Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 13:12

«Βρίσκεται δε κυρίως σε θεωρία Θεού εκείνος που υπερέβη την ανθρώπινη φύση με τη δύναμη του Πνεύματος και είδε αλλά και βίωσε τη λαμπρότητα του Θεού», σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο και τον Μέγα Βασίλειο, ο οποίος αναφέρει: «Το αληθινό και πλέον ερασμιότατο κάλλος, το οποίο είναι ορατό μόνο σε εκείνον που έχει καθαρμένο τον νου, αφορά τη θεία και μακάρια φύση. Όποιος ατενίσει τις λάμψεις και τις χάριτες αυτού του κάλλους, μεταλαμβάνει κάτι από αυτό, σαν να χρωματίζεται η δική του όψη με μια ανθηρή αίγλη από κάποια βαφή. Γι' αυτό και του Μωυσή, επειδή μετείχε σε εκείνο το κάλλος όταν συνομιλούσε με τον Θεό, δοξάστηκε το πρόσωπο». Και πάλι: «Τώρα, έστω κι αν κάποιος είναι ο Παύλος ή ο Πέτρος, βλέπει μεν αληθινά και δεν πλανάται ούτε φαντάζεται· ωστόσο βλέπει μέσα από κάτοπτρο, και, αποδεχόμενος τώρα με ευχαριστία το μερικό, προσδοκά με περιχάρεια το τέλειο στο μέλλον».

Κεφάλαιο 4. Ότι κάνοντας το ίδιο ακριβώς και με το «βλέπω» (το ιδείν), το οποίο έχει διπλή σημασία, αποδεικνύεται ταυτόχρονα ότι θεωρεί και τη θεία πρόνοια ως κτιστή. «Αλλά και εμφανίζει τον εαυτό Του ο Κύριος στους οσίους», κατά τον θείο Κύριλλο, «όχι σύμφωνα με την επίγνωση που νοείται ως γνώση, αλλά θα υπάρξει σε αυτούς κάποιος εξαιρετικός τρόπος ελλάμψεως· διότι θα δουν με τα μάτια της διανοίας τους μέσω του Αγίου Πνεύματος τον ίδιο τον Κύριο να έχει κατασκηνώσει μέσα τους». Και κατά τον θείο Γρηγόριο Νύσσης, «το κάλλος που υπερβαίνει όλα τα υπερκόσμια και τα ουράνια, το οποίο ο αψευδής Λόγος διακήρυξε ότι θα δουν οι καθαροί στην καρδιά, είναι ανώτερο από κάθε ελπίδα και υπέρτερο από την εικασία που προέρχεται από στοχασμούς». Τέτοια είναι η μακαριστή θεωρία εκείνων που έχουν καθαρμένη την καρδιά· τέτοια είναι η θέα και η μέθεξη του φωτός του προσώπου του Θεού, η οποία προορίζεται για όσους έχουν λάβει τη μορφή του Χριστού, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «σημειώθηκε πάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε». «Διότι, όταν ακούς για πρόσωπο του Θεού», λέει ο Χρυσόστομος θεολόγος, «μην υποπτευθείς τίποτα το σωματικό· διότι εδώ δηλώνει την ενέργειά Του, την επιφάνειά Του». Έτσι, κατά τον θεολόγο από τη Δαμασκό, «και ο Μωυσής είδε το πρόσωπο του Θεού στο όρος Θαβώρ». Έτσι, όχι «μέσα από καθρέφτη» ούτε «μέσα από αινίγματα» αλλά «πρόσωπο με πρόσωπο» θα δουν, σύμφωνα με τον αποστολικό λόγο, εκείνοι που εξαγνίζουν τον εαυτό τους με μια τόσο μεγάλη ελπίδα. «

Ο ίδιος, γράφοντας και προς τους Φιλιππησίους, εκθέτει σαφέστερα το τέλος αυτής της ανακαίνισης, λέγοντας: «Αναμένουμε ως Σωτήρα τον Κύριο Ιησού Χριστό, ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του»· διότι, όπως ο Χριστός πέθανε με την ασθένεια και την ατιμία της σάρκας, αναστήθηκε όμως με τη θεϊκή δύναμη και δόξα, έτσι και εκείνοι που έζησαν κατά Χριστόν σπέρνονται μέσω του θανάτου, για να μιλήσουμε πάλι κατά τον Παύλο, μέσα σε ασθένεια και ατιμία, εγείρονται σε δύναμη και δόξα, λαμβάνοντας σώμα δεδοξασμένο και άφθαρτο, τέτοιο που είχε ο Χριστός μετά την ανάσταση, γενόμενος πρωτότοκος από τους νεκρούς και απαρχή όσων έχουν κοιμηθεί. Αλλά αυτή η ανακαίνιση στο σώμα γίνεται τώρα ορατή μάλλον με την πίστη και όχι με την αυτοψία, με την ελπίδα και όχι ακόμη στην πράξη. Η ανακαίνιση της ψυχής, όμως, λαμβάνει μεν και αυτή την αρχή της, όπως ελέχθη, στο θείο βάπτισμα μέσω της άφεσης των αμαρτιών, τρέφεται δε και αυξάνεται μέσω της δικαιοσύνης της πίστεως, ανακαινιζόμενη όλο και περισσότερο με την επίγνωση του Θεού και με τις αρετές που συνδέονται με αυτήν, και θα λάβει την τελείωσή της στη μελλοντική πρόσωπο με πρόσωπο θεωρία του Θεού· διότι τώρα βλέπει σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά.

Και όπως ακριβώς η όραση, όταν ενεργεί, γίνεται και η ίδια φως και συνενώνεται με το φως και βλέπει μαζί με το φως, και βλέπει πρώτα αυτό το ίδιο το φως που είναι διάχυτο σε όλα τα ορώμενα, με αυτόν ακριβώς τον τρόπο και εκείνος που αξιώθηκε τη θεία ενέργεια και έχει υποστεί τη θεία αλλοίωση είναι και ο ίδιος ολόκληρος σαν φως, και βρίσκεται μαζί με το φως, και μαζί με το φως βλέπει γνωστικά εκείνα που χωρίς μια τέτοια άρρητη χάρη είναι σε όλους αφανή, έχοντας βρεθεί όχι μόνο πάνω από τις σωματικές αισθήσεις, αλλά και πάνω από καθετί που είναι γνώριμο σε εμάς, και οπωσδήποτε και πάνω από εκείνα που μας υπερβαίνουν ως προς τη φυσική δύναμη. Διότι τον Θεό βλέπουν οι καθαρμένοι στην καρδιά σύμφωνα με τον αψευδή μακαρισμό του Κυρίου, ο Οποίος, όντας φως σύμφωνα με την κατεξοχήν θεολογική φωνή του Ιωάννη, του γιου της βροντής, κατοικεί και εμφανίζει τον εαυτό Του σε όσους Τον αγαπούν και αγαπήθηκαν από Αυτόν, σύμφωνα με την υπόσχεσή Του προς αυτούς. Εμφανίζεται δε στον καθαρμένο νου σαν μέσα σε καθρέφτη, ενώ ο Ίδιος καθ' εαυτόν παραμένει αόρατος. Διότι τέτοια είναι η μορφή μέσα στον καθρέφτη: ενώ φαίνεται, δεν οράται καθ' εαυτήν, και είναι εντελώς αδύνατο να βλέπει κανείς μέσα στον καθρέφτη και ταυτόχρονα να βλέπει εκείνο που διαμορφώνει τον καθρέφτη. Τώρα, λοιπόν, με αυτόν τον τρόπο οράται ο Θεός από όσους έχουν καθαρθεί μέσα στη θεία αγάπη, τότε όμως, λέει, «πρόσωπο με πρόσωπο».

Τώρα, λοιπόν, κατ' αυτόν τον τρόπο οράται ο Θεός από όσους έχουν καθαρθεί μέσα στην αγάπη, τότε όμως, όπως λέγει, «πρόσωπον προς πρόσωπον». Όσοι δε, επειδή δεν έχουν βιώσει τα θεία ούτε τα έχουν δει, δεν πιστεύουν καθόλου ότι ο Θεός οράται ως φως υπέρ το φως, αλλά ότι θεωρείται μόνο λογικά, μοιάζουν με τυφλούς, οι οποίοι, επειδή αντιλαμβάνονται μόνο τη θερμότητα του ήλιου, δεν πιστεύουν εκείνους που βλέπουν ότι ο ήλιος είναι και λαμπρός. Εάν, μάλιστα, οι τυφλοί επιχειρήσουν να μεταπείσουν αυτούς που βλέπουν, λέγοντας ότι ο ήλιος, ο οποίος είναι ο πιο φωτεινός από όλα τα αισθητά, δεν είναι φως, αυτοί θα καταστούν καταγέλαστοι σε όσους βλέπουν αισθητά.

Τι λοιπόν; Δεν θα δούμε τον αόρατο «πρόσωπο με πρόσωπο» κατά τον μέλλοντα αιώνα, σύμφωνα με τα γεγραμμένα; Επομένως και τώρα, λαμβάνοντας τον αρραβώνα και το προοίμιο αυτού, όσοι έχουν καθαρισμένη την καρδιά βλέπουν τη νοερή και αόρατη στις αισθήσεις μόρφωσή του που δημιουργείται μέσα τους.

Διότι τώρα μεν μέσω των αισθήσεων και διά των όντων και των μεριστών συμβόλων, τότε όμως, έχοντας υψωθεί πάνω από αυτά, θα δούμε το αΐδιο φως άμεσα, χωρίς να παρεμβάλλεται κανένα παραπέτασμα, όπως ακριβώς και ο θειότατος ιεροτελεστής αυτών των μυστηρίων εξήγησε με εκφαντορικό τρόπο: «Διότι τώρα», λέει, «βλέπουμε σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο».

Διότι στη μέλλουσα ζωή, έστω και αν όχι τα πάντα, θα κατανοήσουμε όμως σε μεγάλο βαθμό τις κρίσεις του Θεού, σε σύγκριση με την παρούσα γνώση. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: Γνωρίζουμε εν μέρει και προφητεύουμε εν μέρει· όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το μερικό θα καταργηθεί. Τώρα γνωρίζω εν μέρει, τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και εγώ γνωρίστηκα. —Διότι ιδού οι εχθροί σου, Κύριε, διότι ιδού οι εχθροί σου θα καταστραφούν, και θα διασκορπιστούν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία.

ΝΑ'. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΛΦΕΙΟ ΥΠΟΔΙΑΚΟΝΟ. Γιατί είπε ο Παύλος: «Τώρα γνωρίζω εν μέρει». «Τώρα γνωρίζω εν μέρει», είπε ο ιερός Απόστολος, γνωρίζοντας ότι το Θείο και σε αυτήν τη ζωή θα είχε φανερώσει τον πλούτο της δικής του σοφίας, εάν το υποκείμενο που την δέχεται ήταν ικανό να χωρέσει τη γνώση που τώρα μεν είναι αχώρητη, αλλά θα καταστεί χωρητή, στο μέτρο του δυνατού, στον μέλλοντα αιώνα.

Αυτό λοιπόν που και ο Χριστός δίδασκε στους μαθητές λέγοντας, «Δεν με επιλέξατε εσείς, αλλά εγώ επέλεξα εσάς»· και ο Απόστολος αυτό το ίδιο υπαινίσσεται πάλι στην ίδια Επιστολή λέγοντας: «Τότε δε θα γνωρίσω, όπως ακριβώς και γνωρίστηκα»· διότι τώρα, λέει, δεν γνώρισα εγώ πρώτος, αλλά εγώ ο ίδιος γνωρίστηκα πρώτος. Επειδή, ενώ αυτός καταδίωκε και πορθούσε την Εκκλησία, ο Χριστός τον κάλεσε λέγοντας: «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Για τον λόγο αυτόν ονομάζει τον εαυτό του κλητό. Για ποια αιτία άραγε έγραφε με αυτόν τον τρόπο στους Κορινθίους;

Διότι, όπως ακριβώς σε όλες τις τέχνες και στα αγωνίσματα, προσηλώνοντας το βλέμμα στους δασκάλους, εντυπώνουμε με αυτόν τον τρόπο στη διάνοιά μας την τέχνη, προσλαμβάνοντας κάποιους κανόνες μέσω της οράσεως· έτσι λοιπόν και εδώ, εάν επιθυμούμε να τρέξουμε και να μάθουμε να τρέχουμε καλά, ας προσηλώσουμε το βλέμμα στον Χριστό, τον αρχηγό και τελειωτή της πίστεως, τον Ιησού. Τι σημαίνει αυτό; Δηλαδή, ότι αυτός ενέθεσε μέσα μας την πίστη, αυτός έδωσε την αρχή. Πράγμα το οποίο είπε και ο Χριστός προς τους μαθητές: «Δεν με επιλέξατε εσείς, αλλά εγώ σας επέλεξα». Και ο Παύλος επίσης λέει: «Τότε δε θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς γνωρίστηκα». Εάν λοιπόν αυτός ενέθεσε σε εμάς την αρχή, αυτός θα επιθέσει και το τέλος. Ο οποίος, λέει, αντί της προκείμενης σε αυτόν χαράς, υπέμεινε σταυρό, περιφρονώντας την αισχύνη. Δηλαδή, του ήταν δυνατό να μην πάθει τίποτα, εάν το επιθυμούσε.

Διότι εκείνοι μεν, αν και ζουν, είναι νεκροί· αυτοί δε, αν και έχουν πεθάνει, ζουν. Εκείνοι, ακόμη και όταν βρίσκονται εδώ, είναι αξιοθρήνητοι σε όλους, επειδή εναντιώνονται στον Θεό· αυτοί, και αφού έχουν μεταστεί εκεί, είναι μακάριοι, διότι αναχώρησαν προς τον Χριστό. Οι αμαρτωλοί, όπου και αν βρίσκονται, είναι μακριά από τον Βασιλέα. Γι' αυτόν τον λόγο είναι άξιοι δακρύων. Οι δίκαιοι, όμως, είτε βρίσκονται εδώ είτε εκεί, είναι μαζί με τον Βασιλέα, και μάλιστα εκεί περισσότερο και εγγύτερα, όχι μέσω κάποιας εικόνας, ούτε διά της πίστεως, αλλά, όπως λέει, πρόσωπο με πρόσωπο.

Εάν όμως κάποιος αγαπά τον Θεό, αυτός έχει γνωριστεί από Αυτόν. Δεν είπε, «Τον γνώρισε», αλλά «Έχει γνωριστεί από Αυτόν». Διότι δεν Τον γνωρίσαμε εμείς, αλλά Αυτός γνώρισε εμάς. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Δεν με εκλέξατε εσείς, αλλά εγώ εξέλεξα εσάς»· και ο Παύλος αλλού: «Τότε δε θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και γνωρίστηκα». Παρατήρησε, λοιπόν, με πόσα επιχειρήματα ταπείνωσε το φρόνημά τους. Πρώτον, έδειξε ότι δεν είναι οι μόνοι που γνωρίζουν αυτά που ξέρουν· διότι «όλοι», λέει, «έχουμε γνώση»· έπειτα, ότι το πράγμα είναι βλαβερό, όταν στερείται την αγάπη· διότι «η γνώση», λέει, «προκαλεί οίηση»· ύστερα, ότι ακόμη και όταν συνοδεύεται από την αγάπη, δεν είναι ολοκληρωμένο ούτε τέλειο· διότι «αν κάποιος νομίζει ότι γνωρίζει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη τίποτα», λέει, «όπως πρέπει να γνωρίζει». Επιπλέον, ότι ούτε αυτό δεν το έχουν από δική τους ικανότητα, αλλά επειδή τους το δώρισε ο Θεός· διότι δεν είπε «Γνώρισε τον Θεό», αλλά «Έχει γνωριστεί από Αυτόν»· έπειτα, ότι αυτό ακριβώς προέρχεται από την αγάπη, την οποία δεν έχουν όπως πρέπει· διότι «εάν κάποιος», λέει, «αγαπά τον Θεό, αυτός έχει γνωριστεί από Αυτόν».

Επειδή λοιπόν από κάθε πλευρά απέδειξε με κάθε έμφαση ότι αυτή είναι μεγάλη, το πράττει πάλι αυτό αντλώντας από ένα άλλο μέγιστο επιχείρημα, εξυψώνοντας την αξία της μέσω μιας άλλης σύγκρισης και λέγοντας τα εξής: «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν, είτε γλώσσες, θα πάψουν». Διότι, εάν και τα δύο αυτά εισήχθησαν χάριν της πίστεως, όταν αυτή διαδοθεί παντού, η ανάγκη τους θα είναι πλέον περιττή. Όμως η αμοιβαία αγάπη δεν θα πάψει, αλλά μάλιστα θα αυξηθεί περισσότερο, και εδώ και στον μέλλοντα βίο, και τότε περισσότερο από ό,τι τώρα. Διότι εδώ υπάρχουν πολλά που εξασθενούν την αγάπη, όπως τα χρήματα, οι βιοτικές υποθέσεις, τα σωματικά πάθη, τα νοσήματα της ψυχής· εκεί όμως δεν θα υπάρχει τίποτε από όλα αυτά. Αλλά το μεν να καταργηθούν οι προφητείες και οι γλώσσες δεν είναι καθόλου παράδοξο· το να καταργηθεί όμως η γνώση, αυτό είναι που προκαλεί την απορία. Διότι πρόσθεσε και αυτό λέγοντας: «Είτε η γνώση, θα καταργηθεί». Τι λοιπόν; Μέσα σε άγνοια πρόκειται να ζήσουμε τότε; Μη γένοιτο. Διότι τότε μάλιστα είναι φυσικό να ενταθεί η γνώση. Γι' αυτό και έλεγε: «Τότε θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και εγώ γνωρίστηκα». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, για να μη νομίσεις ότι και αυτή θα καταργηθεί με τον ίδιο τρόπο που θα καταργηθούν η προφητεία και οι γλώσσες, αφού είπε: «Είτε η γνώση, θα καταργηθεί», δεν σιώπησε, αλλά εξήγησε και τον τρόπο της καταργήσεως, προσθέτοντας αμέσως: «Διότι εν μέρει γνωρίζουμε και εν μέρει προφητεύουμε».

Όταν δε έλθει το τέλειο, τότε το μερικό θα καταργηθεί. Επομένως, δεν καταργείται η γνώση, αλλά το να είναι η γνώση μερική· διότι δεν θα γνωρίζουμε πλέον μόνο τόσα, αλλά πολύ περισσότερα. Και για να το κάνω αυτό φανερό με ένα παράδειγμα, τώρα γνωρίζουμε ότι ο Θεός είναι πανταχού παρών, αλλά το πώς, δεν το γνωρίζουμε. Ότι δημιούργησε τα όντα εκ του μηδενός, το γνωρίζουμε· τον τρόπο όμως τον αγνοούμε· ότι γεννήθηκε εκ Παρθένου, το πώς όμως, όχι. Τότε όμως θα γνωρίζουμε κάτι περισσότερο και σαφέστερο για αυτά. Έπειτα δείχνει και πόσο μεγάλη είναι η διαφορά, και ότι αυτό που μας λείπει δεν είναι μικρό, λέγοντας: Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατάργησα τα του νηπίου. Και με άλλο παράδειγμα δηλώνει πάλι το ίδιο λέγοντας: Διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέπτη.

Τώρα γνωρίζω εκ μέρους, τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς γνωρίστηκα και εγώ. Είδες πώς κατέρριψε διπλά την αλαζονεία τους; Διότι και η γνώση είναι μερική, και ούτε αυτήν δεν την έχουν από τον εαυτό τους. Διότι, λέει, δεν τον γνώρισα εγώ, αλλά αυτός με γνώρισε. Όπως λοιπόν αυτός με γνώρισε πρώτος τώρα, και αυτός έτρεξε προς εμένα, έτσι και εγώ θα τρέξω προς αυτόν τότε, πολύ περισσότερο από ό,τι τώρα. Διότι και εκείνος που κάθεται στο σκοτάδι, όσο δεν βλέπει τον ήλιο, δεν προστρέχει ο ίδιος στην ομορφιά της ακτίνας, αλλά εκείνη φανερώνει τον εαυτό της όταν λάμψει· όταν όμως δεχθεί τη λάμψη της, τότε και αυτός πλέον ακολουθεί το φως. Αυτό λοιπόν σημαίνει το: «Όπως ακριβώς γνωρίστηκα και εγώ»· όχι ότι θα τον γνωρίσουμε με τον ίδιο τρόπο που αυτός γνωρίζει εμάς, αλλά ότι, όπως αυτός έτρεξε προς εμάς τώρα, έτσι και εμείς θα προσκολληθούμε σε αυτόν τότε, και θα γνωρίσουμε πολλά από εκείνα που τώρα είναι απόρρητα, και θα απολαύσουμε την πλέον μακάρια εκείνη κοινωνία και σοφία. Διότι, εάν ο Παύλος, που γνώριζε τόσα πολλά, είναι νήπιο, αναλογίσου πόσο σπουδαία είναι εκείνα τα μελλοντικά· εάν τα παρόντα είναι κάτοπτρο και αίνιγμα, υπολόγισε πάλι από αυτό, πόσο μεγαλειώδες είναι το πρόσωπο. Για να σου αποκαλύψω όμως λίγο από αυτή τη διαφορά, και να αφήσω να εισδύσει στην ψυχή σου μια αμυδρή ακτίνα αυτού του νοήματος, φέρε στο μυαλό σου τώρα τα όσα ίσχυαν στον Νόμο, όταν πια έλαμψε η Χάρις.

Αλλά τι ισχυρίζονται αυτοί που τολμούν τα πάντα; Ότι η φράση «Τώρα γνωρίζω εν μέρει» έχει ειπωθεί για τις οικονομίες· διότι, όπως λένε, ο ίδιος έχει ολοκληρωμένη τη γνώση περί του Θεού. Και πώς τότε αποκαλεί τον εαυτό του νήπιο; Πώς βλέπει μέσα από καθρέπτη; Πώς βλέπει μέσα από αίνιγμα, αν κατέχει το σύνολο της γνώσεως; Και γιατί το αποδίδει αυτό ως αποκλειστικό προνόμιο στο Πνεύμα, και σε καμία άλλη δύναμη της κτίσεως, λέγοντας: «Διότι ποιος γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού»; Και ο Χριστός πάλι λέει ότι αυτό αποτελεί γνώρισμα μόνο του εαυτού Του, λέγοντας τα εξής: «Όχι ότι έχει δει κάποιος τον Πατέρα, παρά μόνο Εκείνος που είναι από τον Θεό, Αυτός έχει δει τον Πατέρα»· ονομάζοντας βέβαια «όραση» τη σαφέστατη και ολοκληρωμένη γνώση. Και πώς εκείνος που γνωρίζει την ουσία, είναι δυνατόν να αγνοεί τις οικονομίες; Διότι εκείνη η γνώση είναι ανώτερη από τούτη. «Αγνοούμε λοιπόν», λέει, «τον Θεό;» Μη γένοιτο· αλλά το ότι μεν υπάρχει το γνωρίζουμε, το τι όμως ακριβώς είναι ως προς την ουσία Του, πλέον δεν το γνωρίζουμε. Και για να βεβαιωθείς ότι δεν είπε για τις οικονομίες το «Τώρα γνωρίζω εν μέρει», άκουσε τα επόμενα· πρόσθεσε λοιπόν: «Τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς γνωρίστηκα και εγώ». Και βεβαίως δεν γνωρίστηκε από τις οικονομίες, αλλά από τον Θεό. Κανείς, επομένως, ας μην νομίζει ότι αυτή η παρανομία είναι μικρή, ούτε απλή, αλλά και διπλή και τριπλή και πολλαπλάσια.

Διότι, όπως ακριβώς όταν κρατούμε μύρο, έτσι είμαστε φανεροί σε όλους, λέει· ονομάζοντας τη γνώση πολύτιμο μύρο. Και δεν είπε, «Τη γνώση», αλλά, «Την οσμή της γνώσης». Διότι τέτοια είναι η παρούσα γνώση, όχι πάρα πολύ σαφής, ούτε πλήρως αποκαλυμμένη. Γι' αυτό και στην προηγούμενη Επιστολή έλεγε: «Διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέφτη, αινιγματικά», και εδώ ονομάζει αυτό το μύρο οσμή. Εκείνος δε που αντιλαμβάνεται την οσμή, γνωρίζει βέβαια ότι υπάρχει κάπου κάποιο μύρο, αλλά το τι λογής είναι η ουσία του, δεν το γνωρίζει, εκτός εάν έτυχε να το ξέρει από πριν. Έτσι και εμείς, γνωρίζουμε βέβαια ότι υπάρχει Θεός, αλλά το τι είναι ως προς την ουσία Του, δεν το γνωρίζουμε. Είμαστε, λοιπόν, σαν ένα βασιλικό θυμιατήρι, όπου και αν πάμε αναδίδοντας το ουράνιο μύρο και την πνευματική ευωδία. Και αυτά τα έλεγε, δείχνοντας ταυτόχρονα τη δύναμη του κηρύγματος, ότι δηλαδή μέσω εκείνων των πραγμάτων για τα οποία δέχονται επιβουλές, μέσω αυτών ακριβώς λάμπουν περισσότερο από εκείνους που τους διώκουν, και κάνουν όλη την οικουμένη να γνωρίσει και τα τρόπαιά τους και την ευωδία τους· και παράλληλα παραμυθώντας τους για τις θλίψεις και τους πειρασμούς, ώστε να τα υπομένουν όλα με γενναιότητα, εφόσον, ακόμη και πριν από την τελική ανταπόδοση, αποκομίζουν ανέκφραστη δόξα.

Έπειτα, για να μην πει κανείς, ακούγοντας ότι εκδημούμε από τον Κύριο: «Τι είναι αυτά που λες; Αποξενωνόμαστε λοιπόν από Αυτόν όντας εδώ;», πρόλαβε να το διορθώσει αυτό λέγοντας: «Διότι πορευόμαστε μέσω της πίστεως και όχι μέσω της οράσεως»· και εδώ μεν Τον γνωρίζουμε, αλλά όχι τόσο καθαρά. Το ίδιο λέει εξάλλου και αλλού: «Σαν μέσα από καθρέφτη» και «με τρόπο αινιγματικό».

Αλλά το αποστολικό ρήμα «επεφάνη» δεν μας υποδεικνύει μόνο αυτό, αλλά και κάτι άλλο επιπλέον. Ποιο είναι λοιπόν αυτό; Ότι δεν βρήκαμε εμείς το φως επειδή το αναζητήσαμε, αλλά αυτό φανερώθηκε σε εμάς· δεν πήγαμε εμείς προς Αυτόν, αλλά Εκείνος προσήλθε σε εμάς. Και δηλώνοντας αυτό ο Χριστός έλεγε: «Δεν επιλέξατε εσείς εμένα, αλλά εγώ επέλεξα εσάς». Αλλά και ο Απόστολος πάλι, αναφωνώντας σε συμφωνία με αυτά, έλεγε: «Τότε δε θα γνωρίσω, όπως ακριβώς και γνωρίστηκα· τώρα δε, δεν γνώρισα εγώ, αλλά γνωρίστηκα». Και γράφοντας προς τους Φιλιππησίους έλεγε: «Αγωνίζομαι να κατακτήσω εκείνο, για το οποίο και κατακτήθηκα», δηλώνοντας μέσα από όλα αυτά ότι η σωτηρία μας δεν υπήρξε δικό μας κατόρθωμα, αλλά όλοι σωθήκαμε με τη θεία χάρη· το οποίο λοιπόν υπαινίσσεται και εδώ λέγοντας: «Επεφάνη η χάρις του Θεού».

Θέλεις να δεις πώς τοποθετεί νυχτερινές φρουρές ο Θεός; Ολόκληρος αυτός ο αιώνας είναι νύχτα, είναι σκοτάδι· το φως φυλάσσεται για εσένα· διότι τώρα βλέπεις μέσα από κάτοπτρο, αλλά πρόκειται κάποτε να δεις το φως· επομένως, νύχτα είναι ολόκληρος ο αιώνας, και υπάρχει ανάγκη από φρουρούς τεταγμένους για αυτήν τη νύχτα, ώστε οι φύλακες, οι νυχτοφύλακες, να περιφρουρούν όσους βρίσκονται μέσα στη νύχτα από τους ληστές, από τα θηρία, από τους εχθρούς. Ποιοι είναι οι φύλακες; Οι άγγελοι που στρατοπεδεύουν ολόγυρα. «Στάσου να κριθείς ενώπιόν Του, εάν μπορείς να Τον αινέσεις, όπως είναι και τώρα.» Ολυμπιόδωρος και Χρυσόστομος: Αναλογίσου, λέει, την αξία του Θεού, εάν ο λογισμός μπορεί να χωρέσει τον ύμνο.

Υψηλός πάνω από όλα τα έθνη είναι ο Κύριος. Βλέπεις πάλι τα έθνη να αποδέχονται τη λατρεία του, και όχι απλώς ένα και δύο και τρία, αλλά όλα όσα βρίσκονται στην οικουμένη; Τι είναι πιο σαφές από αυτή την προφητεία; Και πώς είναι υψηλός πάνω από όλα τα έθνη; Μήπως επειδή τον μεγαλύνουμε, προσθέτοντάς του ύψος; Κάθε άλλο· αλλά με τα δόγματα, με τη λατρεία, με την προσκύνηση, και με όλα τα άλλα, χωρίς να έχουμε κατά νου τίποτα το ταπεινό, όπως οι Ιουδαίοι, αλλά πράγματα πολύ πιο υψηλά και σπουδαία. Διότι τέτοια είναι αυτή η πολιτεία· όσο υψηλότερος είναι ο ουρανός από τη γη, τόσο ανώτερη είναι αυτή από την παλαιά. Γι' αυτό λέει: Υψηλός πάνω από όλα τα έθνη είναι ο Κύριος. Διότι, παράλληλα με το να τον υψώνουμε μέσω της λατρείας, γνωρίζουμε και τούτο, ότι δηλαδή και αυτά αποτελούν θεία συγκατάβαση. Ώστε, ακόμα κι αν είναι υψηλότερα από εκείνα της παλαιάς, είναι ωστόσο κατώτερα από την αξία του. Και αυτά ακριβώς φανερώνοντας ο Παύλος, και παρουσιάζοντας τη διαφορά της καθεμίας γνώσης, και αυτής που επικρατεί τώρα, και εκείνης που θα υπάρξει τότε στο μέλλον, έλεγε: Όταν ήμουν νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο, λογιζόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου. Και πάλι: Εκ μέρους γνωρίζουμε, και εκ μέρους προφητεύουμε. Και: Βλέπουμε τώρα μέσα από καθρέφτη αινιγματικά, τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο. Διότι αποδεικνύει μέσα από αυτό, ότι τόσο πολύ απέχει αυτή η γνώση από εκείνην του μέλλοντος, όσο το νήπιο από τον άνδρα που έχει φτάσει σε τέλεια ηλικία. Πάνω από τους ουρανούς είναι η δόξα του.

Β΄. Γι' αυτό και ο Παύλος διαρκώς επανέρχεται σε αυτό το θέμα λέγοντας: «Τότε θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς γνωρίστηκα». Και ο ίδιος ο Χριστός επίσης: «Δεν με εκλέξατε εσείς, αλλά εγώ εξέλεξα εσάς». Και αλλού πάλι ο Παύλος: «Εάν κάποιος αγαπά τον Θεό, αυτός έχει γνωριστεί από Αυτόν». Για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, συνεχώς και παντού ονομάζει τον εαυτό του κλητό, δεικνύοντας ότι δεν έσπευσε από μόνος του, αλλά πρώτα προσκλήθηκε.

Διότι, «εάν παραδώσω το σώμα μου», λέει, «για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι». Και αλλού πάλι, φανερώνοντας ότι είναι ανώτερη από όλα και αποτελεί την κορυφή των αγαθών, έλεγε: «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν· είτε γλώσσες, θα πάψουν· είτε γνώση, θα καταργηθεί· μένουν δε η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από όλα είναι η αγάπη». Αλλά βέβαια, ο λόγος περί της αγάπης δεν έφερε ενώπιόν μας ένα τυχαίο ζήτημα. Διότι το να καταργηθεί η προφητεία και να πάψουν οι γλώσσες, δεν αποτελεί καμία δυσκολία· επειδή τα χαρίσματα αυτά, αφού μας προσέφεραν τη χρησιμότητά τους την κατάλληλη στιγμή, ακόμη και αν πάψουν δεν θα μπορέσουν να βλάψουν καθόλου το κήρυγμα της πίστεως. Ιδού, άλλωστε, τώρα δεν υπάρχει προφητεία, ούτε χάρισμα γλωσσών, και ο λόγος της ευσέβειας δεν εμποδίστηκε καθόλου. Το να πάψει όμως η γνώση, αυτό αποτελεί το ζητούμενο. Διότι αφού είπε: «Είτε προφητείες, θα καταργηθούν, είτε γλώσσες, θα πάψουν», πρόσθεσε: «Είτε γνώση, θα καταργηθεί». Εάν λοιπόν η γνώση πρόκειται να πάψει, τα πράγματα δεν θα εξελιχθούν για εμάς προς το καλύτερο, αλλά προς το χειρότερο· διότι χωρίς αυτήν θα απολέσουμε εντελώς και την ίδια την ανθρώπινη ιδιότητά μας. «Τον Θεό να φοβάσαι», λέει, «και τις εντολές Του να τηρείς, επειδή αυτό είναι ο κάθε άνθρωπος».

Έπειτα, προβλέποντας δια του Πνεύματος την αναισχυντία των ανθρώπων που επρόκειτο να έλθουν, δεν αρκέστηκε μόνο σε τούτο το παράδειγμα, αλλά και με δεύτερο και με τρίτο μάς το κατέστησε βέβαιο. Διότι, όπως ακριβώς ο Μωυσής, όταν αποστελλόταν στους Ιουδαίους, ελάμβανε την απόδειξη τριών σημείων, ώστε, εάν δεν πιστέψουν στο πρώτο, να ακούσουν τη φωνή του δεύτερου, και εάν καταφρονήσουν και αυτό, νιώθοντας ντροπή για το τρίτο να αποδεχθούν τον προφήτη, έτσι και αυτός θέτει τρία υποδείγματα: πρώτον το υπόδειγμα του μικρού παιδιού, λέγοντας: «Όταν ήμουν νήπιο, σκεπτόμουν ως νήπιο», δεύτερον το υπόδειγμα του κατόπτρου και τρίτον αυτό του αινίγματος. Διότι, αφού είπε: «Όταν ήμουν νήπιο», πρόσθεσε: «Τώρα βλέπουμε μέσα από κάτοπτρο, σαν σε αίνιγμα.» Ιδού και το δεύτερο υπόδειγμα της παρούσας αδυναμίας και του ότι η γνώση είναι ατελής· τρίτον πάλι, το «σαν σε αίνιγμα». Διότι και το παιδί βλέπει μεν πολλά, και ακούει και ομιλεί, αλλά τίποτα δεν βλέπει, ούτε ακούει, ούτε ομιλεί με καθαρότητα· και σκέπτεται μεν, χωρίς όμως τίποτα να είναι σαφώς διαρθρωμένο. Έτσι κι εγώ γνωρίζω πολλά, αλλά δεν κατανοώ τον τρόπο τους. Ότι δηλαδή ο Θεός βρίσκεται παντού, το γνωρίζω, και ότι βρίσκεται εξ ολοκλήρου παντού· το πώς όμως, δεν το γνωρίζω. Ότι είναι άναρχος και αΐδιος, το γνωρίζω· το πώς όμως, δεν το γνωρίζω. Διότι ο ανθρώπινος λογισμός δεν μπορεί να συλλάβει πώς είναι δυνατόν να υπάρχει ουσία, η οποία δεν αντλεί την ύπαρξή της ούτε από τον εαυτό της ούτε από κάποιον άλλον.

Διότι, αφού είπε: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε», πρόσθεσε: «Τώρα γνωρίζω εκ μέρους, τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και γνωρίστηκα». Από ποιον λοιπόν γνωρίστηκε; Από τον Θεό ή από τις θείες οικονομίες; Προφανώς από τον Θεό· Αυτόν λοιπόν και γνωρίζει εκ μέρους. Είπε δε «εκ μέρους», όχι διότι γνωρίζει ένα μέρος της ουσίας Του και αγνοεί το άλλο —διότι ο Θεός είναι απλός—, αλλά επειδή γνωρίζει μεν ότι υπάρχει Θεός, αγνοεί όμως τι είναι ως προς την ουσία Του· γνωρίζει μεν ότι είναι σοφός, αγνοεί όμως το πόσο σοφός είναι· δεν αγνοεί ότι είναι μέγας, αλλά το πώς ή ποια είναι η μεγαλωσύνη Του, αυτό δεν το γνωρίζει· γνωρίζει ότι είναι πανταχού παρών, το πώς όμως δεν το γνωρίζει· δεν αγνοεί ότι προνοεί και συνέχει τα πάντα και τα συγκρατεί με ακρίβεια, αγνοεί όμως τον τρόπο με τον οποίο τα πράττει αυτά. Γι' αυτό έλεγε: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε». Αλλά βέβαια, αν το κρίνετε σωστό, αφήνοντας τον Παύλο και τους προφήτες, ας ανεβούμε στους ουρανούς, μήπως τυχόν υπάρχουν εκεί κάποιοι που γνωρίζουν τι είναι ο Θεός ως προς την ουσία Του. Διότι, βεβαίως, ακόμη κι αν βρεθούν κάποιοι που να γνωρίζουν, αυτό δεν έχει τίποτα το κοινό με εμάς· διότι είναι μεγάλη η απόσταση μεταξύ αγγέλων και ανθρώπων· όμως, για να μάθεις εκ περισσού ότι ούτε εκεί καμία κτιστή δύναμη το γνωρίζει αυτό, ας ακούσουμε τους αγγέλους. Τι λοιπόν; Μήπως συζητούν εκεί για την ουσία αυτή και ερευνούν μεταξύ τους; Σε καμία περίπτωση. Αλλά τι;

Τι σημαίνει δε Σεραφείμ; Πύρινα στόματα. Είδες πώς τα ονόματα αυτά φανέρωσαν και την καθαρότητα και τη σοφία; Εάν όμως, εκεί όπου η γνώση είναι άφθονη, δεν μπορούν να αντικρίσουν άφοβα ούτε τη συγκατάβαση του Θεού, εκεί όπου η γνώση είναι μερική, όπως λέει ο Παύλος: «Γνωρίζουμε εν μέρει και σαν μέσα από καθρέφτη, με τρόπο αινιγματικό», πόσης παραφροσύνης θα ήταν δείγμα το να νομίζουν ότι τους είναι γνώριμα και καταφανή αυτά που ούτε σε εκείνα δεν είναι ορατά;

Διότι αυτός που είπε αυτά, έχει πει και εκείνα: «Κατά μέρος γνωρίζουμε και κατά μέρος προφητεύουμε» και: «Όταν ήμουν νήπιο, ως νήπιο μιλούσα, ως νήπιο σκεφτόμουν, ως νήπιο συλλογιζόμουν» και: «Τώρα βλέπω σαν μέσα από καθρέφτη, αινιγματικά, τότε όμως θα βλέπω πρόσωπο με πρόσωπο». Επομένως, μέσα από αυτά έχει ξεσκεπαστεί πλήρως σε εμάς κάθε τους ραδιουργία· διότι όταν αγνοείται η ίδια η ουσία, όχι ως προς το ότι υπάρχει, αλλά ως προς το τι είναι, θα αποτελούσε έσχατη παραφροσύνη να της δίνουμε και όνομα. Αν και, ακόμη κι αν ήταν φανερή και γνωστή, ούτε και τότε θα ήταν ασφαλές να αποδίδουμε οι ίδιοι, αυθαίρετα και από μόνοι μας, κάποια προσωνυμία στην ουσία του Δεσπότη. Διότι, αν ο Παύλος δεν τόλμησε να αποδώσει ονόματα στις άνω δυνάμεις, αλλά αφού είπε ότι «κάθισε τον Χριστό πάνω από κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη και πάνω από κάθε όνομα που ονομάζεται, όχι μόνο στον παρόντα αιώνα, αλλά και στον μέλλοντα», και αφού μας δίδαξε ότι υπάρχουν κάποια ονόματα των δυνάμεων τα οποία θα γνωρίσουμε τότε, δεν αποτόλμησε ο ίδιος να ορίσει άλλα ονόματα αντί για εκείνα, ούτε να περιεργαστεί αυτά τα ίδια.

Εάν όμως εκείνος, βλέποντας κάποια αμυδρή εικόνα των μελλοντικών, απέβαλε ξαφνικά τα πάντα από την ψυχή του εξαιτίας της τέρψης που ενστάλαξε στην ψυχή του εκείνη η θέα, τι θα μπορούσε να πει κανείς, όταν παρουσιαστεί η ίδια η αλήθεια των πραγμάτων, όταν, αφού ανοιχθούν τα ανάκτορα, θα είναι δυνατόν να ατενίσει κανείς τον ίδιο τον Βασιλέα, όχι πλέον αινιγματικά ούτε σαν μέσα από κάτοπτρο, αλλά πρόσωπο με πρόσωπο, όχι πλέον διά της πίστεως αλλά διά της θέας;

Διότι δεν έχει πει μόνο αυτά, αλλά κάποτε, στέλνοντας επιστολή προς τους Κορινθίους σχετικά με τη γνώση, και δείχνοντας πώς, παρόλο που έχουμε μάθει πολλά, διαθέτουμε εντούτοις ένα μικρό και πάρα πολύ ελάχιστο μέτρο γνώσης, λέει περίπου τα εξής: «Εάν κάποιος νομίζει ότι έχει γνωρίσει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη τίποτα όπως πρέπει να το γνωρίσει.» Έπειτα, δηλώνοντας ότι μας λείπει πολύ από τη γνώση και πως το μεγαλύτερο μέρος έχει ταμιευθεί για τον μέλλοντα χρόνο, ενώ μας έχει δοθεί μόνο κάτι ελάχιστο, πρόσθεσε: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε. Όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εκ μέρους θα καταργηθεί.» Και δεν σταμάτησε ούτε εκεί, αλλά, θέλοντας να δείξει πόσο μεγάλη είναι η απόσταση ανάμεσα σε τούτη και σε εκείνη τη γνώση και ότι αυτό που υπολείπεται είναι πολύ, το καθιστά αυτό σαφές μέσω ορισμένων εικόνων, λέγοντας: «Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, λογιζόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου. Διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέπτη αινιγματικά, τότε όμως θα βλέπουμε πρόσωπο με πρόσωπο.» Είδες πόση είναι η απόσταση; Όση υπάρχει ανάμεσα σε ένα νήπιο παιδί και σε έναν τέλειο άνδρα· όση υπάρχει ανάμεσα στον καθρέπτη και στο αίνιγμα και στην άλλη, την ασαφή όψη των πραγμάτων [σε σχέση με τη σαφή όψη· διότι αυτό σημαίνει το «πρόσωπο με πρόσωπο»].

Πρόσεξε όμως τον λόγο μέσα από ένα παράδειγμα. Σφαζόταν πρόβατο, χρίονταν με το αίμα οι θύρες, αλλά αυτή η γνώση, όταν ήλθε ο Υιός του Θεού, ο αληθινός αμνός, και σφαγιάστηκε, έπαψε να ισχύει. «Το μερικό θα καταργηθεί. Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο, λογάριαζα ως νήπιο. Όταν όμως έγινα άνδρας, κατάργησα τα του νηπίου. Διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέφτη, σαν σε αίνιγμα.» Δηλαδή, θα λάβει τέλος και θα σταματήσει. «Τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο. Τώρα γνωρίζω μερικώς· τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και εγώ γνωρίστηκα. Τώρα όμως μένει.» Δηλαδή σαφέστερα και καθαρότερα. «Η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από αυτά είναι η αγάπη.» Η μεν πίστη και η ελπίδα, όταν παρουσιαστούν τα αγαθά τα οποία πιστέψαμε και ελπίσαμε, παύουν.

«Γι' αυτό και φιλοτιμούμαστε, είτε ενδημούμε είτε εκδημούμε.» Το μεγαλύτερο από όλα το έθεσε στο τέλος. Διότι από το να λάβει κανείς άφθαρτη κατοικία, το να είναι μαζί με τον Χριστό είναι καλύτερο. Αυτό δε που λέει είναι το εξής: δεν σβήνει τη ζωή μας εκείνος που μας καταδιώκει και μας θανατώνει. Διότι όχι μόνο σε απαλλάσσει από τη φθορά και το βάρος, αλλά και σε στέλνει γρήγορα στον Θεό. Πρόσεξε δε πώς απέκρυψε τα λυπηρά και τη λέξη του θανάτου και της τελευτής, και στη θέση τους έβαλε τα σφόδρα ποθητά, ονομάζοντάς τα ενδημία κοντά στον Κύριο, και όσα φαίνονται γλυκά, αφήνοντας κατά μέρος τα της παρούσας ζωής, τα ονόμασε με λέξεις λυπηρές, αποκαλώντας την εδώ ζωή εκδημία (απουσία) από τον Κύριο. Αυτό το έλεγε, ώστε κανείς ούτε να προσκολλάται στα παρόντα, αλλά να τα θεωρεί και βάρος, ούτε όταν πρόκειται να πεθάνει να λυπάται, αλλά να χαίρεται επειδή αναχωρεί προς μεγαλύτερα αγαθά. Έπειτα, για να μην πει κάποιος, ακούγοντας ότι εκδημούμε από τον Κύριο: «Τι είναι αυτά που λες; Αποξενωνόμαστε λοιπόν (από Εκείνον) ευρισκόμενοι εδώ;», προδιόρθωσε αυτό το ενδεχόμενο, λέγοντας: «Διότι περπατούμε μέσω της πίστεως και όχι μέσω της οράσεως». Σαν να έλεγε: Και εδώ βέβαια δικοί Του είμαστε, αλλά όχι τόσο ξεκάθαρα. Και αυτό είναι που έλεγε αλλού: «Μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά». «Να είμαστε ευάρεστοι σε Αυτόν». Διότι το ζητούμενο είναι αυτό, λέει: είτε βρισκόμαστε εκεί είτε εδώ, να ζούμε σύμφωνα με το θέλημά Του, και, για να μην πέσουν σε λύπη φτάνοντας σε τόση μεγάλη επιθυμία για την καθυστέρηση της εκδημίας, από εδώ ήδη τους δίνει το αποκορύφωμα των αγαθών.

«Και τι να επιλέξω δεν γνωρίζω. Βρίσκομαι σε δίλημμα μεταξύ των δύο, έχοντας την επιθυμία». Επεξεργάζεται τα όσα είπε προηγουμένως, και τρόπον τινά ερμηνεύει τι σημαίνει το «για μένα το να ζω είναι ο Χριστός»· λέει, λοιπόν, ότι το να ζει τον Χριστό σε αυτήν τη ζωή, δεν είναι τίποτε άλλο παρά πνευματική εργασία, από την οποία μου οφείλεται καρπός. «Να αναχωρήσω και να είμαι μαζί με τον Χριστό, το οποίο είναι ασυγκρίτως καλύτερο· το να παραμένω όμως στη σάρκα, είναι αναγκαιότερο για εσάς. Και έχοντας αυτή την πεποίθηση, γνωρίζω ότι θα μείνω και θα παραμείνω μαζί με όλους σας.» Και τώρα βέβαια ήταν μαζί με τον Χριστό, σύμφωνα με το: «Αφού ζητάτε απόδειξη ότι ο Χριστός μιλάει μέσα μου». Αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο όπως τότε. Διότι τώρα, λέει, βλέπουμε σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, ενώ τότε πρόσωπο με πρόσωπο. «Για τη δική σας προκοπή και χαρά της πίστεως, ώστε το καύχημά σας να περισσεύει εν Χριστώ Ιησού για μένα, δια της παρουσίας μου και πάλι κοντά σας.» Δες πάλι πόση εργασία καλού μαρτυρεί για αυτούς. Διότι αυτός που προκόβει, προκόβει βαδίζοντας.

Διότι, εάν μεν κατασκευάζαμε εικόνα του αόρατου Θεού, όντως θα αμαρτάναμε· διότι είναι αδύνατον να εικονισθεί το ασώματο και ασχημάτιστο και αόρατο και απερίγραπτο. Και πάλι· εάν κατασκευάζαμε εικόνες ανθρώπων και τις θεωρούσαμε θεούς και τις λατρεύαμε ως θεούς, όντως θα ασεβούσαμε. Αλλά τίποτε από αυτά δεν κάνουμε. Διότι, εφόσον ο Θεός σαρκώθηκε και εμφανίστηκε πάνω στη γη με σάρκα και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους από ανέκφραστη αγαθότητα και προσέλαβε φύση και πάχος και σχήμα και χρώμα σάρκας, όταν κατασκευάζουμε την εικόνα του δεν σφάλλουμε· επειδή ποθούμε να δούμε τη μορφή του· διότι, όπως λέει ο θείος απόστολος: «Τώρα βλέπουμε σαν σε καθρέφτη και αινιγματικά». Και η εικόνα, άλλωστε, είναι καθρέφτης και αίνιγμα που αρμόζει στην παχύτητα του σώματός μας· διότι ο νους, όσο και αν κοπιάζει, δεν δύναται να ξεπεράσει τα σωματικά, όπως λέει ο θείος Γρηγόριος.

Για το ότι η δημιουργία και η προσκύνηση των εικόνων δεν είναι νέο εφεύρημα, αλλά αρχαία παράδοση της Εκκλησίας, δέξου το πλήθος των αγιογραφικών και πατερικών μαρτυριών. Ο Κύριος στο ιερό Ευαγγέλιο κατά τον Ματθαίο λέει τα εξής, μακαρίζοντας τους μαθητές του και μαζί με αυτούς όλους όσους ακολουθούν τον κανόνα τους και βαδίζουν στα ίχνη τους: «Μακάρια είναι τα δικά σας μάτια επειδή βλέπουν, και τα αυτιά σας επειδή ακούν. Διότι, αληθινά σας λέω, ότι πολλοί προφήτες και δίκαιοι επιθύμησαν να δουν αυτά που εσείς βλέπετε, και δεν τα είδαν, και να ακούσουν αυτά που εσείς ακούτε, και δεν τα άκουσαν.» Επιθυμούμε διακαώς λοιπόν και εμείς να δούμε, στον βαθμό που είναι δυνατόν να δούμε· «διότι βλέπουμε σαν μέσα σε καθρέπτη και με τρόπο αινιγματικό» και μέσα από την εικόνα, και μακαριζόμαστε. Ο ίδιος ο Θεός πρώτος δημιούργησε εικόνα και έδειξε εικόνες· διότι τον άνθρωπο τον έπλασε κατ' εικόνα Θεού. Και ο Αβραάμ εξάλλου, και ο Μωυσής και ο Ησαΐας και όλοι οι προφήτες είδαν εικόνες του Θεού και όχι την ίδια την ουσία του Θεού. Η βάτος ήταν εικόνα της Θεομήτορος, και όταν ο Μωυσής επρόκειτο να την πλησιάσει, ο Θεός είπε: «Λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου· διότι η γη, στην οποία στέκεσαι, είναι γη άγια.» Αν λοιπόν η γη, στην οποία φανερώθηκε στον Μωυσή η εικόνα της Θεοτόκου, είναι γη άγια, πόσο μάλλον η ίδια η εικόνα;

Εγώ, αφού άκουσα αυτήν τη φωνή και αναγνώρισα την αλήθειά της, έθεσα ως έργο μου να καταλάβω εκείνο το κατάλυμα, το οποίο είναι μεν απαλλαγμένο από κάθε οδύνη και λύπη, και είναι γεμάτο από τόση ασφάλεια και τέτοια αγαθά, των οποίων η γνώση τώρα μεν είναι μερική μέσα μου, καθώς είμαι νήπιο στην πνευματική ηλικία και βλέπω τα εκεί ως δι' εσόπτρου και εν αινίγματι· όταν όμως έλθει το τέλειο, και αποκτήσω πλήρη επίγνωση πρόσωπο με πρόσωπο, τότε το μερικό θα καταργηθεί. Ευχαριστώ, λοιπόν, τον Θεό δια του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας· διότι ο νόμος του πνεύματος της ζωής εν Χριστώ Ιησού με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου, και μου άνοιξε τα μάτια για να δω χωρίς πλάνη ότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος, ενώ το φρόνημα του πνεύματος είναι ζωή και ειρήνη. Και όπως ακριβώς εγώ, έχοντας αναγνωρίσει τη ματαιότητα των παρόντων, τα μίσησα με τέλειο μίσος, έτσι συμβουλεύω και εσένα να τα γνωρίσεις, ώστε να διάκεισαι απέναντί τους ως προς πράγματα ξένα και γρήγορα παρερχόμενα, και, μεταφέροντας από εδώ τα πάντα, να θησαυρίσεις για τον εαυτό σου στον άφθαρτο αιώνα θησαυρό ασύλητο, πλούτο αδαπάνητο, όπου πρέπει χωρίς αναβολή να πορευθείς, ώστε, όταν απέλθεις, να μη στερείσαι, αλλά να βρίθεις από πλούτο, όπως ακριβώς σου ανέλυσα παραπάνω την καταλληλότατη εικόνα τους.

Επομένως, δεν είναι καθόλου παράξενο αν λέμε ότι και τώρα οι άγιοι βλέπουν τον Θεό μέσω είδους, σε σύγκριση με τον παρόντα βίο, εφόσον βλέπουν τελειότερα. Ότι όμως η όραση μετά την κρίση είναι τελειότερη από αυτήν, και η μόνη που δικαίως θα μπορούσε να ονομαστεί «πρόσωπον προς πρόσωπον», το μαρτυρεί και ο μακάριος Αυγουστίνος στο δέκατο ένατο κεφάλαιο του δέκατου τέταρτου βιβλίου του «Περί Τριάδος», λέγοντας τα εξής: «Η ανακαινιζόμενη εικόνα μέσα στο πνεύμα του νου με την επίγνωση του Θεού, όχι εξωτερικά αλλά εσωτερικά, από μέρα σε μέρα θα τελειωθεί με αυτή την ίδια την άμεση θέαση. Αυτή η θέαση, τότε, μετά την κρίση, θα είναι “πρόσωπον προς πρόσωπον”, ενώ τώρα βλέπει μέσα από κάτοπτρο και αινιγματικά, και για την τελείωσή της πρέπει να νοηθεί αυτό που έχει ειπωθεί: “Θα είμαστε όμοιοι με αυτόν, διότι θα τον δούμε καθώς είναι”. Διότι αυτό το δώρο θα μας δοθεί τότε, όταν θα ειπωθεί: “Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς”».

Επειδή δε το μερικό καταργείται όταν φανερωθεί το τέλειο, και όλα τα κάτοπτρα και τα αινίγματα παρέρχονται όταν έλθει η αλήθεια πρόσωπο με πρόσωπο, ο σωζόμενος, αφού τελειωθεί κατά Θεόν, θα υψωθεί πάνω από όλους τους κόσμους και τους αιώνες και τους τόπους, με τα οποία μέχρι τότε διαπαιδαγωγούνταν ως νήπιο. οα. Ο Πιλάτος είναι τύπος του φυσικού νόμου, ενώ το πλήθος των Ιουδαίων του γραπτού νόμου. Εκείνος, λοιπόν, που μέσω της πίστης δεν υψώνεται πάνω από τους δύο νόμους δεν μπορεί να δεχθεί την υπέρ φύση και λόγο αλήθεια, αλλά σταυρώνει οπωσδήποτε τον Λόγο, θεωρώντας το Ευαγγέλιο είτε σκάνδαλο ως Ιουδαίος είτε μωρία ως Έλληνας. οβ. Όταν δεις τον Ηρώδη και τον Πιλάτο να γίνονται φίλοι μεταξύ τους με σκοπό τη θανάτωση του Ιησού, τότε να εννοείς τη σύμπραξη στο ίδιο έργο του δαίμονα της πορνείας και του δαίμονα της κενοδοξίας, οι οποίοι συμφωνούν μεταξύ τους για να θανατώσουν τον Λόγο της αρετής και της γνώσης. Διότι ο μεν κενόδοξος δαίμονας, υποκρινόμενος την πνευματική γνώση, παραπέμπει στον δαίμονα της πορνείας, ο δε της πορνείας, προσποιούμενος καθαρότητα υποχωρώντας, αναπέμπει στον δαίμονα της κενοδοξίας. Γι' αυτό, λέγει η Γραφή, ο Ηρώδης, αφού του φόρεσε λαμπρό ένδυμα, έστειλε πίσω τον Ιησού στον Πιλάτο. ογ. Είναι καλό να μην επιτρέπουμε στον νου να προσκολλάται στη σάρκα και στα πάθη. Διότι δεν συλλέγουν, λέγει, από αγκάθια σύκα, δηλαδή από τα πάθη αρετή, ούτε από βάτο σταφύλι, δηλαδή από τη σάρκα τη γνώση που ευφραίνει. οδ.

16. Εκείνος που έχει μυηθεί έστω και λίγο στον λόγο περί της Μονάδος, οπωσδήποτε έχει επιγνώσει και τους λόγους περί προνοίας και κρίσεως που συνυπάρχουν με αυτήν. Γι' αυτό και κρίνει ως καλό, σύμφωνα με τον άγιο Πέτρο, να γίνουν μέσα του τρεις σκηνές για εκείνους που εμφανίστηκαν, δηλαδή οι τρεις έξεις της σωτηρίας, εννοώ της αρετής, της γνώσεως και της θεολογίας. Διότι η πρώτη (η αρετή) έχει ανάγκη την έμπρακτη ανδρεία και σωφροσύνη, της οποίας τύπος υπήρξε ο μακάριος Ηλίας· η δεύτερη (η γνώση) έχει ανάγκη τη δικαιοσύνη της φυσικής θεωρίας, την οποία φανέρωσε μέσω του εαυτού του ο μέγας Μωυσής· και η τρίτη (η θεολογία) έχει ανάγκη την ακραιφνή τελειότητα κατά τη φρόνηση, την οποία υποδήλωνε ο Κύριος. Ονομάστηκαν δε σκηνές, επειδή υπάρχουν άλλες κατοικίες, ανώτερες και πιο λαμπρές από αυτές, οι οποίες πρόκειται να υποδεχθούν τους άξιους στο μέλλον. 17. Ο μεν πρακτικός λέγεται ότι παροικεί στη σάρκα, εφόσον αποκόπτει τη σχέση της ψυχής με τη σάρκα μέσω των αρετών και αποβάλλει από τον εαυτό του την απάτη των υλικών πραγμάτων· ο δε γνωστικός λέγεται ότι παροικεί ακόμη και στην ίδια την αρετή, εφόσον θεωρεί την αλήθεια σαν μέσα από καθρέφτες και με αινίγματα. Διότι δεν έχει δει ακόμη τα αυθυπόστατα είδη των αγαθών όπως ακριβώς είναι, μέσω της πρόσωπο με πρόσωπο απολαύσεως. Επειδή κάθε άγιος πορεύεται μέσα σε εικόνα των αγαθών, αποβλέποντας στο μέλλον, ανακράζοντας: «Είμαι πάροικος και παρεπίδημος, όπως όλοι οι πατέρες μου». 18. Εκείνος που προσεύχεται δεν πρέπει ποτέ να σταματά την υψηλή ανάβαση που οδηγεί στον Θεό.

νϛ. Εκείνος που προσεύχεται να λάβει τον επιούσιο άρτο, δεν τον δέχεται πάντοτε ολόκληρο, όπως ακριβώς είναι αυτός καθαυτός ο άρτος, αλλά ανάλογα με το πόσο δύναται ο ίδιος να τον δεχθεί. Διότι ο άρτος της ζωής, ως φιλάνθρωπος, προσφέρει τον εαυτό του σε όλους όσους τον ζητούν, όχι όμως σε όλους κατά τον ίδιο τρόπο, αλλά περισσότερο σε όσους έχουν επιτελέσει μεγάλα έργα δικαιοσύνης, και λιγότερο σε όσους υστερούν σε αυτά· στον καθένα, ανάλογα με το πόσο δύναται να δεχθεί η πνευματική του αξία. νζ. Ο Κύριος άλλοτε αποδημεί και άλλοτε ενδημεί· αποδημεί ως προς τη θεωρία πρόσωπο με πρόσωπο, ενώ ενδημεί ως προς τη θεωρία μέσα από κάτοπτρο και με αινίγματα. νη. Στον πρακτικό άνθρωπο ο Κύριος ενδημεί μέσω των αρετών, ενώ από εκείνον που δεν μεριμνά καθόλου για την αρετή αποδημεί. Και πάλι, στον θεωρητικό άνθρωπο ενδημεί μέσω της αληθούς γνώσεως των όντων, ενώ από εκείνον που παρεκκλίνει έστω και λίγο από αυτήν αποδημεί. νθ. Αποδημεί από τη σάρκα εκείνος που μεταβαίνει από την πρακτική στη γνωστική έξη, αρπαζόμενος σαν μέσα σε νεφέλες μέσω των υψηλοτέρων νοημάτων προς τον διαφανή αέρα της μυστικής θεωρίας, όπου θα δύναται να είναι πάντοτε μαζί με τον Κύριο. Εκδημεί όμως μακριά από τον Κύριο εκείνος που δεν δύναται ακόμη, αποκομμένος από τις ενέργειες των αισθήσεων, να θεωρήσει με καθαρό νου, κατά το εφικτό, τα νοήματα, και ο οποίος δεν μπορεί να χωρέσει τον απλό, χωρίς αινίγματα, λόγο περί του Κυρίου. ξ.