Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 13:3

Ερώτ. πθ΄. Μερικοί τόλμησαν να μακαρίσουν τους τέλειους ελεήμονες περισσότερο από εκείνους που επιτελούν σημεία. Απόκ. Δεν εξέφεραν αυτή την κρίση από μόνοι τους, αλλά οπωσδήποτε επειδή άκουσαν τον Σωτήρα να λέει ότι: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου», όχι εάν επιτελείτε σημεία, αλλά «εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Είναι δε ολοφάνερο ότι το γνώρισμα της αληθινής αγάπης είναι η ελεημοσύνη. Διότι, όταν ο Χριστός τοποθέτησε στα δεξιά του τους δικαίους, δεν είπε: «Ελάτε, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε την ετοιμασμένη για εσάς βασιλεία», επειδή επιτελέσατε σημεία και τέρατα, ούτε επειδή πράξατε κάποιο άλλο αγαθό· αλλά διότι «πείνασα, και μου δώσατε να φάω», και τα εξής. Ομοίως δε, και αυτούς που βρίσκονταν στα αριστερά, αποπέμποντάς τους στο αιώνιο σκοτάδι, τους κατηγόρησε για την ανελεημοσύνη και την ασπλαχνία τους. Διότι το να επιτελεί κάποιος σημεία ανήκει αποκλειστικά στη δύναμη του Θεού· το να επιδείξει όμως αγάπη και συμπάθεια προς τον πλησίον, είναι προφανές ότι αποτελεί έργο και της ανθρώπινης προαίρεσης. Άκουσε δε και μια ακόμη πιο ξεκάθαρη μαρτυρία και κρίση περί εκείνων που επιτελούν σημεία και ελεημοσύνες: «Εάν», λέει ο Παύλος, «μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά· και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι».

ροθʹ Πώς μπορεί κάποιος χωρίς αγάπη να αποκτήσει τόση πίστη, ώστε να μετακινεί βουνά, ή να μοιράσει όλα τα υπάρχοντά του στους φτωχούς, ή να παραδώσει το σώμα του για να καεί; ρπʹ Με ποια διάθεση και προσοχή οφείλουμε να ακούμε εκείνα που μας αναγιγνώσκονται κατά την ώρα της Μεταλήψεως;

Ερώτηση ΡΟΘ΄. Πώς μπορεί κάποιος χωρίς αγάπη να αποκτήσει τόση πίστη, ώστε να μετακινεί βουνά, ή να δώσει όλα τα υπάρχοντά του στους φτωχούς, ή να παραδώσει το σώμα του για να καεί; Απόκριση. Εάν θυμηθούμε τον Κύριο που είπε: «Διότι τα κάνουν για να θεαθούν από τους ανθρώπους», και την απόκρισή του προς εκείνους που είπαν: «Κύριε, Κύριε, δεν προφητεύσαμε στο όνομά σου και στο όνομά σου δεν εκβάλαμε δαιμόνια, και στο όνομά σου δεν κάναμε πολλά θαύματα;», προς τους οποίους λέει: «Δεν σας γνωρίζω από πού είστε»· όχι διότι είπαν ψέματα, αλλά διότι καταχράστηκαν τη χάρη του Θεού για τα δικά τους θελήματα, πράγμα που είναι ξένο προς την αγάπη για τον Θεό, τότε δεν δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε τα όσα έχουν ειπωθεί. Το να λαμβάνει, μάλιστα, χάρισμα του Θεού ή δωρεά ακόμη και ο ανάξιος δεν είναι καθόλου παράδοξο. Διότι ο Θεός, σε καιρό χρηστότητας και μακροθυμίας, ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών. Πολλές φορές, εξάλλου, αυτό γίνεται και προς ωφέλεια είτε του ίδιου που υποδέχεται το χάρισμα, εάν τυχόν, νιώθοντας συστολή μπροστά στη χρηστότητα του Θεού, παρακινηθεί να φροντίσει ώστε να γίνει ευάρεστος σε Αυτόν, είτε και προς ωφέλεια άλλων, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον Απόστολο: «Μερικοί βέβαια κηρύττουν τον Χριστό από φθόνο και έριδα, μερικοί όμως και από καλή πρόθεση».

Και εάν έχω όλη τη γνώση και όλη την πίστη· και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου· και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Αυτό ακριβώς διδάχθηκε ο Απόστολος από τον Κύριο, ο οποίος είπε για κάποιους: «Διότι τα κάνουν για να φανούν στους ανθρώπους. Αλήθεια σας λέω, έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους». Διότι αυτό που δεν γίνεται από αγάπη προς τον Θεό, αλλά για τον έπαινο των ανθρώπων, οποιοδήποτε έργο και αν είναι αυτό, δεν βρίσκει έπαινο θεοσέβειας, αλλά υπόκειται στην κατάκριση της ανθρωπαρέσκειας, ή της αυταρέσκειας, ή της φιλονικίας, ή του φθόνου, ή κάποιας παρόμοιας αιτίας. Γι' αυτό και ο Κύριος ονομάζει ένα τέτοιο έργο ως έργο αδικίας, λέγοντας προς εκείνους που του είπαν «Φάγαμε ενώπιόν σου» και τα εξής: «Απομακρυνθείτε από εμένα, όλοι οι εργάτες της αδικίας». Διότι πώς δεν είναι εργάτες της αδικίας εκείνοι που καταχρώνται τις δωρεές του Θεού για την ικανοποίηση των δικών τους ηδονών; Τέτοιοι ήταν εκείνοι για τους οποίους λέει ο Απόστολος: «Διότι δεν είμαστε όπως οι πολλοί που καπηλεύονται τον λόγο του Θεού»· και πάλι: «Επειδή νομίζουν ότι η ευσέβεια είναι πηγή κέρδους», και πολλά παρόμοια. Έχει δε αποδειχθεί σε εμάς ότι ο ίδιος ο Απόστολος ήταν καθαρός από όλα αυτά, μέσα από όσα λέει: «Όχι προσπαθώντας να αρέσουμε στους ανθρώπους, αλλά στον Θεό που δοκιμάζει τις καρδιές μας. Διότι ούτε ποτέ χρησιμοποιήσαμε λόγια κολακείας, όπως γνωρίζετε, ούτε δράσαμε με πρόφαση την πλεονεξία· ο Θεός είναι μάρτυρας· ούτε ζητήσαμε δόξα από τους ανθρώπους, ούτε από εσάς, ούτε από άλλους».

«Και αν διανείμω όλα τα υπάρχοντά μου και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι», όχι επειδή είναι ποτέ δυνατόν να ενεργηθεί το καθένα από όσα απαριθμήθηκαν χωρίς την αγάπη, αλλά επειδή ο άγιος επιθυμούσε, όπως ο ίδιος είπε, με τρόπο καθ' υπερβολήν να επιμαρτυρήσει την υπεροχή της εντολής έναντι όλων.

«Εάν τηρήσετε τις εντολές μου, θα μείνετε στην αγάπη μου, όπως κι εγώ έχω τηρήσει τις εντολές του Πατέρα μου και μένω στην αγάπη του.» Εάν λοιπόν η τήρηση των εντολών αποτελεί αναγκαία απόδειξη της αγάπης, υπάρχει ακόμη πιο έντονος φόβος, επειδή χωρίς αγάπη αποβαίνει ανώφελη και η άσκηση των ένδοξων χαρισμάτων, και των ανώτατων δυνάμεων, και η ύψιστη ενέργεια της ίδιας της πίστης, καθώς και η τελειοποιός εντολή, σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του αποστόλου Παύλου, ο οποίος μιλούσε εν Χριστώ και είπε: «Εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω χάρισμα προφητείας, και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση· και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι.» Θεωρώ δε ότι τα είπε αυτά με απόλυτο τρόπο, έχοντας κατά νου τον Κύριο, ο οποίος είπε ότι: «Πολλοί θα έλθουν εκείνη την ημέρα, λέγοντας: Κύριε, Κύριε, δεν προφητεύσαμε στο δικό σου όνομα, και στο δικό σου όνομα δεν εκβάλαμε δαιμόνια, και στο δικό σου όνομα δεν επιτελέσαμε πολλές δυνάμεις, και δεν φάγαμε και δεν ήπιαμε ενώπιόν σου, και δεν δίδαξες στις πλατείες μας;» Και τότε θα τους αποκριθεί: «Ποτέ δεν σας γνώρισα. Απομακρυνθείτε από εμένα, εργάτες της ανομίας.»

«Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι.» Και αλλού, με τρόπο πιο καθολικό και πιο σφοδρό, λέει: «Εάν ακόμη προσπαθούσα να αρέσω σε ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού.» Εάν δε επιζητάς και μαρτυρία της Παλαιάς Διαθήκης για την επιβεβαίωση αυτής της κρίσης, ο Μωυσής λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά, και με όλη σου τη διάνοια, και με όλη σου τη δύναμη· και να αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου.» Σε αυτά προσθέτει ο Κύριος: «Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζονται όλος ο νόμος και οι προφήτες.» Μαρτυρεί δε και ο Απόστολος, λέγοντας: «Το πλήρωμα, λοιπόν, του νόμου είναι η αγάπη.» Ότι δε δεν μένουν ατιμώρητοι όσοι δεν κατορθώνουν να τηρήσουν αυτές, καθώς και τα δικαιώματα που υπάγονται σε αυτές, αλλά είναι υπόδικοι τιμωρίας, ο ίδιος ο Μωυσής διαβοά, λέγοντας: «Επικατάρατος είναι καθένας που δεν εμμένει σε όλα όσα είναι γεγραμμένα σε τούτο το βιβλίο.» Ο δε Δαβίδ λέει: «Εάν είχα κατά νου αδικία στην καρδιά μου, ας μην με εισακούσει ο Κύριος»· και αλλού: «Εκεί θα κυριευθούν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος, διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.»

Εφόσον βέβαια και εκείνος που εργάζεται το θέλημα του Κυρίου, αλλά δεν το πράττει όπως θέλει ο Θεός, ούτε το κάνει με διάθεση αγάπης προς τον Θεό, έχει ανώφελο τον κόπο του έργου του, σύμφωνα με τον λόγο του ίδιου του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος είπε: «Τα κάνουν για να τους δουν οι άνθρωποι· αληθινά σας λέω, ότι έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους». Γι' αυτό ο απόστολος Παύλος διδάχθηκε να πει: «Και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι». Γενικά δε, εγώ διακρίνω αυτές τις τρεις διαφορετικές διαθέσεις απέναντι στην απαραίτητη ανάγκη της υπακοής. Είτε δηλαδή απομακρυνόμαστε από το κακό επειδή φοβόμαστε τις κολάσεις, και τότε βρισκόμαστε σε δουλική διάθεση· είτε, επιδιώκοντας τα κέρδη της ανταμοιβής, εκπληρώνουμε τα προστάγματα χάριν της δικής μας ωφέλειας, και κατά τούτο μοιάζουμε με τους μισθωτούς· είτε πράττουμε το αγαθό για το ίδιο το καλό και από αγάπη προς Εκείνον που μας έδωσε τον νόμο, χαίροντας διότι αξιωθήκαμε να υπηρετούμε έναν τόσο ένδοξο και αγαθό Θεό, και έτσι βρισκόμαστε στη διάθεση των υιών.

Εφόσον, λοιπόν, κάθε αρετή συγκεφαλαιώνεται και ολοκληρώνεται στη μορφή και στον τρόπο της αγάπης, ας μην υπερηφανεύεται κανείς ανάμεσά μας για τις νηστείες και τις χαμευνίες, ή για κάποιους άλλους ασκητικούς κόπους, εάν δεν διατηρεί ακέραιη την αγάπη προς τον αδελφό. Διότι, όπως οι πιο άπειροι από τους ηνιόχους, οδηγείται έξω από το τέρμα του στίβου και περιπλανάται σαν τον κυβερνήτη, ο οποίος κρατά μεν το πηδάλιο του πλοίου, αλλά από αμάθεια δεν μπόρεσε να τηρήσει τον σκοπό που είχε τεθεί για το ταξίδι. Γι' αυτό και εκείνος που βρήκε το θάρρος να πει «Εφόσον ζητάτε απόδειξη ότι μιλάει δι' εμού ο Χριστός;», εννοώ βέβαια τον θεσπέσιο Παύλο, δεν καυχιόταν απλώς επειδή αγωνιζόταν, αλλά επειδή το έπραττε σύμφωνα με τον ορθό σκοπό. Διότι το να καυχιέται κανείς, νομίζω, για τους σωματικούς κόπους, ενώ ταυτόχρονα εκπίπτει από τα πιο θεμελιώδη και αναγκαία αγαθά, ισοδυναμεί με το να μην αγωνίζεται σύμφωνα με τον σκοπό. Και γνωρίζει τόσο καλά ότι η αγάπη επιστεγάζει ως κορωνίδα όλες τις αρετές, ώστε επιχειρηματολογώντας με τον πιο άριστο τρόπο για αυτήν λέγει: «Ακόμη κι αν μοιράσω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου, και παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι· εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έχω γίνει χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει».

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ ΠΡΟΦΗΤΗ ΤΟΜΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ. <Ακούστε λοιπόν αυτά εσείς που συντρίβετε από το πρωί τον πένητα και καταδυναστεύετε τους φτωχούς της γης, εσείς που λέτε: Πότε θα περάσει ο μήνας για να πουλήσουμε, και τα σάββατα για να ανοίξουμε τις αποθήκες, ώστε να κάνουμε μικρό το μέτρο και να μεγαλώσουμε τα σταθμά, και να φτιάξουμε άδικη ζυγαριά, για να αγοράσουμε με ασήμι τους φτωχούς, και τον ταπεινό αντί υποδημάτων, και να εμπορευτούμε από κάθε γέννημα;> Ρώτησε κάποτε κάποιος από τους Φαρισαίους τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ποια θεωρούσε πρώτη και μεγάλη εντολή στον νόμο, και άκουσε ως απάντηση ότι πρώτη μεν εντολή είναι το «Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά και με όλη σου τη δύναμη· δεύτερη δε και παρόμοια είναι το Θα αγαπάς τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Θα μπορούσε κανείς να δει και τον ίδιο τον θεσπέσιο Παύλο να έχει σχεδόν εξαρτήσει από την αγάπη κάθε είδος αρετής, έχοντας το θάρρος να την ονομάσει ανώτερη και από την πίστη και από την ελπίδα, και να έχει ομολογήσει σαφώς ότι δεν είναι τίποτα αυτός που δεν την έχει, έστω κι αν μοιράσει στους ενδεείς τα υπάρχοντά του, έστω κι αν παραδώσει στους διώκτες το ίδιο του το σώμα για να καεί. Επομένως, οτιδήποτε μέσα μας είναι μεγάλο και αξιέπαινο, θα προέρχεται οπωσδήποτε από την αγάπη προς τον Θεό και τους αδελφούς.

Η αγάπη, λοιπόν, είναι εκπλήρωση του νόμου και ανώτερη από την πίστη και την ελπίδα. Διότι έτσι μας γράφει ο θεσπέσιος Παύλος. Γι' αυτό, σαν να πλέκει γι' αυτήν ένα πολύμορφο στεφάνι από ανοιξιάτικα λουλούδια, λέει πάλι: «Και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, είναι αγαθή, η αγάπη δεν φθονεί, δεν καυχιέται, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέπτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει, η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει». Αλλά αυτά είναι, νομίζω, φανερά σε όλους, και θα γινόταν πολύ μακρύς ο λόγος γι' αυτά, εάν κανείς επέλεγε να συγκεντρώσει λεπτομερώς τα σχετικά χωρία από την Καινή Διαθήκη. Θα στραφούμε, όμως, τώρα προς τις σκιές του νόμου, και προς όσα θεσπίστηκαν παλαιότερα με τη μορφή τύπων. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά σκέπτεσαι. ΚΥΡ. Ο νόμος ήταν μια άσκηση προς τη δικαιοσύνη και σαν μια πρόδρομη εισαγωγή των ευαγγελικών κατορθωμάτων.

Παραίνεση 26η. Εάν συμβεί να χωριστεί ένας αδελφός από το κοινόβιο με οποιαδήποτε αφορμή, και του συμβεί να περιπέσει σε αρρώστια, ή αν μετανιώσει και επιστρέψει, δεν πρέπει να παραβλέπουμε τον αδελφό, αλλά να τον προσλαμβάνουμε εν Κυρίω, ως δικό μας μέλος, έστω και αν αμάρτησε. Διότι εσύ δεν το κάνεις για άνθρωπο, αλλά για τον Κύριο, ο οποίος είπε: ό,τι κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, σε εμένα το κάνατε. Διότι το να φροντίζει κανείς μόνο τον εαυτό του απαγορεύεται, καθώς ο Σωτήρας μας είπε: μην μεριμνάτε για τη ζωή σας, τι θα φάτε, και τα εξής. Γι' αυτό προσθέτει, λέγοντας: διότι όλα αυτά τα επιζητούν τα έθνη. Όθεν και μέσω του Αποστόλου παραγγέλλει, λέγοντας: ας μην κοιτάζει ο καθένας μόνο τα δικά του, αλλά και τα του άλλου. Και πάλι ο ίδιος λέγει: και σας δείχνω έναν δρόμο ακόμη πιο εξαιρετικό. Εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι.

Και ο Απόστολος λέγει: Και σας δείχνω έναν ακόμη πιο ανώτερο δρόμο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των Αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, είναι αγαθή. Η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ζητά τα δικά της, δεν συλλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συμμερίζεται τη χαρά για την αλήθεια. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ποτέ δεν ξεπέφτει. Ιδού, άκουσες, αγαπητέ, τη δύναμη της αγάπης. Αυτήν να αποκτήσεις για τον εαυτό σου σε όλα σου τα έργα, εφόσον οδηγείσαι από τη χάρη, ώστε να λάβεις τον έπαινο από τον Θεό.

Διότι ποιο είναι το όφελος, τέκνα, εάν κάποιος τα έχει όλα, αλλά δεν έχει τη σώζουσα αγάπη; Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος ετοιμάσει ένα μεγάλο δείπνο, για να καλέσει τον βασιλιά και τους άρχοντες, και τα ετοιμάσει όλα πλουσιοπάροχα, ώστε να μην του λείπει τίποτα, αλλά δεν έχει αλάτι, είναι άραγε δυνατόν να φαγωθεί εκείνο το δείπνο; Ασφαλώς όχι. Αλλά και τα έξοδα ζημιώθηκε, και έχασε τους κόπους του, και προκάλεσε την προσβολή του εαυτού του από εκείνους που ο ίδιος προσκάλεσε. Έτσι λοιπόν συμβαίνει και εδώ. Ποιο είναι το όφελος να κοπιάζει κανείς μάταια χωρίς αγάπη; Διότι χωρίς αυτήν κάθε έργο και κάθε πράξη είναι ακάθαρτη· ακόμη κι αν έχει αποκτήσει κανείς την παρθενία, ακόμη κι αν νηστεύει, ακόμη κι αν αγρυπνεί· είτε προσεύχεται, είτε προσφέρει φιλοξενία στους φτωχούς· ακόμη κι αν νομίζει ότι προσφέρει δώρα, ή απαρχές, ή καρποφορίες· ακόμη κι αν χτίζει εκκλησίες, είτε πράττει οτιδήποτε άλλο χωρίς αγάπη, όλα εκείνα θα λογαριαστούν ως μηδέν από τον Θεό· διότι ο Κύριος δεν ευαρεστείται σε αυτά. Και άκουσε τον Απόστολο που λέει: Εάν λαλώ τις γλώσσες των Αγγέλων και των ανθρώπων, εάν έχω προφητεία και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν ωφελούμαι σε τίποτα.

Και σας δείχνω ακόμη έναν υπερέχοντα δρόμο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των Αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έχω γίνει σαν χαλκός που αντηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν έχω όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Και παραθέτει τους καρπούς της αγάπης, ποιοι είναι αυτοί, και πώς εκείνοι που την κατέχουν λυτρώθηκαν παντελώς από τα πάθη της κακίας, λέγοντας: η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν συμπεριφέρεται άσχημα, δεν ζητά τα δικά της, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα υπομένει, όλα τα ελπίζει, όλα τα πιστεύει. Η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει.

Μην απεμπολήσεις λοιπόν τα έργα της καθαρής αγάπης και μην ανταλλάξεις τον έννομο βίο με την έχθρα και τη σκληρότητα του πιο πικρού ήθους. Ας μη σε εξαπατά κανείς λοιπόν: μήτε άνθρωπος, μήτε ο Διάβολος, μήτε λογισμός που φωλιάζει στη διάνοια της καρδιάς. Διότι είναι αδύνατον να εδραιωθεί η αρετή εάν δεν έχει συγκεραστεί με την αγάπη. Διότι, ακόμη και αν αποκτήσει κάποιος από εσάς όλη τη γνώση και όλη την πίστη, ώστε να μετακινεί βουνά, κατά τον λόγο του Αποστόλου, εάν όμως δεν έχει αγάπη, σε τίποτα δεν θα ωφεληθεί, αλλά παραμένει μακριά από την ευθεία οδό που οδηγεί στις ουράνιες πύλες.

Ήδη δε και σε άλλη επιστολή ομιλεί για τα ίδια ζητήματα στους μαθητές, αποκαλύπτοντάς τους τον θησαυρό του Πνεύματος και προτρέποντάς τους να γίνουν μέτοχοί του. Διότι λέγει: «Να επιθυμείτε με ζήλο τα πνευματικά χαρίσματα· και σας δείχνω έναν δρόμο ακόμη πιο εξαιρετικό. Εάν ομιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτε. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτε δεν ωφελούμαι». Ποιο είναι δε το κέρδος της αγάπης και ποιοι οι καρποί της, από τι απομακρύνει αυτόν που την κατέχει και τι του παρέχει, το δηλώνει με σαφήνεια στα εξής: «Η αγάπη δεν φθονεί, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της συμφέροντα, ⟨δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό,⟩ δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει με την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει· η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». Πολύ σοφά και με ακρίβεια λέγει: «Ουδέποτε εκπίπτει η αγάπη». Τι σημαίνει όμως αυτό;

Την αγάπη προς τον Θεό τη συνιστά η απουσία των παθών και η αφθονία των αρετών· διότι το μίσος προς τα πονηρά, από το οποίο προέρχεται η απουσία των παθών, εισάγει στη θέση τους τον πόθο και την απόκτηση των αγαθών. Και αυτός που αγαπά και κατέχει τα αγαθά, πώς δεν θα αγαπούσε εξαιρετικά τον Δεσπότη που είναι το ίδιο το αγαθό, τον μόνο χορηγό και φύλακα κάθε αγαθού, μέσα στον οποίο ο ίδιος βρίσκεται με εξαιρετικό τρόπο και τον οποίο φέρει μέσα του διά της αγάπης, σύμφωνα με εκείνον που είπε: "εκείνος που μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό και ο Θεός σε αυτόν"; Θα μπορούσε κανείς να δει όχι μόνο ότι από τις αρετές γεννιέται η αγάπη προς τον Θεό, αλλά και ότι από την αγάπη γεννιούνται οι αρετές. Γι' αυτό και ο Κύριος στο Ευαγγέλιο άλλοτε μεν λέει: "εκείνος που έχει τις εντολές μου και τις τηρεί, εκείνος είναι που με αγαπά"· και άλλοτε: "αυτός που με αγαπά, θα τηρήσει τις εντολές μου". Αλλά ούτε τα έργα των αρετών είναι αξιέπαινα και ωφέλιμα σε όσους τα πράττουν χωρίς αγάπη, ούτε βέβαια η αγάπη χωρίς τα έργα· από τα οποία το ένα το αποδεικνύει ο Παύλος με πολλά επιχειρήματα, γράφοντας προς τους Κορινθίους: "εάν κάνω τα τάδε και τα τάδε, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι"· και το άλλο πάλι το αποδεικνύει ο εξόχως αγαπημένος μαθητής του Χριστού, λέγοντας: "ας μην αγαπούμε με τα λόγια ούτε με τη γλώσσα, αλλά με έργα και με αλήθεια".

Καθένας που διδάσκει αντίθετα από τα όσα έχουν διαταχθεί, ακόμη κι αν είναι αξιόπιστος, ακόμη κι αν νηστεύει, ακόμη κι αν ζει παρθενικά, ακόμη κι αν κάνει θαύματα, ακόμη κι αν προφητεύει, ας φανερώνεται σε σένα ως λύκος με δέρμα προβάτου, που απεργάζεται την καταστροφή των προβάτων. Αν κάποιος αρνείται τον σταυρό και ντρέπεται για το πάθος, ας είναι για σένα όπως ο ίδιος ο αντίδικος. Ακόμη κι αν μοιράσει τα υπάρχοντά του στους φτωχούς, ακόμη κι αν μετακινεί βουνά, ακόμη κι αν παραδώσει το σώμα του για να καεί, ας είναι για σένα βδελυρός. Αν κάποιος υποτιμά τον νόμο ή τους προφήτες, τους οποίους ο Χριστός με την παρουσία Του εκπλήρωσε, ας είναι για σένα ως ο αντίχριστος. Αν κάποιος λέει ότι ο Κύριος είναι απλός άνθρωπος, είναι Ιουδαίος χριστοκτόνος.

Διότι δεν είναι δυνατόν να σωθεί κανείς εάν δεν το έχει αυτό· αλλά ακόμη και αν ασκείς την ύψιστη πνευματική ζωή, όμως αμελείς τους υπολοίπους που χάνονται, δεν θα αποκτήσεις καμία παρρησία ενώπιον του Θεού. Από πού είναι αυτό φανερό; Από όσα διακήρυξε ο μακάριος Παύλος: «Διότι εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι», λέει.

Ω, τι υπερβολή! Διότι και αυτά τα διατυπώνει προσθέτοντας και κάτι άλλο. Δεν είπε δηλαδή, «Εάν δώσω στους φτωχούς το μισό μερίδιο από τα υπάρχοντά μου, ή τα δύο ή τα τρία μερίδια», αλλά «Εάν διανείμω όλα τα υπάρχοντά μου». Και δεν είπε, «Εάν δώσω», αλλά «Εάν ψωμίσω», ώστε μαζί με τη δαπάνη να προστεθεί και η διακονία με κάθε δυνατή επιμέλεια. «Και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ». Δεν είπε, «Εάν πεθάνω», αλλά και αυτό το εξέφρασε με υπερβολή· διότι, προβάλλοντας τον πιο οδυνηρό από όλους τους θανάτους, το να καεί κανείς ζωντανός, δήλωσε ότι και αυτός, χωρίς την αγάπη, δεν είναι τίποτα το σπουδαίο. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Σε τίποτα δεν ωφελούμαι». Αλλά δεν έχω δείξει ακόμη όλη την υπερβολή, μέχρι να φέρω στο μέσο τις μαρτυρίες του Χριστού, οι οποίες έχουν ειπωθεί σχετικά με την ελεημοσύνη και τον θάνατο. Ποιες είναι λοιπόν αυτές οι μαρτυρίες; Στον πλούσιο λέει: «Αν θέλεις να είσαι τέλειος, πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς, και έλα να με ακολουθήσεις»· και μιλώντας για την αγάπη προς τον πλησίον λέει: «Κανείς δεν έχει μεγαλύτερη αγάπη από αυτήν, το να θυσιάσει κάποιος τη ζωή του για τους φίλους του». Από αυτό είναι φανερό ότι και ενώπιον του Θεού αυτό είναι το μέγιστο από όλα. «Αλλά εγώ λέω», αναφέρει ο Παύλος, «ακόμη κι αν θυσιάσουμε τη ζωή μας για τον Θεό, και όχι απλώς τη θυσιάσουμε, αλλά φτάσουμε στο σημείο να καούμε (διότι αυτό σημαίνει το "Εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ"), δεν θα υπάρξει για εμάς κανένα μεγάλο κέρδος, εφόσον δεν αγαπούμε τον πλησίον».

Διότι ο μεν πόρνος μπορεί να επικαλεστεί την επιθυμία, ο κλέπτης τη φτώχεια και ο φονιάς τον θυμό· ψυχρές βέβαια και παράλογες, όμως έχουν να προβάλουν κάποιες προφάσεις. Εσύ όμως, πες μου, ποια αιτία θα επικαλεστείς; Καμία απολύτως, παρά μόνο την υπερβολική πονηριά. Διότι, αν έχουμε εντολή να αγαπάμε τους εχθρούς μας, όταν μισούμε ακόμη και αυτούς που μας αγαπούν, τι είδους τιμωρία θα υποστούμε; Και αν εκείνος που αγαπά αυτούς που τον αγαπούν δεν θα βρεθεί σε τίποτα σε καλύτερη μοίρα από τους εθνικούς, εκείνος που βλάπτει όσους δεν τον έχουν αδικήσει σε τίποτα, ποια συγχώρεση θα βρει; Και ποια παρηγοριά; Άκουσε τι λέει ο Παύλος: «Εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αγάπη όμως δεν έχω, σε τίποτα δεν ωφελούμαι». Το ότι, βέβαια, όπου υπάρχει φθόνος και βασκανία έχει αναιρεθεί η αγάπη, είναι σε όλους απολύτως φανερό. Αυτό το πάθος είναι χειρότερο και από την πορνεία και από τη μοιχεία. Διότι το ένα περιορίζεται σε αυτόν που το διαπράττει, ενώ η τυραννία της βασκανίας ανέτρεψε ολόκληρες Εκκλησίες και κατέστρεψε όλη την οικουμένη. Αυτή είναι η μητέρα του φόνου· έτσι σκότωσε ο Κάιν τον αδελφό του, έτσι ο Ησαύ τον Ιακώβ, έτσι τα αδέλφια τον Ιωσήφ, έτσι ο διάβολος όλους τους ανθρώπους. Αλλά εσύ τώρα δεν σκοτώνεις, αλλά κάνεις πολλά πράγματα χειρότερα από τον φόνο, ευχόμενος να ντροπιαστεί ο αδελφός σου, στήνοντας παγίδες από παντού, αποδυναμώνοντας τους κόπους του για την αρετή, και νιώθοντας πόνο επειδή αυτός είναι αρεστός στον Δεσπότη της οικουμένης.

Ιδού, η αγάπη χωρίς μαρτύριο αναδεικνύει μαθητές. Το ότι δε το μαρτύριο χωρίς αγάπη όχι μόνο δεν αναδεικνύει μαθητές, αλλά ούτε ωφελεί σε τίποτα αυτόν που το υπομένει, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, αγάπη όμως δεν έχω, σε τίποτα δεν ωφελούμαι».

Διότι, «εάν παραδώσω το σώμα μου», λέει, «για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι». Και αλλού πάλι, φανερώνοντας ότι είναι ανώτερη από όλα και αποτελεί την κορυφή των αγαθών, έλεγε: «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν· είτε γλώσσες, θα πάψουν· είτε γνώση, θα καταργηθεί· μένουν δε η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από όλα είναι η αγάπη». Αλλά βέβαια, ο λόγος περί της αγάπης δεν έφερε ενώπιόν μας ένα τυχαίο ζήτημα. Διότι το να καταργηθεί η προφητεία και να πάψουν οι γλώσσες, δεν αποτελεί καμία δυσκολία· επειδή τα χαρίσματα αυτά, αφού μας προσέφεραν τη χρησιμότητά τους την κατάλληλη στιγμή, ακόμη και αν πάψουν δεν θα μπορέσουν να βλάψουν καθόλου το κήρυγμα της πίστεως. Ιδού, άλλωστε, τώρα δεν υπάρχει προφητεία, ούτε χάρισμα γλωσσών, και ο λόγος της ευσέβειας δεν εμποδίστηκε καθόλου. Το να πάψει όμως η γνώση, αυτό αποτελεί το ζητούμενο. Διότι αφού είπε: «Είτε προφητείες, θα καταργηθούν, είτε γλώσσες, θα πάψουν», πρόσθεσε: «Είτε γνώση, θα καταργηθεί». Εάν λοιπόν η γνώση πρόκειται να πάψει, τα πράγματα δεν θα εξελιχθούν για εμάς προς το καλύτερο, αλλά προς το χειρότερο· διότι χωρίς αυτήν θα απολέσουμε εντελώς και την ίδια την ανθρώπινη ιδιότητά μας. «Τον Θεό να φοβάσαι», λέει, «και τις εντολές Του να τηρείς, επειδή αυτό είναι ο κάθε άνθρωπος».

«Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και αν μοιράσω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου, και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι.» Λέγοντας αυτό, υπονόησε ότι οι ίδιοι είναι υπαίτιοι για το ότι λαμβάνουν τα μικρότερα χαρίσματα, και ότι είναι στο χέρι τους, αν το επιθυμούν, να λάβουν τα μεγαλύτερα. Είναι δε η αγάπη πολύ ανώτερη από όλα τα χαρίσματα. Και αυτό το αποδεικνύει προβάλλοντας και τη σύγκριση, ότι δηλαδή όλα τα άλλα χαρίσματα δεν είναι τίποτα όταν απουσιάζει η αγάπη. Δες λοιπόν πώς το αποδεικνύει αυτό.

Διότι δεν είπε: «Εάν γνωρίζω γλώσσες», αλλά: «Εάν μιλώ τις γλώσσες των αγγέλων». Και δεν είπε απλώς: «Εάν προφητεύω», αλλά: «Εάν γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση», δίνοντας έμφαση. Και δεν είπε: «Εάν δώσω τα υπάρχοντά μου», αλλά: «Εάν τα μοιράσω για να θρέψω τους φτωχούς», ώστε μαζί με τη δαπάνη να προστεθεί και η διακονία.

ιʹ. Γιατί όμως ανεβάζει τους μαθητές σε υψηλό όρος; Μεταφορικώς, η Θεία Γραφή ονομάζει όρη τις αρετές. Κολοφώνας όμως και ακρόπολη όλων των αρετών αποτελεί η αγάπη. Διότι σε αυτήν ορίζεται η τελειότητα. Διότι, εάν κάποιος ομιλεί τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, και εάν έχει πίστη ώστε να μετακινεί όρη, και όλη τη γνώση, και γνωρίζει όλα τα μυστήρια, και παραδώσει το σώμα του για να καεί, αλλά δεν έχει αγάπη, έγινε χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει άναρθρα, και ως τίποτα δεν θα υπολογιστεί.

Και αν έχω το χάρισμα της προφητείας, και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση· και αν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα· και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς, και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη δεν φθονεί· η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη· η αγάπη δεν καυχιέται, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά το δικό της συμφέρον. Όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει.» Και πάλι: «Τώρα δε μένουν η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από αυτά είναι η αγάπη.» «Όλα τα έργα σας ας γίνονται με αγάπη.» «Να ειρηνεύετε, αδελφοί, και ο Θεός της αγάπης και της ειρήνης θα είναι μαζί σας.» «Μέσω της αγάπης να υπηρετείτε ο ένας τον άλλον. Διότι όλος ο νόμος εκπληρώνεται σε έναν λόγο, στο: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου.» «Να γίνεστε μεταξύ σας καλοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός συγχώρησε εμάς.

ΝΔ΄. Εάν εκείνος που έχει όλα τα χαρίσματα του Πνεύματος, αλλά δεν έχει αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελείται, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο, οφείλουμε να επιδείξουμε κάθε σπουδή για να την αποκτήσουμε.

Ρ΄. Πολλοί μεν έχουν πει πολλά περί αγάπης, αναζητώντας την όμως θα την βρεις μόνο στους μαθητές του Χριστού, επειδή μόνο αυτοί είχαν δάσκαλο της αγάπης την ίδια την αληθινή Αγάπη, για την οποία έλεγαν: «Εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι». Εκείνος λοιπόν που απέκτησε την αγάπη, απέκτησε τον ίδιο τον Θεό, επειδή ο Θεός είναι αγάπη. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν. ΤΕΛΟΣ ΤΩΝ ΠΕΡΙ ΑΓΑΠΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ ΤΗΣ ΤΕΤΑΡΤΗΣ ΕΚΑΤΟΝΤΑΔΑΣ

Ας ακούσουμε και ας τηρήσουμε και ας εφαρμόσουμε, με τη συνεργία και τη χάρη του Θεού, όσα με ευχέρεια έχει φιλοσοφήσει εκείνος για την αγάπη. «Εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων», λέει, «και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω για τροφή όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, αγαθοεργεί· η αγάπη δεν φθονεί· η αγάπη δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί το συμφέρον της, δεν παροξύνεται, δεν λογαριάζει το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα υπομένει, όλα τα ελπίζει· η αγάπη ποτέ δεν ξεπέφτει». Διότι, λέγοντας ότι «εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, και εάν έχω προφητεία και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και την υπεροχή των θαυμάτων, ώστε να μετακινώ και βουνά, και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι», νομίζω ότι αυτό συμφωνεί με το χωρίο: «Κύριε, δεν προφητεύσαμε στο όνομά σου και δεν εκβάλαμε δαιμόνια και δεν κάναμε πολλά θαύματα;» (

Βλέπετε πόσο ανώτερη είναι και πώς εμπεριέχει όλες τις αρετές η αγάπη. Αν και, γιατί το λέω αυτό; Είναι ανώτερη και υπερέχει κατά πολύ και με άπειρη διαφορά από τις ίδιες τις αγγελικές γλώσσες, από τα μυστήρια, τα χαρίσματα, τις αποκαλύψεις, το μαρτύριο, τη γνώση, την προφητεία, και από αυτήν την ίδια την πίστη. Και αυτό πάλι ο ίδιος ο Παύλος το δηλώνει λέγοντας: «Αν μιλώ, λέει, τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και αν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και αν έχω όλη την πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου και παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι».

Τέτοια και τόση είναι η δύναμη της αγάπης, και τέτοια είναι η απόλαυση παντοειδών αγαθών που παρέχεται σε όσους την ασπάζονται. Και όταν αυτή χαθεί, κάθε χάρη φεύγει, κάθε πράξη αρετής εξαφανίζεται, κάθε κοινωνία σπαράσσεται, και κάθε πολιτεία μαζί με τους ίδιους τους νόμους και τους ανθρώπους της γκρεμίζεται στον όλεθρο. Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει με τους σωματικούς συνδέσμους, με τους οποίους συνδέονται και συγκρατούνται τα μέλη του έμβιου όντος, όταν αυτοί κοπούν και διαρρηχθούν, αμέσως ολόκληρο το έμβιο ον διασκορπίζεται και συμπαρασύρεται στον αφανισμό, έτσι και όταν η αγάπη, που συνδέει και συγκρατεί τα πάντα, αποκοπεί από την πολιτεία μας, κάθε αρετή, τάξη και κάθε αγαθό διασπάται και καταστρέφεται, ενώ αντ' αυτών εισάγεται η κακία, η φθορά, η αταξία και η σύγχυση, και γενικά κανένα από τα καλά δεν καταλήγει σε ωφέλιμο τέλος χωρίς την αγάπη. Διότι ούτε η απόκτηση των χαρισμάτων χωρίς την αγάπη είναι ωφέλιμη, ούτε το δώρο της προφητείας είναι πολύτιμο, ούτε η πίστη, ακόμη και αν με αυτήν μετακινούνται και καταβιβάζονται βουνά, θεωρείται ευσέβεια χωρίς την αγάπη. Ούτε το να δώσει κανείς όλα τα υπάρχοντά του σε αυτούς που έχουν ανάγκη και να παρουσιαστεί γυμνός από πλούτο λογίζεται ως ελεημοσύνη. Και τι λέω; Ούτε ο μαρτυρικός θάνατος μέσα στη φωτιά δεν μένει αζήμιος, αν απουσιάζει η αγάπη. Σου φαίνεται ότι αυτά που ειπώθηκαν είναι τολμηρά; Η σάλπιγγα του Πνεύματος, ο μέγας Παύλος, συνηχεί και συμφωνεί μαζί μου. Επομένως, είναι καλύτερο να ακούσουμε τη δική του σάλπιγγα. Τι λέει λοιπόν εκείνος;

Αν, λέει, μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και αν έχω προφητεία και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και αν έχω τέτοια πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Είδες πόσο συγκλονιστικά και φοβερά λόγια διατύπωσε; Τι λες, Παύλε; Ενώ μοιράζεις όλα σου τα υπάρχοντα σε αυτούς που έχουν ανάγκη, και έχεις πίστη που μετακινεί βουνά, και παραδίδεις το σώμα σου στη φωτιά για να καεί υπέρ του Χριστού, δεν βρίσκεις απολύτως κανένα όφελος, αλλά μάταια και επιζήμια υπομένεις όλα αυτά, άλλα κατέχοντάς τα και άλλα πονώντας και πάσχοντας; Ναι, λέει, αν δεν υπάρχει η αγάπη, μέσω της οποίας τα υπόλοιπα συγκροτούνται και τελειοποιούνται, κανένα από όσα ειπώθηκαν δεν παρέχει το παραμικρό κέρδος σε κανέναν, αλλά και καταλήγει σε επιζήμιο αποτέλεσμα για εκείνον που τα διαθέτει. Έτσι, χωρίς αγάπη κανένα από τα χαρίσματα ούτε από τις αρετές δεν ωφελεί, αντίθετα μάλιστα φθείρουν και την ίδια τη χρηστότητά τους, γίνονται ισάξια με την κακία για εκείνον που τα κατέχει, και σε όσους υπάρχουν, αποδεικνύονται πρόξενοι μεγάλης ζημιάς. Διότι αυτός που μοίρασε όλα του τα υπάρχοντα και εκείνος που παρέδωσε το σώμα του στη φωτιά, χωρίς να ωφεληθούν καθόλου λόγω της απουσίας της αγάπης, πόσο μεγάλη ζημιά υπέστησαν;

Αλλά έλα εδώ σε μένα και εσύ σήμερα, όποιος κι αν είσαι, που επιχειρείς να στασιάσεις και να διασπάσεις το ποίμνιο του Χριστού, ή μάλλον που χωρίζεις τον εαυτό σου από τον Χριστό και αποσκιρτάς από τη μητέρα σου, την Εκκλησία, έστω κι αν δεν το θέλεις. Έλα σε μένα, άκουσε πάλι τη συμβουλή και την παραίνεση του Παύλου, ή μάλλον την απόφασή του, που διαμαρτύρεται ξεκάθαρα και λέει: εάν έχω πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, δεν είμαι τίποτα, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Εσύ όμως, όντας στερημένος από αγάπη και μη έχοντας ούτε πίστη, όχι βέβαια τέτοια που να μετακινεί βουνά, αλλά ούτε καν, θα μπορούσε να πει κανείς, εντελώς γνήσια (διότι πώς είναι δυνατόν να έχει, αυτός που αποσπά τον εαυτό του από τους πιστούς και αποκόβεται από την ορθοδοξούσα Εκκλησία;), ούτε έχοντας μοιράσει τα υπάρχοντά σου σε αυτούς που έχουν ανάγκη (διαφορετικά δεν θα είχες κάνει την εναντίον της Εκκλησίας επανάσταση αφορμή βιοπορισμού και επάγγελμα εμπορίας), ούτε βέβαια τρέχοντας τον δρόμο του μαρτυρίου δια του πυρός, ποια ελπίδα σωτηρίας αφήνεις στον εαυτό σου; Ποια δικαιολογία θα σου είναι αρκετή κατά την εκεί κρίση; Πώς θα σε αντιμετωπίσει το δικαστήριο εκείνης της ημέρας; Μήπως όμως ντρέπεσαι να προστρέξεις και να ζητήσεις συγγνώμη για τη μακρόχρονη πλάνη σου; Και μήπως το σκοτάδι της απελπισίας σκεπάζει τους λογισμούς σου; Και μήπως φοβάσαι ότι, εάν προσέλθεις, θα αποδιωχθείς, και τρέχοντας προς την αγάπη θα χάσεις τους συστασιώτες σου και δεν θα γίνεις δεκτός στους κόλπους της Εκκλησίας;

Σε άλλη επιστολή, διδάσκοντας για τα ίδια θέματα και υποδεικνύοντας στους μαθητές το μεγαλείο του πνευματικού πλούτου, και προτρέποντάς τους να σπεύσουν ώστε να φθάσουν στο τέλειο μέτρο, έλεγε: Να επιδιώκετε με ζήλο τα πνευματικά χαρίσματα· και σας δείχνω έναν δρόμο ασυγκρίτως ανώτερο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που βουίζει ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Και εάν διανείμω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου και παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και παραθέτει ποιοι είναι οι καρποί της αγάπης και πώς όσοι την έχουν αποκτήσει έχουν λυτρωθεί ολοκληρωτικά από τα πάθη της κακίας, λέγοντας: Η αγάπη δεν φθονεί, η αγάπη δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά το δικό της συμφέρον, δεν σκέφτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα υπομένει, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει. Και πάλι ο ίδιος λέει: Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.

Δεν ακούς τι λέγει ο Παύλος; «Εάν έχω όλα τα χαρίσματα, εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, εάν μιλώ τις γλώσσες των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα»· επειδή αυτά τα χαρίσματα είναι προτρεπτικά, και όσοι επαναπαύονται σε αυτά, αν και βρίσκονται στο φως, είναι νήπιοι. Διότι πολλοί από τους αδελφούς έφτασαν σε τέτοια μέτρα και απέκτησαν χαρίσματα ιαμάτων και αποκαλύψεως και προφητείας, και επειδή δεν έφτασαν στην τέλεια αγάπη, όπου βρίσκεται ο «σύνδεσμος της τελειότητος», τους επιτέθηκε πόλεμος και, από αμέλεια, έπεσαν. Εάν όμως κάποιος φθάσει στην τέλεια αγάπη, αυτός πλέον έχει δεθεί και είναι αιχμάλωτος στη χάρη. Εάν, πάλι, κάποιος πλησιάσει ελάχιστα στο μέτρο της αγάπης, αλλά δεν φθάσει στο σημείο να δεθεί από αυτήν την αγάπη, ένας τέτοιος άνθρωπος βρίσκεται ακόμη υπό φόβο, πόλεμο και κίνδυνο πτώσεως, και εάν δεν διασφαλιστεί, ο σατανάς τον γκρεμίζει. Έτσι άλλωστε πλανήθηκαν πολλοί· όταν τους δόθηκε η χάρη, θεώρησαν ότι κατέκτησαν την τελειότητα και έλεγαν: «Μας αρκεί, δεν έχουμε ανάγκη». Αλλά ο Κύριος ούτε τέλος έχει ούτε μπορεί να καταληφθεί, και οι Χριστιανοί δεν τολμούν να πουν ότι «καταλάβαμε», αλλά παραμένουν ταπεινωμένοι αναζητώντας τον νύχτα και ημέρα. Στα ορατά πράγματα η μάθηση είναι ατελείωτη, και κανείς δεν το γνωρίζει αυτό, παρά μόνον ο μελετηρός που έχει διδαχθεί έστω και μετρίως τα γράμματα.

Δεν ακούς τι λέει ο απόστολος: «Εάν έχω τα πάντα, εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, και εάν μιλήσω με τις γλώσσες των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα». Επειδή αυτά είναι προτρεπτικά χαρίσματα, και όσοι μένουν σε αυτά είναι νήπιοι, αν και βρίσκονται στο φως. Διότι άλλοι από τους αδελφούς έφτασαν σε τέτοια μέτρα και είχαν «χαρίσματα ιαμάτων» και αποκάλυψη προφητείας, και επειδή δεν έφτασαν στην τέλεια αγάπη, όπου βρίσκεται ο «σύνδεσμος της τελειότητας», ήλθε σε αυτούς πόλεμος και, αφού αμέλησαν, έπεσαν. Εάν όμως κάποιος φτάσει στην αγάπη, αυτός πλέον δένεται και είναι αιχμαλωτισμένος στη χάρη. Εάν όμως κάποιος πλησιάσει έστω και λίγο στο μέτρο της αγάπης, αλλά δεν φτάσει στο σημείο να δεθεί στην ίδια την αγάπη, ένας τέτοιος άνθρωπος βρίσκεται υπό φόβο και υπό πόλεμο και υπό τον κίνδυνο της πτώσης, και εάν δεν ασφαλιστεί, ο σατανάς τον γκρεμίζει. Διότι έτσι πλανήθηκαν κάποιοι. Καθώς τους δόθηκε η χάρη, νόμισαν ότι κατέλαβαν την τελειότητα και έλεγαν: «Μας αρκεί, δεν χρειαζόμαστε τίποτα άλλο». Ο Κύριος ούτε τέλος έχει ούτε μπορεί να καταληφθεί, και οι Χριστιανοί δεν τολμούν να πουν ότι «φτάσαμε», αλλά παραμένουν ταπεινωμένοι, αναζητώντας τον νύχτα και μέρα.

Διότι, όπως ακριβώς το παιδί που γεννιέται, αν και έχει τα ίδια μέλη και σώμα και είναι μικρό, αυξάνεται μέχρι να καταστεί τέλειος άνδρας, και όπως ο κόκκος του σιναπιού, όπως είπε ο Κύριος, όταν σπέρνεται, σιγά-σιγά αυξάνεται και γίνεται δέντρο, με τον οποίο μάλιστα παρομοίασε τη βασιλεία των ουρανών, έτσι λέμε ότι και στον πιστό αυξάνεται η δωρεά του Πνεύματος και ο αρραβώνας της κληρονομίας, μέχρις ότου, προκόπτοντας μέσα από κάθε αρετή και σπουδή και τρέχοντας ευθεία, να αξιωθεί τελείως ολόκληρη την κληρονομία (δηλαδή το Παράκλητο Πνεύμα της υιοθεσίας). Όπως άλλωστε και ο απόστολος, ανάγοντας από τη μερική τελειότητα των χαρισμάτων προς την τελείωση της αγάπης, σαν να ήταν αυτοί νήπια, λέει: «Και επιπλέον σας δείχνω έναν δρόμο ασυγκρίτως ανώτερο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν έχω πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν έχω προφητεία και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι». Πρόσεξε το «δεν είμαι τίποτα» και το «σε τίποτα δεν ωφελούμαι» και τη σύγκριση προς το τέλειο της αγάπης, σαν να συγκρίνεται ένα νήπιο με έναν τέλειο άνδρα. Επειδή, αλλιώς, πώς ο ίδιος λέει: «Θέλω δε όλοι σας να μιλάτε γλώσσες, αλλά προτιμότερο να προφητεύετε»;”

Έχεις λοιπόν την πίστη και την ταπείνωση ως βάσεις των αρετών, και πάνω σε αυτές έχουν εποικοδομηθεί όλες οι αρετές που προανέφερα, μέσω των οποίων προφανώς κατασκευάστηκε ολόκληρο το σώμα και ολοκληρώθηκε μέχρι τον τράχηλο, ο οποίος είναι η ελπίδα· η οποία στέκεται πάνω από το υπόλοιπο σώμα, αλλά από μόνη της, αν δεν ενωθεί με την κεφαλή, νεκρώνεται μαζί με τα υπόλοιπα μέλη του σώματος, καθώς δεν έχει από πού να δεχθεί την πνοή ή την αναπνοή του Πνεύματος που ζωοποιεί και κινεί το σώμα και τα μέλη, ούτε να μεταλάβει εντελώς άφθαρτη τροφή. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, για να μην αφήσουμε ατελές το μέτρο της ηλικίας του Χριστού, τοποθετούμε πάνω σε αυτήν, ως πραγματική κεφαλή, την αγία αγάπη, όχι επειδή το σκεφτήκαμε ή το επινοήσαμε από μόνοι μας, μη γένοιτο, αλλά επειδή διδαχθήκαμε από εκείνο το άγιο Πνεύμα, το οποίο κατείχε εκείνος που είπε: «Μένουν δε αυτά τα τρία: η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη· μεγαλύτερη δε από όλες είναι η αγάπη», και πάλι: «Εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, και εάν έχω όλη τη γνώση και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι.»