Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 13:12

πϛ. Γνωρίζουμε, σύμφωνα με την Αγία Γραφή, κάτι το υπεραιώνιο, για το οποίο εκείνη επισήμανε μεν ότι υπάρχει, αλλά δεν κατονόμασε τι ακριβώς είναι, σύμφωνα με το χωρίο «ο Κύριος βασιλεύει στον αιώνα και στον αιώνα και έτι». Επομένως, υπάρχει κάτι υπεράνω των αιώνων, η ακραιφνής βασιλεία του Θεού. Διότι βεβαίως δεν είναι θεμιτό να λέμε ότι η βασιλεία του Θεού έχει αρχή ή ότι περιορίζεται από αιώνες ή χρόνους. Πιστεύουμε δε ότι αυτή είναι η κληρονομιά, η μονή και ο τόπος των σωζομένων, όπως ακριβώς παραδίδει ο αληθινός Λόγος, ως τελικός σκοπός εκείνων που κινούνται με την έφεση προς το έσχατο ορεκτό. Όταν βρεθούν σε αυτόν τον σκοπό, δέχονται την παύση κάθε είδους κινήσεως, επειδή δεν υπάρχει πλέον γι' αυτούς κανένας χρόνος ή αιώνας που να οφείλουν να διανύσουν, καθώς, έπειτα από όλα αυτά, κατέληξαν στον Θεό που υπάρχει πριν από όλους τους αιώνες, και τον οποίο η φύση των αιώνων δεν μπορεί εκ φύσεως να φτάσει. πζ. Για όσο χρόνο βρίσκεται κανείς σε αυτήν τη ζωή, έστω κι αν είναι τέλειος ως προς την παρούσα κατάσταση και στην πράξη και στη θεωρία, κατέχει «εκ μέρους» τόσο τη γνώση όσο και την προφητεία και τον αρραβώνα του Αγίου Πνεύματος, αλλά όχι το ίδιο το πλήρωμα. Θα φτάσει όμως κάποτε, μετά την περαίωση των αιώνων, στην τέλεια κατάληξη, η οποία φανερώνει πρόσωπο με πρόσωπο στους αξίους την ίδια την αλήθεια υφιστάμενη καθ' εαυτήν, ώστε να μην κατέχει πλέον απλώς ένα μέρος από το πλήρωμα, αλλά να λάβει εξ ολοκλήρου το ίδιο το πλήρωμα της χάριτος κατά μέθεξη.

Υπάρχει δε ο καιρός της κρίσεως, διότι σε έναν τέτοιο καιρό η γνώση του ανθρώπου είναι άφθονη. Διότι δεν βλέπει πλέον σαν μέσα από κάτοπτρο και αινιγματικά, αλλά αντικρίζει το αρχέτυπο των πραγμάτων πρόσωπο με πρόσωπο, ενώ τώρα το γνωρίζει σκιωδώς εξαιτίας της άγνοιας του μέλλοντος. Επειδή δεν υπάρχει κανείς που να του αναγγέλλει το ακριβές της μέλλουσας καταστάσεως.

μγ΄ Περί του ξύλου της ζωής και του ξύλου της παρακοής μδ΄ Περί του «ιδού ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς» με΄ Περί του στηθυνίου και περί του βραχίονος του αφαιρέματος μστ΄ Περί του εσόπτρου και του αινίγματος

Το ότι, εξάλλου, ο μέγας απόστολος ασπάζεται αυτή τη γνώμη, ο ίδιος καθίσταται μάρτυρας του εαυτού του μέσα από όλους τους θείους λόγους του: πότε λέγοντας ότι θα καταργηθεί κάθε γνώση και προφητεία, πότε θεωρώντας ότι ο ίδιος δεν έχει ακόμη φθάσει στην κατάκτηση, πότε αναφέροντας ότι βλέπει τα μέλλοντα μέσα από κάτοπτρο και αινίγματα και ότι θα υπάρξει καιρός όπου θα απολαύσει, πρόσωπο με πρόσωπο, τη μεγάλη και ακατάληπτη για τον νου χάρη των όσων ελπίζονται, πότε ομολογώντας ότι γνωρίζει εν μέρει και προφητεύει εν μέρει, και πότε διακηρύσσοντας ρητά ότι πρόκειται να γνωρίσει όπως ακριβώς γνωρίστηκε, καθώς προφανώς δεν έχει γνωρίσει ακόμη αυτό που πρόκειται να γνωριστεί. Και για να μιλήσουμε με συντομία, η φράση που ειπώθηκε από τον απόστολο: «όταν έλθει το τέλειο, το εν μέρει θα καταργηθεί», μου φαίνεται ότι ταυτίζεται με αυτό που λέχθηκε από τον Θεολόγο: «δεν φανερώθηκε ακόμη τι θα είμαστε».

Αλλά μην παύσεις, πανόλβιε, να πρεσβεύεις υπέρ της ποίμνης σου, υπέρ των αμαρτωλών, όπως είχες συνήθεια υπέρ όλου του κόσμου, αφού τώρα διαθέτεις μεγαλύτερη παρρησία προς τον Δεσπότη από ό,τι τότε· διότι τότε έβλεπες σαν μέσα από καθρέφτη, τώρα όμως αντικρίζεις πρόσωπο με πρόσωπο τον Ποθούμενο.

πη΄. Από εκείνους που έχουν αξιωθεί την άνωθεν χάρη του Αγίου Πνεύματος με διάφορα χαρίσματα, άλλοι μεν είναι ακόμη νήπιοι και ατελείς στα θεία χαρίσματα, άλλοι δε είναι άνδρες και τέλειοι στο πλήρωμά τους. Και οι μεν, επεκτεινόμενοι προς την εφαρμογή των θείων εντολών, αυξάνονται σε αυτά και, καθώς γεμίζουν με τις μεγαλύτερες δωρεές του Πνεύματος, καταργούν τα προηγούμενα χαρίσματα της νηπιότητας. Οι δε, έχοντας φτάσει στο απόγειο της αγάπης και της γνώσης του Θεού, παύουν πλέον να κατέχουν τα εκ μέρους χαρίσματα, είτε είναι προφητείες, όπως αναφέρει ο λόγος της Γραφής, είτε διακρίσεις πνευμάτων, είτε αντιλήψεις, είτε κυβερνήσεις, και τα λοιπά. Διότι αυτός που έχει εισέλθει στα ανάκτορα της αγάπης, δεν γνωρίζει πλέον εν μέρει τον Θεό της αγάπης, αλλά, συνομιλώντας μαζί Του πρόσωπο με πρόσωπο, Τον επιγινώσκει, ακριβώς όπως και ο ίδιος επιγνώσθηκε από Αυτόν.

Αλλά για την αγάπη λέει ότι όλα τα άλλα «καταργούνται, είτε προφητείες, είτε χαρίσματα, είτε είδη γλωσσών, είτε μυστήρια, είτε οτιδήποτε άλλο, μένουν δε αυτά τα τρία: πίστη, ελπίδα, αγάπη· μεγαλύτερη όμως από όλα είναι η αγάπη». Και πώς; Διότι όταν όλα τα άλλα καταργηθούν και αφαιρεθούν, η αγάπη παραμένει, ενώνοντας και συνδέοντας τους δικαίους με τον Θεό. Ω, το μέγιστο από όλα, και ως πράγμα και ως όνομα, ω, αρετή που ξεχωρίζει από όλες τις άλλες! Δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να μεταβάλλει σε θεούς αυτούς που την κατέχουν, η μακαρία αγάπη που είναι όντως το κεφάλαιο του νόμου και των προφητών. Ας την αποκτήσουμε λοιπόν και εμείς, αδελφοί, με πολλή προθυμία και επιμέλεια. Αυτήν ας την ενστερνιστούμε με όλη μας την καρδιά και τη σκέψη, και καθαρή ας την περιφέρουμε μέσα στις ψυχές μας σαν άγαλμα. Και ας την επιδιώκουμε όχι μόνο με τα λόγια αλλά και με τα έργα. Και όχι μόνο αυτήν, αλλά και όλες τις άλλες αρετές που την ακολουθούν.

Και αυτό το αποδεικνύει ο Παύλος λέγοντας: «Πεθάνατε, και η ζωή σας έχει κρυφτεί μαζί με τον Χριστό στον Θεό· όταν όμως φανερωθεί ο Χριστός, η ζωή σας, τότε και εσείς θα φανερωθείτε μαζί του με δόξα». Και ο μακάριος Ιωάννης λέει: «Δεν έχει φανερωθεί ακόμη τι είμαστε· όταν όμως φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοι με αυτόν». Γι' αυτόν τον λόγο, τώρα δεν είναι δυνατόν να γνωρίσει κανείς τέλεια τη δύναμη αυτής της ζωής, ούτε βέβαια και οι ίδιοι οι μακάριοι· αλλά ομολογούν ότι κατά το μεγαλύτερο μέρος την αγνοούν, και ότι γνωρίζουν τα πράγματα αινιγματικά και σαν μέσα από καθρέφτη και εν μέρει, και εκείνα όμως που μπορούν να γνωρίζουν, ούτε αυτά είναι δυνατόν να εκφραστούν με λόγια.

Επομένως, καθώς οι άνθρωποι απείχαν από τον Θεό κατά τρεις τρόπους, λόγω της φύσεως, λόγω της αμαρτίας και λόγω του θανάτου, ο Σωτήρας έκανε ώστε να τον βρουν καθαρά και να ενωθούν άμεσα μαζί του, έχοντας αφαιρέσει διαδοχικά όλα όσα στέκονταν εμπόδιο· το πρώτο συμμετέχοντας στην ανθρώπινη φύση, το δεύτερο με το να πεθάνει πάνω στον σταυρό, και το τελευταίο τείχος, την τυραννία του θανάτου, την απέβαλε εντελώς από τη φύση με το να αναστηθεί. Γι' αυτό ο Παύλος λέει: «Έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος», δεν θα τον ονόμαζε δηλαδή εχθρό, εάν δεν ήταν εμπόδιο για την αληθινή μας ευδαιμονία. Διότι είναι ανάγκη οι κληρονόμοι του αθανάτου Θεού να έχουν απαλλαγεί από τη φθορά. «Διότι η φθορά», λέει, «δεν κληρονομεί την αφθαρσία». Διότι, μετά την κοινή ανάσταση των ανθρώπων, της οποίας αιτία είναι η ανάσταση του Σωτήρος, ο μεν καθρέφτης και το αίνιγμα υποχωρούν, και θα δουν «πρόσωπο με πρόσωπο» τον Θεό όσοι «έχουν καθαρισμένη την καρδιά».

Αλλά τα ζητήματα περί της εμψυχώσεως θα εξεταστούν διεξοδικά και πάλι αργότερα. Ότι όμως η λογική ψυχή είναι ασώματη ουσία και χωριστή από το σώμα, σε αυτό συμφωνούμε και εμείς. Ότι όμως γνωρίζει και τον εαυτό της —πράγμα που κάποιος ισχυρίζεται πως είναι φανερό από το γεγονός ότι γνωρίζει και τα όντα που βρίσκονται πάνω από αυτήν— θα μπορούσε κανείς να το αμφισβητήσει ευλόγως: αν δηλαδή η γνώση της ψυχής είναι τόσο φανερή, πώς οι σοφοί αγνόησαν τον εαυτό τους και διαφώνησαν υποστηρίζοντας μύριες απόψεις για την ουσία της ψυχής, και κανείς μέχρι τώρα δεν έχει αποφανθεί κάτι ακριβές και ασφαλές για αυτήν; Μάλλον λοιπόν το αντίθετο είναι φανερό, ότι δηλαδή αγνοεί τον εαυτό της, το τι ακριβώς είναι. Διότι, αν τον εγνώριζε, δεν θα αποφαίνονταν άλλοτε μεν ότι είναι σώμα σύμφωνα με την άποψη των Στωικών (και μάλιστα να το θεωρεί ο καθένας κάτι διαφορετικό), άλλοτε ότι είναι ασώματη, και άλλοτε μεν αθάνατη και ασώματη ουσία, άλλοτε δε ασώματη μεν, αλλά ούτε ουσία ούτε αθάνατη, και άλλοτε αριθμός, άλλοτε αρμονία, άλλοτε κράση, και άλλοτε κάτι άλλο. Εφόσον λοιπόν η διδασκαλία περί της ψυχής αμφισβητείται σε τέτοιο βαθμό από τους σοφούς, είναι μάλλον πιο φανερό αυτό: ότι εκείνο που ο σοφός ονομάζει φανερό, δεν είναι παρά άλλος ένας κούφιος κομπασμός. Το πιο αληθινό είναι μάλιστα να λέμε πως, αν γνωρίζουμε κάτι τώρα, εκ μέρους το γνωρίζουμε και εκ μέρους το κατανοούμε, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος, ο οποίος αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και μυήθηκε στα άρρητα.

Ιω. 17, 24 Λέγοντας τη φράση «την οποία μου έδωσες προ καταβολής κόσμου», ανάγει τον νου στο απέραντο, το αόριστο και το άναρχο. Διότι το να πει «προ καταβολής κόσμου» είναι ίσως ίσο με το να πει «εν αρχή ην», το οποίο έλεγε και ο ευαγγελιστής στην αρχή, έχοντας διδαχθεί αυτό από τους λόγους του Κυρίου. Λέει, λοιπόν: «την οποία μου έδωσες» εν αρχή, δηλαδή τη δόξα με την οποία έχω γεννηθεί προ παντός αιώνος και προ κάθε έννοιας που επιδέχεται το «πριν». Και ποια είναι αυτή η δόξα; Η ομοουσιότητα, η ταυτότητα της εξουσίας, της κυριότητας και της δύναμης. Διότι αυτά τα θεωρούν και εδώ οι ευσεβείς, έχοντας αποκτήσει πνευματική όραση από τις διδασκαλίες των αποστόλων, εκεί όμως πολύ πιο τέλεια και πιο ξεκάθαρα, τόσο οι ίδιοι οι απόστολοι όσο και οι άξιοι της διδασκαλίας τους, θα τα θεωρήσουν, εντρυφώντας και αγαλλόμενοι με αυτήν τη θεωρία. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος λέει: διότι τώρα βλέπουμε «μέσα από καθρέφτη» σαν «σε αίνιγμα, τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο».

Ποια είναι η κένωση του Λόγου, πώς ο Πλάστης ενώνεται με το πλάσμα, και πώς μια παρθένος θα μπορούσε να γεννήσει και να κάνει την απαλλαγή από τις ωδίνες του τοκετού σφραγίδα της παρθενίας της· πώς ο Σωτήρας, έχοντας όγκο και σώμα, περπατούσε πάνω στα νώτα της θάλασσας· και πώς περικλείεται σε τάφο και πίσω από κλείθρα και σφραγίδες, και ενώ αυτά πάλι διατηρούνται ανέπαφα, εξέρχεται από εκεί, και έπειτα, ενώ οι θύρες ήταν κλειστές, εμφανίζεται ανάμεσα στους μαθητές με το ίδιο σώμα, και τα μάτια και τα δάχτυλα εξερευνούν τις πληγές και τα τραύματα του απαθούς και άφθαρτου, και η βρώση και η πόση (πώς θα μπορούσε κανείς να το εκφράσει;) επιτελούνται από ένα σώμα που δεν έχει καμία ανάγκη και είναι άρρευστο. Γι' αυτούς, λοιπόν, και για τέτοιου είδους κόμπους, δεν υπάρχει κανείς, όχι μόνο από τους πολλούς και τυχαίους, αλλά ούτε και αν κάποιος έφτανε στην τελειότητα του Προδρόμου, που να μπορέσει να δώσει κάποια σαφή και καθαρή λύση· αλλά ίσως ο ένας να πει στους ακροατές κάτι πιο παρηγορητικό από τον άλλον και κάποια ανακούφιση για τη μεγάλη απορία, όμως η αλήθεια για αυτά, χωρίς κάτοπτρα και αινίγματα, διαφεύγει εξίσου από όλους όσοι βρίσκονται σε αυτήν τη ζωή.

Είναι βεβαίως φανερό ότι ο πρώτος κατά σειρά σεισμός είναι έσχατος τόσο ως προς την αξία όσο και ως προς το μέγεθος της ωφέλειας· διότι είναι προφανές ότι η χάρη είναι κατά πολύ ανώτερη και ωφελιμότερη από τον νόμο. Αλλά και ο δεύτερος υπολείπεται του τρίτου, εφόσον «τώρα βλέπουμε σαν μέσα από καθρέφτη και με τρόπο αινιγματικό, τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο». Γι' αυτό και λέγει: «Όταν έλθει το τέλειο, θα καταργηθεί το μερικό».

Διότι, καθώς αυτοί υπέμεναν και διατηρούσαν τη νοερά πραότητα, ο Κύριος, βλέποντας την υπομονή της καρδιάς που πολεμούνταν αλλά δεν απομακρυνόταν από την αγάπη, διέρρηξε «το μεσότοιχο του φραγμού», και απομάκρυνε πλέον την έχθρα, και δεν είχαν πια την αγάπη με βία, αλλά με βοήθεια. Ο Κύριος λοιπόν καταργούσε την περιστρεφόμενη ρομφαία, που κινούσε τους λογισμούς, και εισέρχονταν «στο εσωτερικό του καταπετάσματος, όπου εισήλθε για χάρη μας ως πρόδρομος ο Κύριος», και εντρυφούσαν στους καρπούς του Πνεύματος, και αφού αντίκρισαν τα μέλλοντα με βεβαιότητα καρδιάς, κατά τον απόστολο, σαν σε καθρέφτη αινιγματικά, έλεγαν: «όσα μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, αυτά που ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν».

Προσπίπτω σε εσένα από τα βάθη της καρδιάς μου, για να μην με εγκαταλείψεις στο δικό μου θέλημα, εσύ που έκανες τόσα καλά σε εμένα, αλλά θεμελίωσε την ψυχή μου στη δική σου αγάπη και κάνε τη δική σου αγάπη να ριζώσει με ασφάλεια μέσα της, ώστε σύμφωνα με την άχραντη, αγία και αψευδή σου υπόσχεση να είσαι εσύ μέσα μου και εγώ να υπάρχω μέσα σε εσένα, και να προστατεύομαι από αυτήν και εγώ να την προστατεύω και να την φυλάττω μέσα μου, και εσύ μεν, Δέσποτα, να με βλέπεις μέσα σε αυτήν, εγώ δε να αξιώνομαι να σε βλέπω μέσω αυτής, τώρα μεν σαν μέσα από καθρέφτη, όπως είπες, και αινιγματικά, τότε δε, μέσα σε απόλυτη αγάπη, να βλέπω εσένα ολόκληρο, εσένα που είσαι η αγάπη και καταδέχθηκες να ονομάζεσαι έτσι, διότι σε εσένα πρέπει κάθε ευχαριστία, δύναμη, τιμή και προσκύνηση, στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους ατελεύτητους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και αυτό ο επιστήθιος και αγαπημένος μαθητής του Χριστού το διατρανώνει σαφέστερα λέγοντας: «Αδελφοί, τώρα είμαστε τέκνα Θεού, αλλά δεν φανερώθηκε ακόμη τι θα γίνουμε· γνωρίζουμε όμως ότι, εάν φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοι με Αυτόν.» Και ο Παύλος: «Τώρα γνωρίζω εν μέρει, τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και γνωρίστηκα.» Εάν λοιπόν οι άγιοι θα είναι όμοιοι με τον Θεό και θα γνωρίσουν τόσο πολύ τον Θεό, όσο ο Θεός γνώρισε αυτούς, και όπως ακριβώς γνωρίζει ο Πατέρας τον Υιό και ο Υιός τον Πατέρα, έτσι οφείλουν και οι άγιοι να βλέπουν και να γνωρίζουν ο ένας τον άλλον, αλλά και εκείνοι που ποτέ δεν είδαν σωματικά ο ένας τον άλλον σε αυτόν τον κόσμο οφείλουν τότε να γνωρίζουν ο ένας τον άλλον, πώς δεν ντρέπεστε να μιλάτε, να ρωτάτε και να διδάσκετε για πράγματα που δεν γνωρίζετε, ωσάν να έχετε τάχα ήδη πλουτίσει με τη γνώση αυτών που υπερβαίνουν εμάς και να έχετε οριστεί άνωθεν δάσκαλοι; Διότι, όπως ποτέ δεν θα αγνοήσει ο Πατέρας τον Υιό ή ο Υιός τον Πατέρα, έτσι ούτε και οι άγιοι, οι οποίοι έγιναν θεοί κατά χάριν με το να κατοικεί μέσα τους ο Θεός, δεν πρόκειται ποτέ να αγνοήσουν ο ένας τον άλλον, αλλά θα βλέπουν ο ένας τη δόξα του άλλου και τη δική τους, όπως ο Υιός του Πατέρα και ο Πατέρας του Υιού. Ποια και τι είδους θα είναι η δόξα των αγίων; Τέτοια, όπως είναι του Υιού του Θεού. Και αυτό ο Ίδιος το δήλωσε ολοκάθαρα· διότι λέγει: «Και εγώ τη δόξα που μου έδωσες την έδωσα σε αυτούς, για να είναι ένα, όπως εμείς είμαστε ένα.»

Διότι, εάν ο Λόγος του Θεού και Πατρός είναι Θεός, δικαίως οι ελλάμψεις του Θεού Λόγου θα ονομαστούν ρήματα. Διότι ο λόγος, όταν εκτείνεται σε μάκρος ως διήγηση, δεν λέγεται πλέον λόγος, αλλά ρήματα διηγήσεως, όπως το: «Τα ρήματά μου ενωτίσου, Κύριε, νιώσε την κραυγή μου, πρόσεξε τη φωνή της δεήσεώς μου». Λόγος λοιπόν είναι ο Θεός, και ρήματά του είναι οι αυγές και οι ελλάμψεις της θεότητας, οι οποίες εκπηδούν σαν από κάποια αστραπή και εκφέρονται πιο καθαρά, ή μάλλον αποκαλύπτονται σε εμάς, τα οποία εμείς δεν μπορούμε να εκφράσουμε. Ο Ιωάννης, ο αγαπημένος μαθητής του Χριστού, είπε και φανέρωσε κάτι μικρό από αυτά που άκουσε ο Παύλος, σύμφωνα με τη χάρη που του δόθηκε, λέγοντας τα εξής: «Αδελφοί, τώρα είμαστε τέκνα Θεού, αλλά δεν φανερώθηκε ακόμη τι θα γίνουμε· γνωρίζουμε όμως ότι, εάν φανερωθεί, θα γίνουμε όμοιοι με αυτόν». Εκείνος μεν είπε ότι «Άκουσα άρρητα ρήματα τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να λαλήσει», αυτός δε ότι «Γνωρίζουμε ότι, εάν φανερωθεί, θα γίνουμε όμοιοι με αυτόν» και θα τον δούμε τελειότερα. Αυτό άλλωστε λέει και ο ίδιος ο Παύλος: «Τώρα γνωρίζω εν μέρει, τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και εγώ γνωρίστηκα». Βλέπεις πώς στα πνευματικά είναι ένα και το αυτό η γνώση και η ομοιότητα, η θεωρία και η επίγνωση.

Αυτός λοιπόν που δεν μπορεί να αγαπά, προφανώς δεν μπορεί ούτε και να πιστεύει. Και άκου τον Παύλο που τα λέει αυτά: «Μένουν δε αυτά τα τρία: η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη. Μεγαλύτερη δε όλων είναι η αγάπη.» Εάν λοιπόν η πίστη είναι συζευγμένη με την ελπίδα, και η ελπίδα συνοδεύεται από την αγάπη, εκείνος που δεν έχει αγάπη, δεν κατέχει ούτε ελπίδα, και εκείνος που στερείται την ελπίδα, προφανώς στερείται και την πίστη. Διότι, πώς είναι δυνατόν, όταν απουσιάζουν τα αίτια της αγάπης, να είναι παρούσα η ίδια; Διότι, όπως χωρίς θεμέλια δεν στέκεται η οροφή ενός σπιτιού, έτσι δεν είναι δυνατόν να βρεθεί στην ψυχή του ανθρώπου η αγάπη του Θεού χωρίς βέβαιη πίστη και ελπίδα. Εκείνος δε που δεν έχει την αγάπη δεν ωφελείται σε τίποτα από τις υπόλοιπες αρετές, ούτε πρόκειται να ωφεληθεί χωρίς αυτήν, όπως ακριβώς διαβεβαιώνει εγγράφως και ο ίδιος ο Παύλος. Όσο για το ότι βλέπουμε τον Θεό από αυτήν εδώ τη ζωή, άκου πάλι τον ίδιο να λέει: «Τώρα βλέπω σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, τότε όμως θα δω πρόσωπο με πρόσωπο» και πάλι: «Τώρα γνωρίζω εν μέρει, τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς γνωρίστηκα και εγώ.» Αλλά, θα πει κάποιος, εκείνος ήταν ο Παύλος.

Αλλά, επειδή ο Θεός οικονόμησε να μας δώσει τη βασιλεία, την αφθαρσία και όλη την αιώνια ζωή διά του θανάτου και της αναστάσεως, ψυχικά μεν από τώρα κιόλας γινόμαστε αναμφίβολα κοινωνοί και μέτοχοι των μελλοντικών αγαθών, δηλαδή άφθαρτοι και αθάνατοι, υιοί Θεού, υιοί φωτός, υιοί ημέρας και κληρονόμοι της βασιλείας των ουρανών, καθώς προφανώς φέρουμε αυτήν ακριβώς μέσα μας -διότι όλα αυτά τα λαμβάνουμε από τώρα κιόλας με την αίσθηση της ψυχής και με γνώση, εκτός αν είμαστε αδόκιμοι στην πίστη ή ελλιπείς στην τήρηση των θείων εντολών-, σωματικά όμως όχι ακόμη. Φέρουμε το σώμα φθαρτό, όπως ο Χριστός και Θεός πριν από την ανάσταση, και, επειδή η ψυχή μας περικλείεται και δεσμεύεται από αυτό, δεν μπορούμε τώρα να δεχτούμε ολόκληρη τη δόξα που μας αποκαλύπτεται. Αντίθετα, καθώς κατοπτριζόμαστε το άρρητο πέλαγος της δόξας, νομίζουμε ότι βλέπουμε μία σταγόνα του και γι' αυτό λέμε ότι τώρα βλέπουμε σαν σε καθρέφτη και αινιγματικά, όμως βλέπουμε πνευματικά τους εαυτούς μας όμοιους με Εκείνον, τον οποίο βλέπουμε και ο οποίος μας βλέπει κατά την παρούσα ζωή. Μετά την ανάσταση, όμως, και το ίδιο το σώμα θα γίνει πνευματικό: όπως ακριβώς ο Ίδιος το ανέστησε από το μνήμα, αφού το μεταμόρφωσε με θεϊκή δύναμη, έτσι και όλοι εμείς θα το λάβουμε πνευματικό, και, αφού προηγουμένως εξομοιωθήκαμε με Αυτόν ψυχικά, θα εξομοιωθούμε μαζί Του τότε και σωματικά και ψυχικά. Δηλαδή θα γίνουμε όμοιοι με Αυτόν, άνθρωποι κατά τη φύση, θεοί κατά τη χάρη, όπως ακριβώς και ο Ίδιος υπήρξε Θεός κατά τη φύση και άνθρωπος λόγω της αγαθότητάς Του.

Διότι εγώ τα έπαθα αυτά για εσάς εκουσίως, σταυρώθηκα, πέθανα με θάνατο κακούργων, και οι εις βάρος μου ονειδισμοί έγιναν δόξα του κόσμου και ζωή και λαμπρότητα και ανάσταση νεκρών και καύχημα όλων όσων πίστεψαν σε εμένα, και ο ατιμωτικός θάνατος υπήρξε ένδυμα αφθαρσίας και αληθινής θεώσεως για όλους τους πιστούς. Γι' αυτό και όσοι μιμούνται τα σεπτά μου πάθη θα είναι συμμέτοχοι της θεότητάς μου και θα γίνουν κληρονόμοι της βασιλείας μου και συγκοινωνοί αγαθών άφραστων και απόρρητων, και θα είναι μαζί μου στους αιώνες. Τους άλλους όμως ποιος δεν θα τους κλάψει; Ποιος δεν θα τους θρηνήσει; Ποιος δεν θα χύσει δάκρυ από συμπονετική καρδιά; Ποιος δεν θα πενθήσει τη μεγάλη τους αναισθησία, διότι, εγκαταλείποντας τη ζωή, παρέδωσαν τους εαυτούς τους στον θάνατο, αποκοπέντες οικτρά από τον Θεό; Από τη δική τους μερίδα λύτρωσέ με, Δέσποτα των συμπάντων, και αξίωσέ με, τον ευτελή και έσχατο δούλο σου, να γίνω κοινωνός των άχραντων παθών σου, ώστε, όπως είπες, Θεέ, να υπάρξω και εγώ κοινωνός της δόξας σου και της τρυφής των αγαθών σου, Λόγε, τώρα μεν σαν σε αίνιγμα και σε τύπο και σε κάτοπτρο, τότε δε θα γνωρίσω τόσο, όσο ακριβώς και γνωρίστηκα· αμήν.

Λύση σε αυτό. Η λέξη «είδος» λέγεται βέβαια και για εκείνο που διαιρείται από το γένος, όπως για παράδειγμα η έννοια του ανθρώπου γενικά· λέγεται όμως «είδος» και η μορφή του καθενός, με την οποία διαφέρουμε μεταξύ μας· για τα οποία δεν κάνει κανένα λόγο εδώ ο Απόστολος. Αλλά πρέπει να κατανοήσουμε ότι ονομάζει «είδος» την άμεση θέαση των μελλοντικών πραγμάτων, η οποία υπερέχει από τα παρόντα είδωλα. Διότι, αφού είπε, «ζούμε με την πίστη και όχι με την όραση (το είδος)», προσθέτει: «έχουμε όμως θάρρος και προτιμούμε να εκδημήσουμε από το σώμα και να ενδημήσουμε κοντά στον Κύριο». Και αλλού πάλι: «τώρα βλέπουμε σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο. Τώρα γνωρίζω εν μέρει, τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και γνωρίστηκα. Τώρα λοιπόν μένει η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη». Με αυτήν την πίστη, λοιπόν, μας είπε να πορευόμαστε, μέσω της οποίας, σαν από καθρέφτη πρόσωπο με πρόσωπο, βλέπουμε χωρίς πλάνη την αλήθεια των μελλοντικών.

Χωρίς να το αντιλαμβάνεται, ο ίδιος μάλλον μας προσφέρει αυτά που επιθυμούμε περισσότερο. Διότι τι είναι για μένα σπουδαιότερο από το να υψώνομαι προς εσένα με τα φτερά των επιστολών, έστω και αν δεν σε φτάνω τόσο όσο επιθυμώ; Εκείνος, λοιπόν, είναι μακάριος, ο οποίος, αφού ανεβεί στο δικό σου όρος, θα ατενίσει και θα δει πρόσωπο με πρόσωπο τα θεία κάλλη που βρίσκονται μέσα σου, και θα ακούσει πιο μυστικές φωνές, των οποίων δεν είναι άξιοι οι κτηνώδεις και θηριώδεις, που βόσκουν και περιπλανιούνται κάτω. Σε εμάς όμως αρκεί το να βλέπουμε μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, και να ακούμε έστω ως μια μακρινή απήχηση. Διότι αυτό σημαίνει για μένα η συγκατάβασή σου προς εμάς μέσω των επιστολών. Ξέρεις λοιπόν τι θα κάνεις ώστε να μην είμαστε εντελώς άτυχοι απέναντί σου, αλλά να μπορέσουμε και εμείς να απολαύσουμε πιο καθαρά τη χάρη του Πνεύματος που υπάρχει μέσα σου; Δίνε μας τις συνηθισμένες σου προσευχές που ικετεύουν τον Θεό, οι οποίες απέχουν τόσο πολύ από το να εμποδίζονται από κάποια ορατή απόσταση ή διαχωριστικό τείχος και να μην είναι παρούσες σε όσους τις έχουν ανάγκη, ώστε μόνες αυτές μπορούν να γκρεμίσουν ακόμη και το δικό μας στερεό τείχος της αμαρτίας.

Όταν όμως δεν θα τελούμε πλέον τα θεία μέσω ανθρώπων, αλλά ο ίδιος ο Λόγος θα πίνει μαζί μας καινούργιο το ποτήριο της βασιλείας και θα αποκαλύπτει τον εαυτό Του σε όσους είναι άξιοι της αυτοψίας και της βασιλείας, τότε αίρεται κάθε κάλυμμα και Εκείνος που τώρα έχει θέσει το σκοτάδι ως κρυψώνα Του βλέπεται πρόσωπο με πρόσωπο, ξεκάθαρα και όχι μέσα από αινίγματα, και όπως ακριβώς μεταβήκαμε από τη σκιά στην εικόνα, έτσι από αυτήν μεταβαίνουμε στη γυμνή αλήθεια.