολύ πιο φανερό το ζητούμενο. Διότι τα νοήματα που ξεπερνούν κατά πολύ τον νου των ακροατών θα μπορούσαν να γίνουν πιο κατανοητά, αν παρουσιάζονταν μέσω ξεκάθαρων παραδειγμάτων. Α. Αληθινός είναι ο λόγος σου, αγαθέ μου, αλλά αν εξετάσεις τη φύση των όντων, άραγε θα μπορούσες να πεις με ακρίβεια με τι από όλα μοιάζει περισσότερο ο Θεός, ώστε να μπορεί να αποκτήσει ομοιότητα με οτιδήποτε και να είναι απολύτως απαράλλακτος; Β. Σε καμία περίπτωση, διότι κανένα από τα δημιουργήματα δεν είναι Θεός κατά φύση. Α. Επομένως, πρέπει να θαυμάζουμε πάρα πολύ τον ιερό Παύλο που μας λέει: «Διότι τώρα βλέπουμε σαν μέσα από καθρέφτη και με αινιγματικό τρόπο»· και βέβαια, και το «Τώρα γνωρίζω μερικά» θα ήταν όσιο και σοφό να μην το αφήσουμε χωρίς να το θαυμάσουμε. Β. Πολύ σωστά. Α. Ας προχωρήσουμε, λοιπόν, το συντομότερο στην ίδια την αγία Γραφή.

Διότι το ότι εγέννησε το δηλώνει το όνομα Πατήρ, και το ότι γεννήθηκε το διασαφήνισε το όνομα Υιός. Και βεβαίως, το ότι το Πνεύμα προέρχεται από τον Θεό Πατέρα, και είναι ίδιον και του ίδιου του Υιού, κατά το παράδειγμα του δικού μας ανθρώπινου πνεύματος, έστω και αν νοείται και υπάρχει αληθώς ως υπόσταση, το έχει φανερώσει η ονομασία του. Β. Ποια είναι λοιπόν η φύση του Πνεύματος; Α. Αυτή ακριβώς που νοείται ως φύση και του Πατρός και του Υιού· και είναι ομολογουμένως απόρρητη, ενώ η δόξα περί της θεότητας έχει ξεπεράσει το μέτρο του δικού μας νου και λόγου. Σε εκείνους όμως που είναι συνηθισμένοι να βλέπουν, έστω και μέσα από καθρέφτη και με αίνιγμα, και που γνωρίζουν εκ μέρους, ανατέλλουν κάποιες αμυδρές ακτίνες της θεοπτίας, οι οποίες καταυγάζουν τον αιθέρα της διανοίας και τους οδηγούν προς την εφικτή γνώση. Απλή λοιπόν και ασύνθετη είναι η φύση που βρίσκεται υπεράνω των πάντων, η οποία διευρύνεται με τις ιδιότητες των υποστάσεων και με τις διαφορές των προσώπων και των ονομάτων και προχωρεί σε Αγία Τριάδα, εντούτοις συγκλίνει, μέσω της φυσικής ενότητας και της καθόλα απαράλλακτης ταυτότητας, προς ένα πράγμα, στο όνομα και στην πραγματικότητα του Θεού, ώστε και στο κάθε πρόσωπο να νοείται ολόκληρη η φύση, μαζί με το ότι φέρει και το δικό του ιδιαίτερο γνώρισμα, το οποίο προφανώς αναφέρεται στην υπόσταση. Διότι το κάθε πρόσωπο παραμένει αυτό που είναι, με το να πλουτίζει και τα άλλα στη δική του φύση μέσω της φυσικής του ένωσης με αυτά.

Διότι για τους ευσεβείς όλα τα δεινά είναι υποφερτά εξαιτίας της αγάπης προς τον Χριστό· και αν ακόμη η θλίψη υψώνεται σαν βουνό, εκείνοι θα αψηφήσουν κάθε κίνδυνο και δεν θα απομακρύνουν το φρόνημά τους από τη φιλία προς τον Θεό. Το ότι λέγεται πως κατήλθε ο Θεός, δεν σημαίνει ότι εμφανίζεται σε κάποιον χαμηλό τόπο, αλλά πάλι κάπου ψηλά και πάνω σε βουνό, για να κατανοήσεις μέσα σου κάτι τέτοιο: ότι, έστω και αν η θεία φύση, συγκαταβαίνοντας στις δικές μας διάνοιες, προσφέρει τον εαυτό της σε εμάς για κατανόηση, παραμένει πάλι σε λόγους και θεωρήματα που βρίσκονται πάρα πολύ ψηλότερα από εμάς. Διότι το υψηλό και υπέρτατο των δογμάτων που την αφορούν υποδηλώνεται μέσω του βουνού, για το οποίο η Γραφή λέει ότι ολόκληρο καταμαυρίζει από τον καπνό. Διότι πραγματικά, οι λόγοι περί της θεότητας είναι για εμάς δριμείς και όχι ιδιαίτερα ξεκάθαροι, καθώς ερεθίζουν το μάτι της διάνοιας σαν καπνός. Γι' αυτόν τον λόγο, ο σοφότατος Παύλος διαβεβαίωσε ότι εμείς βλέπουμε «δι' εσόπτρου εν αινίγματι»· ότι δε έθεσε «το σκοτάδι ως κρυψώνα του», δηλαδή ο Θεός, λέει κάπου πάλι ο ψαλμωδός, υποδηλώνοντας με τη λέξη «σκότος» το ακατάληπτο της φύσης του, για το οποίο πολύ σωστά θα μπορούσε να ληφθεί ως τύπος ο καπνός γύρω από το πυρ στο βουνό. Και το ίδιο το θείο κατέρχεται με μορφή φωτιάς, κατά τη συγκεκριμένη μάλιστα χρονική στιγμή, με τρόπο πρέποντα και αναγκαίο για τη φύση του πράγματος.

Διότι έπρεπε και να πιστεύουμε και να κατανοούμε. Και επειδή τα θεία ζητήματα γίνονται αποδεκτά διά της πίστεως, δεν πρέπει για τον λόγο αυτό να εγκαταλείπουμε εντελώς την έρευνά τους, αλλά μάλλον να προσπαθούμε να ανέλθουμε έστω και σε μια μέτρια γνώση, η οποία βλέπει «ως δι' εσόπτρου εν αινίγματι», όπως ακριβώς λέει ο Παύλος. Πολύ σωστά δε πάλι δεν ισχυρίζονται ότι πρώτα γνώρισαν και έπειτα πίστεψαν, αλλά προτάσσοντας την πίστη, εισάγουν ως δεύτερη τη γνώση. Διότι η γνώση έπεται της πίστεως και δεν προηγείται αυτής, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε». Διότι, αφού κατατεθεί εκ των προτέρων μέσα μας η απλή και χωρίς περιέργεια πίστη δίκην θεμελίου, εποικοδομείται στη συνέχεια σταδιακά η γνώση, ανυψώνοντάς μας στο «μέτρο της ηλικίας» του Χριστού και σε «άνδρα τέλειο» και πνευματικό. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Θεός λέει κάπου: «Ιδού, εγώ θέτω στα θεμέλια της Σιών λίθο εκλεκτό, ακρογωνιαίο, πολύτιμο». Διότι αρχή μας και θεμέλιο για τον αγιασμό και τη δικαιοσύνη είναι ο Χριστός, προφανώς διά της πίστεως και όχι με άλλον τρόπο· διότι έτσι κατοικεί μέσα μας.

Έτσι νομίζω ότι πρέπει οι ευσεβείς να κατανοούν τις δυσκολίες που παρεμβάλλονται· διότι «βλέπουμε μέσα από καθρέφτη αινιγματικά», όπως λέει ο Παύλος. <Γι' αυτό σας είπα ότι θα πεθάνετε μέσα στις αμαρτίες σας.> Έχοντας ανατρέψει με λίγα λόγια την πολύ ανόητη υπόνοια εκείνων που σκέφτονταν αυτά, και έχοντας ελέγξει πάλι αυτούς που φλυαρούσαν εναντίον του, επανέρχεται σαν στον αρχικό σκοπό που είχε θέσει στο λόγο του, και επαναλαμβάνοντας πάλι, τους υποδεικνύει σε πόσα κακά θα βρεθούν και σε τι θα περιπέσουν, απορρίπτοντας εντελώς παράλογα το να πιστέψουν σε αυτόν. Και αυτό το πράγμα θα ήταν το πιο ταιριαστό για τον σοφό και επιεική δάσκαλο· διότι νομίζω ότι ο δάσκαλος δεν πρέπει να φιλονικεί με την αμάθεια των ακροατών, ούτε να αμελεί τη φροντίδα γι' αυτούς, ακόμη κι αν ίσως δεν δέχονται πολύ πρόθυμα τη γνώση των μαθημάτων, αλλά να λέει πάλι τα ίδια, ή μάλλον να τα επαναλαμβάνει πολλές φορές, και να χρησιμοποιεί τα ίδια λόγια. Επειδή και ο υπομονετικός γεωργός, αφού οργώσει κάποτε το χωράφι και υποστεί όχι μικρούς κόπους σε αυτό, και χώσει τον σπόρο στα αυλάκια, αν τον δει κατεστραμμένο, τρέχει πάλι στο αλέτρι και δεν διστάζει να σπείρει πάνω στα ήδη κατεστραμμένα. Διότι, έχοντας αποτύχει στην αρχή του σκοπού του, δεν θα πάθει οπωσδήποτε τα ίδια τη δεύτερη φορά.

Επειδή όμως με αυτό συνέδεσε το «Κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα παρά μόνο δι' εμού», ας πούμε λοιπόν κάτι και για αυτό από όσα πρόκειται να λεχθούν, ερευνώντας πρώτα το πώς μπορεί κανείς να πάει προς τον Πατέρα. Ερχόμαστε, λοιπόν, με δύο τρόπους· διότι ή, έχοντας γίνει άγιοι σύμφωνα με το μέτρο που ταιριάζει στην ανθρωπότητα, προσκολλώμαστε στον άγιο Θεό· διότι «Άγιοι θα είστε», λέει, «επειδή εγώ είμαι άγιος»· ή βαδίζουμε προς τη γνώση του Πατέρα μέσα από την πίστη και τη θεωρία, η οποία είναι «σαν μέσα από καθρέφτη και με τρόπο αινιγματώδη», όπως είναι γραμμένο. Αλλά κανείς ποτέ δεν θα γινόταν άγιος, ούτε θα έφτανε στην κατ' αρετήν πολιτεία, εάν ο Χριστός δεν τον καθοδηγούσε στα πάντα, ούτε θα ενωνόταν με τον ίδιο τον Θεό και Πατέρα, εάν δεν μεσίτευε πάντως ο Χριστός. Διότι είναι μεσίτης Θεού και ανθρώπων, συνάπτοντας δι' εαυτού και εν εαυτώ την ανθρωπότητα με τον Θεό. Διότι καθόσον μεν έχει γεννηθεί από την ουσία του Θεού και Πατρός, εφόσον είναι Λόγος και απαύγασμα και χαρακτήρας, είναι ένα με τον Πατέρα, όντας ολόκληρος μέσα σε Αυτόν, και έχοντας Αυτόν μέσα Του· καθόσον δε έγινε άνθρωπος σαν εμάς, χωρίς τη δική μας αμαρτία, ενώνεται με τους επί της γης, και έγινε σαν κάποιο μεθόριο, συνέχοντας μέσα στον εαυτό Του εκείνα που έχουν συνδράμει προς ενότητα και φιλία.

Διότι κανείς από όσους έχουν νου δεν θα μπορούσε να πει ότι η φύση του Θεού υπόκειται σε σωματικές θεωρήσεις, αλλά ούτε και με τα μάτια της σάρκας θα μπορούσε κανείς να διακρίνει αυτό που μετά βίας είναι κατανοητό σαν μέσα από καθρέφτη· διότι βλέπουμε σαν σε αίνιγμα· και νομίζω ότι έχει μικρή αντίληψη για τον Θεό ακόμη και εκείνος που καυχάται για πάρα πολύ μεγάλη γνώση.

«...ζητήσετε από τον Πατέρα, θα σας το δώσει στο όνομά μου· έως τώρα δεν ζητήσατε τίποτα στο όνομά μου· να ζητάτε και θα λάβετε, ώστε η χαρά σας να είναι ολοκληρωμένη.» Λέει ότι οι άγιοι μαθητές θα γίνουν καλύτεροι και συνετότεροι, όταν ενδυθούν την εξ ύψους δύναμη, σύμφωνα με το γραμμένο, και έχοντας τον νου τους καταλαμπόμενο από τη δαδουχία του Πνεύματος, θα μπορούν στο εξής να κατανοούν τα πάντα, ακόμη και αν δεν τον ρωτούν όντας παρών. Διότι ο Σωτήρας δεν λέει αυτά επειδή δεν θα έχουν πια ανάγκη από τη δική του φωταγωγία, αλλά επειδή, έχοντας δεχθεί το δικό του Πνεύμα και έχοντάς το να ενοικεί στις καρδιές τους, θα έχουν τη διάνοιά τους ανενδεή από κάθε αγαθό και πλήρη από την τελειότατη γνώση. Ως τέλεια δε γνώση εννοούμε την ορθή και αδιάστροφη, η οποία δεν ανέχεται να φρονεί ή να λέει τίποτα το παράφωνο, αλλά δοξάζει ορθώς περί της Αγίας και Ομοουσίου Τριάδος. Διότι, αν και βλέπουμε τώρα σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, και γνωρίζουμε εν μέρει, σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου, ωστόσο, εφόσον δεν παρεκκλίνουμε από την ακρίβεια των δογμάτων, αλλά ακολουθούμε τον σκοπό της αγίας και θεόπνευστης Γραφής, έχουμε γνώση όχι ατελή, την οποία κανείς δεν θα μπορούσε να αποκτήσει αλλιώς, εάν δεν του είχε επιλάμψει το Άγιο Πνεύμα.

«Όσα λοιπόν είπα», λέει, «σας τα μίλησα σαν σε παραβολές και αινίγματα, φυλάσσοντας για τον κατάλληλο καιρό, ο οποίος θα έρθει πολύ σύντομα, την αναμφισβήτητη αποκάλυψη. Διότι θα έρθει, λέει, η ώρα, δηλαδή ο καιρός, κατά τον οποίο θα σας εξηγήσω ρητά τα σχετικά με τη δόξα του Πατέρα, και θα ενσταλάξω μέσα σας τη σύνεση που ξεπερνά τον ανθρώπινο νου». Και ποιος είναι αυτός ο καιρός, δεν το είπε με πολλή σαφήνεια· εμείς όμως θα θεωρήσουμε ότι δηλώνει εκείνον, είτε κατά τον οποίο εμπλουτιστήκαμε με τη γνώση μέσω του Πνεύματος μετά την εκ νεκρών ανάσταση, όταν ο Χριστός μας το χορήγησε· είτε ίσως τον μελλοντικό καιρό που θα έρθει μετά τη συντέλεια του κόσμου, κατά τον οποίο θα δούμε τη δόξα του Θεού ακάλυπτα και καθαρά, όταν Εκείνος θα βάλει μέσα μας την πιο φωτεινή γνώση για τον Εαυτό Του. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει ότι οι προφητείες θα καταργηθούν και η γνώση θα πάψει, εννοώντας όχι κάποια άλλη από αυτήν που κατέχουμε τώρα. Διότι βλέπουμε σαν μέσα από καθρέφτη, και γνωρίζουμε εν μέρει, όπως ακριβώς λέγαμε και προηγουμένως: «Όταν όμως έρθει το τέλειο, το εν μέρει θα καταργηθεί». Πώς και με ποιον τρόπο, αν θέλεις να μάθεις, θα το πω πάλι.

Αλλά, αν και έχουμε προαχθεί σε τέτοια λαμπρότητα και έχουμε εμπλουτιστεί, όπως λέει ο μακάριος Παύλος, «σε κάθε λόγο και σε κάθε γνώση και σε κάθε σοφία», «τώρα βλέπουμε σαν σε καθρέφτη και αινιγματικά, και γνωρίζουμε εν μέρει». Θα έρθει όμως στον καιρό του το τέλειο, και τότε πια θα βρισκόμαστε σε πληρέστατη γνώση, όταν ο Χριστός λάμψει και πάλι σε εμάς από τον ουρανό, καταργώντας μεν τη μερική και αινιγματική γνώση, καταυγάζοντάς μας δε με τα τελειότατα, γεμίζοντας τον νου με ένα θείο και άρρητο φως, και καταλαμπρύνοντάς τον με την έκχυση του Αγίου Πνεύματος. Διότι, βέβαια, ο θεσπέσιος Παύλος είπε: «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν, είτε γνώσεις, θα πάψουν». Εμείς όμως υποστηρίζουμε ότι δεν θα βαδίσουμε από τη μερική γνώση στο να μη γνωρίζουμε απολύτως τίποτα, κάθε άλλο. Επειδή, πώς ο καιρός της μελλοντικής ελπίδας δεν θα αποβεί εις βάρος των ψυχών των αγίων, αν πρόκειται οπωσδήποτε να στερηθούν και όσα τυχόν κατέχουν, χωρίς να κερδίσουν τα καλύτερα και χωρίς να στρέψουν τον νου τους προς τα ανώτερα, αλλά μάλλον να χάσουν και αυτό που ήδη έχουν αποκτήσει, μερικές φορές όχι χωρίς κόπο; Οι προφητείες λοιπόν καταργούνται, και η γνώση θα πάψει, προφανώς επειδή θα εισέλθει στις ψυχές μας η άκρως ανώτερη.

Αποδεικνύοντας δε ότι τα ζητήματα αυτά είναι εντελώς ανέκφραστα, και ο σοφότατος Σολομών είπε: «Η δόξα του Κυρίου κρύπτει τον λόγο». Το ότι δε ο τρόπος της γεννήσεως του Υιού διαφεύγει ακόμη και από τους ίδιους τους αγίους αγγέλους, καίτοι βρίσκονται τόσο πολύ πιο πάνω από εμάς, μας το βεβαιώνει ο μακάριος Ησαΐας λέγοντας: «Τη γενεά του ποιος θα μπορέσει να την περιγράψει;» Ακόμη σαφέστερα, πάλι, το εξηγεί ο προφήτης Αββακούμ λέγοντας: «Κάλυψε τους ουρανούς η αρετή του». Διότι τι άλλο θα μπορούσε να σημαίνει το ότι η αρετή του Υιού κάλυψε και αυτούς τους ουρανούς, παρά το ότι ο λόγος περί αυτού είναι ανώτερος και από το ίδιο το ουράνιο πλήθος και τα άγια τάγματα; Επομένως, η γέννηση του Χριστού είναι άρρητη σε ολόκληρη την κτίση και εντελώς ακατάληπτη. Ακολουθώντας όμως τις θείες Γραφές, και βλέποντας σαν μέσα σε καθρέφτη και αινιγματωδώς, λέμε ότι και γεννήθηκε και συνυπάρχει αϊδίως, κατά κάποιους τέτοιους τρόπους· αν και γνωρίζω ότι τα παραδείγματα είναι μικρά και δεν μπορούν να μας φανερώσουν επαρκώς πώς ακριβώς έχει η φύση του Θεού και ο τρόπος της γεννήσεως. Είναι όμως λογικό να κατανοήσουμε ότι δεν υπάρχει τίποτα ανάμεσα στα δημιουργήματα, που να μην υπολείπεται της δόξας του Θεού.

Δ'. Πρέπει να παρατηρήσουμε επιπλέον στα όσα ειπώθηκαν και το εξής: διότι τώρα μόλις και μετά βίας βλέπουμε τα θεία μυστήρια σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά· και επειδή κανένα από τα δημιουργήματα δεν μπορεί να εξομοιωθεί πλήρως με τη θεία και άρρητη φύση, αντλούμε μετρίως από αναρίθμητα παραδείγματα τη δυνατότητα να κατανοήσουμε ή να εκφράσουμε κάτι για αυτήν, στο μέτρο τουλάχιστον του εφικτού. Εξίσου, βέβαια, εξαιρετικά ακατάληπτο είναι και το μυστήριο του Χριστού, και ο λόγος της ενανθρωπήσεως δεν είναι κατανοητός από τον καθένα.

Επομένως, κατά μεν τον παρόντα αιώνα, μέσω της μετοχής σε όσα μόλις ονομάστηκαν, εύλογα εξαγγέλλουμε τον θάνατό του. Όταν όμως πλέον παρουσιαστεί με τη δόξα του Πατέρα, δεν θα του προσφέρουμε πια επίκαιρα την ομολογία για το πάθος, αλλά θα τον γνωρίσουμε καθαρά ως Θεό «πρόσωπο με πρόσωπο», όπως λέει ο Παύλος: «Διότι, λέει, θα τον δοξολογήσουμε ως Δεσπότη.»

Λέει, λοιπόν, ότι αυτά που απομένουν από αυτό μέχρι το πρωί πρέπει να κατακαίγονται. Και πάλι ονομάζει «πρωί» τον φωτισμό του μέλλοντος αιώνος, όταν θα δούμε τον δικό μας βασιλιά και Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και όχι πλέον όπως τώρα, σαν σε αίνιγμα και σε καθρέφτη, σαν σκιά και αποσπασματικά, όπως λέει ο Παύλος. Επειδή, λοιπόν, εκείνη την ώρα πρόκειται, μέσω μιας λαμπρότερης γνώσης, να εξαφανιστεί κατά κάποιον τρόπο η σαν σε αίνιγμα θεωρία γι' αυτόν, χρησιμοποιεί πάλι έναν τύπο και λέει ότι θα κατακαούν στη φωτιά όσα απομένουν από αυτό μέχρι το πρωί. Και δίνει εντολή στους συνδαιτυμόνες να έχουν την εξής εμφάνιση: «Οι οσφύες σας ας είναι περιζωσμένες», λέει, «και τα υποδήματα στα πόδια σας, και οι ράβδοι στα χέρια σας. Και θα το φάτε με βιασύνη. Είναι το Πάσχα του Κυρίου.» Το να είναι περιζωσμένη η οσφύς αποτελεί σύμβολο εγρήγορσης και νεανικού φρονήματος, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον Θεό προς τον δίκαιο Ιώβ: «Ζώσου την οσφύ σου σαν άνδρας.» Και πάλι για κάποιον στους προφήτες αναφέρει: «Και θα είναι περιζωσμένος την οσφύ του με δικαιοσύνη», αντί του «έτοιμος και ανδρείος για τη δικαιοσύνη». Το υπόδημα πάλι σημαίνει την ετοιμότητα της προαιρέσεως να βαδίσει χωρίς καθυστέρηση προς εκείνο που θέλει ο Θεός. Επειδή και ο Παύλος με αυτό το νόημα γράφει: «Και έχοντας υποδημένα τα πόδια με την ετοιμότητα του Ευαγγελίου της ειρήνης.»

ΕΠΙΛΥΣΗ. Όσοι διαθέτουν ορθή σκέψη και προσηλώνουν το λεπτό βλέμμα της διανοίας τους στους λόγους περί της άρρητης θεότητας, βλέπουν ότι αυτή υπάρχει πέρα από κάθε τι κτιστό, υπερέχοντας από κάθε οξύτητα του νου και βρισκόμενη εντελώς πέρα από κάθε σωματική φαντασία, και, όπως λέει ο πάνσοφος Παύλος, "κατοικεί σε φως απρόσιτο". Αν όμως το φως γύρω της είναι απρόσιτο, πώς θα μπορούσε κάποιος να την ατενίσει; Διότι βλέπουμε "σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, και γνωρίζουμε εν μέρει". Επομένως, το θείο είναι εντελώς ασώματο, χωρίς ποσότητα και χωρίς μέγεθος, και δεν περιορίζεται σε κάποιο σχήμα. Και αυτό που έχει από τη φύση του τέτοια κατάσταση, πώς θα μπορούσε να νοηθεί ότι αποτελείται από μέρη και μέλη; Διότι, αν κάποιος δεχθεί ότι αυτό είναι αληθινό, τότε δεν νοείται πλέον ως ασώματο. Επειδή ό,τι γενικά έχει σχήμα, οπωσδήποτε έχει και ποσότητα, και ό,τι έχει ποσότητα βρίσκεται και σε κάποιο τόπο· και ό,τι νοείται μέσα σε τόπο, δεν νοείται χωρίς περιορισμό. Αυτά όμως αποτελούν ιδιώματα των σωμάτων, ενώ είναι εντελώς ξένα προς την ασώματη φύση. Επομένως, ούτε μάτια ή αυτιά, ούτε βέβαια χέρια και πόδια ή φτερά πρέπει να νοούνται στον Θεό, έστω κι αν κάποιος δεν θα επέλεγε ίσως να νοήσει τέτοια πράγματα όπως σε απτά και παχιά σώματα, αλλά όπως σε ένα λεπτό και άυλο, σύμφωνα με τη φύση του Θεού· διότι είναι εντελώς ανόητο το να θέλει κάποιος να συλλάβει κάτι τέτοιο. Διότι ο Θεός είναι πνεύμα· και όντας τέτοιο, κατέχει τη γνώση των πάντων, επιβλέπει τα πάντα και τα ερευνά, και τίποτα από τα όντα δεν του διαφεύγει.

Τι άραγε να σημαίνει το χρυσάφι στην κιβωτό και εκείνα που τοποθετήθηκαν χάριν χρησιμότητας και στολισμού, δηλαδή τα κυμάτια, τα στρεπτά, οι κρίκοι και οι αναφορείς; Εάν τυχόν κάποιος τα περιεργαζόταν, θα έβρισκε το ζήτημα δύσκολο. Και μην έχοντας να εφαρμόσει σε αυτά το μυστικό νόημα, μάλλον θα φλυαρήσει και θα συσσωρεύσει πλήθος μάταιων λόγων στις ακοές των πιο φιλομαθών. Αυτός ο λόγος μας είναι αληθής όχι μόνο για την κιβωτό, αλλά θα πρόσθετα και για τα άλλα που πρόσταξε να γίνουν. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Μου φαίνεται ότι δεν σκέπτεσαι ούτε λες απίθανα πράγματα. Επομένως, αφήνοντας κατά μέρος ό,τι αφορά, όπως λες, τη συμμετρία και τη χρησιμότητα, ή τον στολισμό των κατασκευασμάτων, σπεύσε να μεταβείς σε αυτό που είναι αναγκαίο για τη θεώρηση, δηλαδή διασαφήνισε αμέσως με ποιον τρόπο μάς υποδηλώνεται ο ίδιος ο Χριστός μέσω όσων έχουν παραδειγματιστεί ή κατασκευαστεί. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Λοιπόν, εγώ θα προσπαθήσω, όσο είναι δυνατόν να τα εκφράσω και να τα νοήσω. Όμως, να είσαι συγκαταβατικός εάν αστοχήσω ως προς την αλήθεια και εάν προσεγγίσω την υπεροχή των νοημάτων σε μικρότερο βαθμό από τον δέοντα. Διότι το να βλέπει κανείς σαν μέσα από καθρέφτη και με αινίγματα, μερικές φορές μπορεί να παραπλανήσει ακόμη και τον ακριβή και συνετό νου. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Σωστά ομιλείς. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Η κιβωτός για εμάς, ω Παλλάδιε, θα μπορούσε να είναι τύπος και εικόνα του Χριστού.

«διότι εάν δεν αποκαλυφθεί ο υιός της ανομίας, ο άνθρωπος της αδικίας» και τα εξής. Και πάλι, όταν συγκεντρώθηκαν οι μαθητές στον Σωτήρα, τον ρωτούσαν για τη συντέλεια και τους έλεγε: «Δεν ανήκει σε εσάς να γνωρίζετε χρόνους και καιρούς, τους οποίους ο Πατέρας έθεσε στη δική του εξουσία, αλλά θα λάβετε δύναμη όταν έλθει το Άγιο Πνεύμα εφ' υμάς». Και πάλι έλεγε: «Να μην απομακρυνθείτε από τα Ιεροσόλυμα, αλλά να περιμένετε την επαγγελία του Πνεύματος, την οποία ακούσατε», δηλαδή το Παράκλητο Πνεύμα, όπως είπε: «Εάν εγώ απέλθω, εκείνος θα έλθει, και θα σας αναγγείλει τα πάντα». Το δε «θα σας αναγγείλει τα πάντα» [αναφερόταν] στη δωρεά που επρόκειτο να αξιωθούν, να κατοικήσει δηλαδή μέσα τους το Άγιο Πνεύμα, ώστε να τους διηγηθεί τα πάντα με σαφήνεια, όσα μπορούσαν να χωρέσουν σε τούτον τον αιώνα. Και εδώ, έχοντας χωρέσει σε τούτον τον αιώνα το Παράκλητο Πνεύμα, προφήτευσαν, όπως <λέγει ότι> ο Άγαβος προφήτευσε για τον λιμό που επρόκειτο να συμβεί, και ότι «κατέβηκαν προφήτες από τα Ιεροσόλυμα», και ότι «στον Φίλιππο υπήρχαν τέσσερις θυγατέρες που προφήτευαν». Όταν όμως προφητεύουν, προφητεύουν εκ μέρους και γνωρίζουν εκ μέρους, ενώ το τέλειο το προσδοκούν με ελπίδα στους μέλλοντες αιώνες, «όταν το φθαρτό μεταβληθεί σε αφθαρσία και το θνητό σε αθανασία», όταν «τότε πρόσωπο με πρόσωπο».

Ότι εμείς θεωρούμε πως δεν είναι ασφαλές να δογματίζουμε για όσα δεν έχουμε διδαχθεί με ακρίβεια από τις θείες Γραφές. Διότι πώς είναι δυνατόν να το πράττουν αυτό εκείνοι που ανατρέπουν τα δόγματα των άλλων; Αλλά θα πούμε σε όσους θέλουν να μάθουν από εμάς τον ακριβή λόγο γι' αυτό, ότι, υπακούοντας στον ιερό Απόστολο, γνωρίζουμε ότι πρέπει να βλέπουμε τα κρυμμένα μυστήρια με τον εξής τρόπο, όπως είπε ο ίδιος: «διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέφτη αινιγματωδώς, τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο· τώρα γνωρίζουμε εν μέρει, τότε όμως θα επιγνώσουμε, όπως ακριβώς και επιγνωσθήκαμε». Επομένως, μη με ρωτάς για πράγματα που δεν έχω διδαχθεί με σαφήνεια από τη θεία Γραφή. Γι' αυτό λοιπόν, ούτε για τη θεία εκείνη σάρκα, η οποία κοινώνησε με τον θείο Λόγο, θα μπορέσω να μιλήσω με σαφήνεια. Τώρα όμως πιστεύω στις θείες Γραφές ότι υπάρχει ένας Θεός, και ο Λόγος Του προήλθε μεν από τον Πατέρα, για να γίνουν «τα πάντα δι' αυτού»· μετά δε τον καιρό της Κρίσεως και τη διόρθωση των πάντων και τον αφανισμό κάθε αντίθετης ενέργειας, «τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα», στον «Θεό και Πατέρα», ώστε έτσι ο Λόγος να βρίσκεται μέσα στον Θεό, όπως ακριβώς ήταν και προηγουμένως. Τέτοιο τέλος επέφερε στη σάρκα του Σωτήρα μας ο θαυμαστός αυτός συγγραφέας, λησμονώντας όσα είχε πει γι' αυτήν στα προηγούμενα.

Διότι πώς είναι δυνατόν να το πράττουν αυτό εκείνοι που ανατρέπουν τα δόγματα των άλλων; Αλλά θα πούμε προς εκείνους που θέλουν να μάθουν από εμάς τον ακριβή λόγο περί αυτού, ότι, υπακούοντας στον ιερό απόστολο, γνωρίζουμε ότι έτσι αρμόζει να βλέπουμε τα αποκρυμμένα μυστήρια, όπως ακριβώς εκείνος είπε: «Διότι τώρα», λέει, «βλέπουμε μέσα από καθρέφτη αινιγματωδώς, τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο» και τα εξής. Ώστε μη με ρωτάς για όσα δεν έχω μάθει με σαφήνεια από τη θεία Γραφή· γι' αυτόν τον λόγο λοιπόν, ούτε για εκείνη τη θεία σάρκα, η οποία ενώθηκε και κοινώνησε με τον Λόγο, θα μπορέσω να μιλήσω με σαφήνεια. Έπειτα, αυτός που ομολογεί ότι δεν μπορεί να πει τίποτα και ότι δεν έχει μάθει κάτι από τη Γραφή, τέτοια πράγματα αποφάνθηκε περί της σάρκας, τα οποία ούτε από τη Γραφή άντλησε, ούτε από άλλους παρέλαβε, ούτε από την Εκκλησία διδάχθηκε, αλλά τα έπλασε μόνος του και τα επινόησε από τον δικό του λογισμό, ένα γέννημα ξένο και αλλότριο προς την αλήθεια, χωρίς καν να αναλογιστεί τη Γραφή που λέει: «Μην προσθέσεις στους λόγους Του, μήπως σε ελέγξει και αποδειχθείς ψεύτης», και: «Αλίμονο σε εκείνους που προφητεύουν από την καρδιά τους». Δες, λοιπόν, σε πόση δυσσέβεια έχει περιπέσει.

ΝΕ΄. Καυχάται για τις αδυναμίες και τις θλίψεις του· στολίζεται με τη νέκρωση του Ιησού σαν με κάποιο άλλο κόσμημα· στέκεται υπεράνω των σαρκικών και αγάλλεται με τα πνευματικά· δεν είναι αδαής ως προς τη γνώση, και όμως λέει ότι βλέπει μέσα από κάτοπτρο και με τρόπο αινιγματικό.

Εσύ όμως, ω θεία και ιερή κεφαλή, είθε για χάρη μας να περιδιαβαίνεις τους ουρανούς, και να αναπαύεσαι στους κόλπους του Αβραάμ, όποιοι κι αν είναι αυτοί, και να ατενίζεις τη χορεία των αγγέλων, καθώς και τις δόξες και τις λαμπρότητες των μακάριων ανδρών· μάλλον δε να συγχορεύεις και να συναγάλλεσαι μαζί τους, περιγελώντας από τα ύψη όλα τα επίγεια: και τους λεγόμενους πλούτους, και τα ποταπά αξιώματα, και τις ψεύτικες τιμές, και την πλάνη που προέρχεται από τις αισθήσεις, και τις μεταστροφές αυτού του βίου, και τη σύγχυση και άγνοια που μοιάζουν με νυχτερινή μάχη, παριστάμενος ενώπιον του μεγάλου Βασιλέως και πληρούμενος από το εκείθεν φως· από το οποίο, αφού δεχθήκαμε μια μικρή απορροή από εδώ, τόση ώστε να το αντικρίζουμε αμυδρά σαν μέσα από καθρέφτες και αινίγματα, είθε ύστερα από αυτά να συναντήσουμε την ίδια την πηγή του αγαθού, εποπτεύοντας με καθαρό νου την καθαρή αλήθεια, και είθε να βρούμε τούτο ως μισθό για τη φιλοπονία μας προς το αγαθό σε τούτη τη ζωή: την τελειότερη μετουσία και θεωρία του αγαθού εκεί· πράγμα το οποίο ακριβώς θεσπίζουν ως τελικό σκοπό της δικής μας μυσταγωγίας τόσο τα ιερά βιβλία όσο και οι θεολόγες ψυχές.

ΚΓ΄. Γνώρισε από πού έχεις την ύπαρξη, την αναπνοή, τη λογική, και αυτό το μέγιστο όλων, τη γνώση του Θεού, την ελπίδα της βασιλείας των ουρανών, την ισοτιμία με τους αγγέλους, τη θεωρία της θείας δόξας, η οποία τώρα μεν γίνεται σαν μέσα από καθρέφτη και με αινίγματα, ενώ τότε θα είναι τελειότερη και καθαρότερη· από πού έχεις το δικαίωμα να γίνεις υιός του Θεού, συγκληρονόμος του Χριστού, και, για να τολμήσω να το πω, να γίνεις ο ίδιος θεός; Από πού τα έχεις όλα αυτά και από ποιον; Ή, για να αναφέρω τα μικρά και τα ορατά, ποιος σου έδωσε να βλέπεις την ομορφιά του ουρανού, την πορεία του ήλιου, τον κύκλο της σελήνης, το πλήθος των άστρων, και την αρμονία και την τάξη που υπάρχει σε όλα αυτά, η οποία παραμένει πάντοτε αναλλοίωτη, σαν σε μια λύρα; Ποιος σου έδωσε τις αλλαγές των εποχών, τις μεταβολές του καιρού, τις περιόδους των ετών, την ισομοιρία της ημέρας και της νύχτας, τις βλαστήσεις της γης, την έκχυση του αέρα, τα πλάτη της θάλασσας η οποία και απλώνεται ελεύθερα αλλά και συγκρατείται στα όριά της, τα βάθη των ποταμών, τα ρεύματα των ανέμων; Ποιος σου χάρισε τις βροχές, τη γεωργία, τις τροφές, τις τέχνες, τις κατοικίες, τους νόμους, τις πολιτείες, τον ήμερο βίο, την οικειότητα προς τους συνανθρώπους; Από πού προέρχεται το ότι κάποια από τα ζώα έχουν εξημερωθεί και υποταχθεί σε σένα, ενώ άλλα έχουν παραδοθεί για τροφή σου; Ποιος σε κατέστησε κύριο και βασιλιά όλων όσα υπάρχουν πάνω στη γη; Ποιος, για να μην τα αναφέρω ένα προς ένα, σου δώρισε όλα εκείνα με τα οποία ο άνθρωπος υπερέχει από τα άλλα όντα; Δεν είναι Εκείνος, ο Οποίος τώρα πριν από όλα και αντί για όλα ζητά από εσένα τη φιλανθρωπία; Έπειτα, δεν ντρεπόμαστε, αν, ενώ έχουμε λάβει από Αυτόν τόσα πολλά και ελπίζουμε σε άλλα τόσα, δεν θα προσφέρουμε στον Θεό ούτε καν αυτό το μοναδικό πράγμα, τη φιλανθρωπία;

ΙΒ΄. Αλλά εάν με ακούς έστω και λίγο, εμένα τον όχι θρασύ θεολόγο, το μεν ένα το κατανόησες, για το άλλο δε παρακάλεσε να το κατανοήσεις. Το ένα αγάπησέ το καθώς μένει μέσα σου, το άλλο ας παραμείνει στους ουράνιους θησαυρούς. Ανέβα μέσω της ενάρετης πολιτείας· απόκτησε την καθαρότητα μέσω της κάθαρσης. Θέλεις να γίνεις κάποτε θεολόγος και άξιος της θεότητας; Τήρησε τις εντολές· πορέψου μέσω των προσταγμάτων· διότι η πράξη είναι η προϋπόθεση ανόδου στη θεωρία. Κοπίασε μέσα από το σώμα για την ψυχή. Άραγε υπάρχει κάποιος άνθρωπος που να μπορεί να υψωθεί τόσο πολύ, ώστε να φτάσει στο μέτρο του Παύλου; Κι όμως (και αυτός) λέει ότι βλέπει μέσα από καθρέφτη και με τρόπο αινιγματικό, και ότι θα έρθει καιρός που θα δει πρόσωπο με πρόσωπο. Είσαι ίσως ανώτερος από κάποιον άλλον στη φιλοσοφία των λόγων; Από τον Θεό, πάντως, είσαι οπωσδήποτε κατώτερος.

ΙΕ΄. Ο Θεός βέβαια είναι φως, και μάλιστα το ύψιστο φως, του οποίου μια μικρή απορροή και το απαύγασμα που φτάνει κάτω αποτελεί κάθε φως, έστω κι αν φαίνεται υπέρλαμπρο· αλλά βλέπεις ότι περπατά πάνω στον δικό μας γνόφο, και έθεσε το σκοτάδι ως κρύπτη του, τοποθετώντας το ανάμεσα σε εκείνον και σε εμάς, όπως ακριβώς παλαιά ο Μωυσής έβαλε το κάλυμμα ανάμεσα στον εαυτό του και στην πώρωση του Ισραήλ, ώστε να μην αντικρίσει εύκολα η σκοτεινή φύση το απόκρυφο κάλλος, που αξίζει σε λίγους, και ώστε, αποκτώντας το εύκολα, να μην το αποβάλει εξίσου εύκολα εξαιτίας της ευκολίας της απόκτησής του· απεναντίας, το φως να επικοινωνήσει με το φως, που πάντοτε το ελκύει προς τα ύψη μέσω της πνευματικής επιθυμίας, και ο καθαρμένος νους να πλησιάσει τον Καθαρότατο, και ένα μέρος του να φανερωθεί τώρα, και το υπόλοιπο αργότερα, ως έπαθλο της αρετής και της από εδώ κλίσης προς αυτόν, δηλαδή της εξομοίωσης με αυτόν. «Διότι τώρα», λέει, «βλέπουμε μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, τότε όμως θα δούμε πρόσωπο με πρόσωπο· τώρα γνωρίζω εν μέρει, τότε όμως θα επιγνώσω πλήρως, όπως ακριβώς επιγνώσθηκα και εγώ». Και πόσο ταπεινή είναι η δική μας κατάσταση! Και πόσο μεγάλη η υπόσχεση! Να γνωρίσουμε τον Θεό τόσο, όσο έχουμε γνωριστεί από Εκείνον. Αυτά διακηρύσσει ο Παύλος, ο μέγας κήρυκας της αλήθειας, ο δάσκαλος των εθνών στην πίστη, αυτός που ολοκλήρωσε τον μεγάλο κύκλο του Ευαγγελίου, αυτός που δεν ζούσε για κανέναν άλλον παρά μόνο για τον Χριστό, αυτός που έφτασε μέχρι τον τρίτο ουρανό, ο θεατής του παραδείσου, αυτός που λόγω της τελειότητάς του ποθούσε την αναχώρηση από αυτή τη ζωή.

Τη θεωρία αυτών μέσω της αναγωγής, είτε κάποιος θέλει να την ονομάσει τροπολογία είτε αλληγορία είτε οτιδήποτε άλλο, δεν θα διαφωνήσουμε καθόλου ως προς το όνομα, αρκεί μόνο να περιέχει ωφέλιμα νοήματα. Διότι και ο μέγας Απόστολος, λέγοντας ότι ο νόμος είναι πνευματικός, και συμπεριλαμβάνοντας στην ονομασία του νόμου και τα ιστορικά διηγήματα, ώστε ολόκληρη η θεόπνευστη Γραφή να είναι νόμος για εκείνους που την αναγιγνώσκουν, καθώς εκπαιδεύει όχι μόνο μέσω των φανερών παραγγελμάτων αλλά και μέσω των ιστορικών διηγημάτων προς την επίγνωση των μυστηρίων και προς την καθαρή πολιτεία εκείνους που την κατανοούν με προσοχή, χρησιμοποιεί μεν την ερμηνεία όπως του αρέσει αποβλέποντας στην ωφέλεια, χωρίς να φροντίζει για το όνομα με το οποίο πρέπει να ονομαστεί το είδος της ερμηνείας. Αλλά άλλοτε λέει ότι αλλάζει τη φωνή του, σκοπεύοντας να μεταφέρει την ιστορία σε απόδειξη της οικονομίας περί των διαθηκών, έπειτα, αφού υπενθυμίζει τα δύο τέκνα του Αβραάμ, αυτά που του γεννήθηκαν από τη δούλη και την ελεύθερη, ονομάζει «αλληγορία» τη θεωρία σχετικά με αυτά, και πάλι, αφού διηγείται κάποια γεγονότα της ιστορίας, λέει ότι «αυτά συνέβαιναν σε εκείνους τυπικώς, γράφτηκαν δε για δική μας νουθεσία». Και πάλι, λέγοντας ότι δεν πρέπει να φιμώνεται το βόδι που αλωνίζει, πρόσθεσε ότι «ο Θεός δεν μεριμνά για τα βόδια, αλλά γράφτηκε εξ ολοκλήρου για εμάς». Υπάρχουν δε περιπτώσεις όπου την πιο αμυδρή κατανόηση και την εκ μέρους γνώση την ονομάζει «έσοπτρο» και «αίνιγμα».

Αυτό, λοιπόν, που δηλώνεται μέσα από αυτά είναι το εξής: ότι η θεία φύση υπερβαίνει κάθε καταληπτική διάνοια. Το δε νόημα που σχηματίζεται μέσα μας γι' αυτήν είναι ένα ομοίωμα του ζητουμένου· διότι δεν φανερώνει το ίδιο το είδος εκείνου, το οποίο ούτε είδε κανείς ούτε μπορεί να δει, αλλά, σαν μέσα από καθρέφτη και με αίνιγμα, σκιαγραφεί μια κάποια αντανάκλαση του ζητουμένου, η οποία δημιουργείται στις ψυχές από κάποια εικασία. Και κάθε λόγος που εκφράζει τέτοια νοήματα έχει την ισχύ ενός αμερούς σημείου, μη δυνάμενος να φανερώσει αυτό που θέλει η διάνοια· έτσι ώστε κάθε διάνοια να υπολείπεται της κατανόησης του θείου, και κάθε ερμηνευτικός λόγος να φαντάζει ως ένα βραχύ σημείο, το οποίο δεν μπορεί να εκταθεί ανάλογα με το πλάτος της διάνοιας. Για την ψυχή, επομένως, που καθοδηγείται μέσω τέτοιων νοημάτων προς τον στοχασμό των ακατάληπτων, λέει ότι οφείλει μόνο διά της πίστεως να εγκατοικίζει μέσα της τη φύση που υπερβαίνει κάθε νου.

Αλλά σκουπίστε μου τα δάκρυα· διότι αισθάνομαι ότι, εξαιτίας του πόνου, εκδηλώνω αδυναμία περισσότερο από το πρέπον. Δεν αφαιρέθηκε από εμάς ο νυμφίος, στέκεται ανάμεσά μας, έστω κι αν εμείς δεν τον βλέπουμε. Ο ιερέας βρίσκεται στα άδυτα· στο εσωτερικό του καταπετάσματος, όπου εισήλθε για χάρη μας ως πρόδρομος ο Χριστός. Εγκατέλειψε το παραπέτασμα της σάρκας. Δεν λατρεύει πλέον με το υπόδειγμα και τη σκιά των επουρανίων, αλλά βλέπει την ίδια την εικόνα των πραγμάτων. Όχι πια σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, αλλά αυτοπροσώπως συναντά τον Θεό, και μεσιτεύει για εμάς και για τα αγνοήματα του λαού. Απέβαλε τους δερμάτινους χιτώνες· διότι δεν έχουν ανάγκη από τέτοιους χιτώνες όσοι ζουν στον παράδεισο, αλλά φέρει ενδύματα τα οποία πήρε μαζί του, αφού τα ύφανε ο ίδιος με την καθαρότητα του βίου του. Τίμιος είναι ενώπιον του Κυρίου ο θάνατος του οσίου του, ή μάλλον δεν πρόκειται για θάνατο, αλλά για ρήξη των δεσμών. Διότι λέει: «διέρρηξας τους δεσμούς μου». Ο Συμεών απολύθηκε, ελευθερώθηκε από τα δεσμά του σώματος. Η παγίδα συνετρίβη, και το στρουθίο πέταξε μακριά. Εγκατέλειψε την Αίγυπτο, τον βορβορώδη βίο. Πέρασε όχι εκείνη την Ερυθρά, αλλά τούτη τη μαύρη και ζοφερή θάλασσα της ζωής. Εισήλθε στη γη της επαγγελίας, και πάνω στο όρος βρίσκεται σε πνευματική θεωρία με τον Θεό. Έλυσε το υπόδημα της ψυχής, ώστε με καθαρό το βήμα της διανοίας να βαδίσει πάνω στην άγια γη, μέσα στην οποία καθοράται ο Θεός.

Και δεν θα δυσαρεστηθείς καθόλου ακούγοντας αυτά από εμάς· διότι εμείς σε καθιστούμε πλησιέστερα στον Θεό από ό,τι εσύ αυτούς που είναι ενωμένοι με τον Θεό· επειδή εμείς σε βγάζουμε από τις σκιές, ενώ εσύ εκείνους ακόμη και από τη σκιά των σκιών. «Αλλά τώρα», αναφέρει, «βλέπουμε σαν σε καθρέφτη», όπως λέει ο μέγας Παύλος. Τι είναι λοιπόν ο καθρέφτης; Μήπως δεν εμφανίζεται σε αυτόν ούτε η σκιά της σκιάς, έστω κι αν είναι λιγότερο διαυγής και λείος; Και πώς θα μπορούσε να δείξει κάτι, πώς θα ήταν καθρέφτης και πώς βλέπουμε κάτι σε αυτόν, αν δεν έχει ούτε καν τη σκιά της σκιάς; Όταν μάλιστα κάποιος καταστήσει τον εαυτό του αμιγή καθρέφτη του Θεού και, αφού βρει τον Θεό ίλεω, τον έχει μέσα του και επικοινωνεί νοερά μαζί Του, θεωρώντας υπερφυώς μέσα σε φως ένα φως ανώτερο από κάθε φως, το οποίο με κανέναν τρόπο δεν περιορίζει το μάτι που βλέπει, πώς δεν θα είχε ούτε καν τη σκιά της σκιάς του Θεού; Και όταν ο καθρέφτης είναι ο νους, και μάλιστα νους κεκαθαρμένος και ακηλίδωτος, φύση άυλη, φως συγγενικό, αν επιτρέπεται να λεχθεί, προς το ανώτατο και πρώτο φως, πώς, καταυγαζόμενος από αυτό ακριβώς το πρώτο φως, δεν θα φαινόταν να είναι κατά μέθεξη αυτό που είναι το αρχέτυπο κατ' αιτίαν; Πώς δεν θα φανέρωνε μέσα από τον εαυτό του την ωραιότητα εκείνου του κρυφού κάλλους, όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης ότι «η λαμπρότητα του Θεού ημών εφ' ημάς»; Και πώς, όντας και φαινόμενος τέτοιος, ευωδία Χριστού, άγγελος των αρετών Του, δεν θα είχε ούτε τη σκιά της σκιάς του Θεού; Από πού έφτασες σε αυτούς τους όντως αφώτιστους και γεμάτους σκιές λόγους, ω φιλόσοφε;