Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 13:4

Αλλά σχετικά με τα φοβερά πράγματα, είτε στον ουρανό είτε στη γη, θέσε τον Θεό και την κρίση μπροστά στα μάτια σου, και ότι έχουμε λίγο χρόνο σε αυτόν τον κόσμο, και εγκαθίδρυσε την πραότητα στην καρδιά σου, φέρνοντας στον νου σου τον άκακο αμνό, τον Χριστό, πόσα υπέμεινε ενώ ήταν αναμάρτητος, ύβρεις, ξυλοδαρμούς και τα υπόλοιπα. Εμείς όμως, που είμαστε ένοχοι, γιατί οργιζόμαστε εναντίον του πλησίον μας, ενώ δεν έχουμε πάθει τίποτα από αυτόν; Να θυμάσαι ότι «Η αγάπη δεν περιαυτολογεί», αλλά μακροθυμεί και τα λοιπά, και να προσεύχεσαι να φτάσεις στους προκείμενους στόχους σου, ώστε να μην αποβεί μάταιος ο κόπος σου. Προσκολλήσου, λοιπόν, χωρίς δισταγμό στον Χριστό που μας αγάπησε. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

ΕΡΩΤΗΣΗ Σ΄. Εκείνοι που έχουν ήδη κοπιάσει στο έργο του Θεού, πώς μπορούν να ωφελήσουν αυτούς που τώρα προσέρχονται; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εάν μεν διαθέτουν σωματική δύναμη, με το να επιδεικνύουν άοκνη προθυμία και να προσφέρουν τον εαυτό τους ως πρότυπο για κάθε πνευματικό κατόρθωμα. Εάν όμως ασθενούν, με το να διατηρούν τέτοια κατάσταση ψυχής, ώστε να αποτυπώνεται και στο πρόσωπό τους και σε κάθε τους κίνηση η πλήρης βεβαιότητα της εποπτείας του Θεού και της παρουσίας του Κυρίου. Επίσης, με τα ιδιώματα της αγάπης που απαρίθμησε ο Απόστολος, λέγοντας: «Η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη, δεν φθονεί, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν φέρεται απρεπώς, δεν ζητά το δικό της, δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει».

Επιπλέον αυτών, συμπεριφέρθηκε με θράσος και έγραψε εναντίον μας, ή μάλλον συνέταξε μακροσκελείς λόγους γεμάτους από κάθε είδους λοιδορία και συκοφαντία, στους οποίους δεν απαντήσαμε τίποτα μέχρι τώρα, επειδή διδαχθήκαμε από τον Απόστολο να μην εκδικούμαστε για τον εαυτό μας, αλλά να δίνουμε τόπο στην οργή. Συνάμα, αναλογιζόμενοι το βάθος της υποκρισίας με την οποία συμπεριφέρθηκε απέναντί μας όλον αυτόν τον καιρό, κυριευθήκαμε από κάποια αφωνία εξαιτίας της εκπλήξεως. Αλλά ακόμη και αν δεν υπήρχε τίποτα από εκείνα, αυτό το πρόσφατο τόλμημά του σε ποιον δεν θα προκαλούσε φρίκη και απόλυτη αποστροφή προς το πρόσωπό του; Αυτός, καθώς ακούω (εάν βέβαια είναι αληθής η φήμη και δεν πρόκειται για πλάσμα που επινοήθηκε προς συκοφαντία), τόλμησε ακόμη και να αναχειροτονήσει κάποιους, πράγμα που μέχρι σήμερα κανένας από τους αιρετικούς δεν φαίνεται να έχει κάνει. Πώς είναι, λοιπόν, δυνατόν να υπομένουμε με πραότητα τέτοια πράγματα και να νομίζουμε ότι είναι ιάσιμα τα αμαρτήματα του ανδρός; Μην παρασύρεστε, συνεπώς, από ψευδείς λόγους ούτε να πείθεστε από τις υποψίες ανθρώπων που εκλαμβάνουν τα πάντα εύκολα προς το κακό, ότι τάχα εμείς θεωρούμε αδιάφορα τέτοια ζητήματα. Διότι να γνωρίζεις, ποθεινότατε και τιμιώτατέ μας, ότι δεν θυμάμαι ποτέ άλλοτε να έχω δεχθεί τόσο μεγάλο πένθος στην ψυχή μου όσο τώρα, όταν άκουσα για τη σύγχυση των εκκλησιαστικών θεσμών. Αλλά μόνον να εύχεσαι, να μας δώσει ο Κύριος να μην ενεργούμε καθόλου με θυμό, αλλά να έχουμε την αγάπη, η οποία δεν ασχημονεί και δεν υπερηφανεύεται.

Και πράγματι, θα πούμε εμείς, ω φίλε, ορθότατα θα προσθέσεις αυτόν τον λόγο για αυτά. Διότι καρπός της ανώτατης ουσίας είναι εκείνα που ιδίως και κυρίως είναι συνυφασμένα με αυτήν. Αλλά μπορεί κανείς ερευνώντας να διαπιστώσει ότι κάθε είδος αρετής είναι συμπληρωματικό της αγάπης, και καθετί που θα φαινόταν ότι είναι ένα αγαθό που επιτυγχάνεται, αποβλέπει κατά κάποιον τρόπο προς αυτήν και έχει στραφεί προς αυτήν. Γι' αυτόν τον λόγο, προέχουσα και πρώτη εντολή κατά τον νόμο, είναι το να αγαπάς Κύριον τον Θεό με όλη την ψυχή και με όλη την καρδιά και με όλη τη διάνοια. Δεύτερη δε, αδελφή και γειτονική με εκείνη είναι η αγάπη προς τον πλησίον, η οποία περιέχει ολόκληρο το πλήρωμα του νόμου. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος, ανακεφαλαιώνοντας σε αυτό κάθε εντολή, γράφει: «Διότι το δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα επιορκήσεις, και οποιαδήποτε άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτον τον λόγο: θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου. Πλήρωμα λοιπόν του νόμου είναι η αγάπη». Και ότι έχει περιλάβει μέσα στα δικά της όρια την ιδέα κάθε αρετής, και τη συγκρατεί σαν να έχει κλείσει στην αγκαλιά της τα αγαθά, πάλι ο ίδιος ο σοφότατος Παύλος θα το επιμαρτυρήσει αναφωνώντας: «Η αγάπη δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της», και τα όσα συνδέονται με αυτά· διότι είναι μακρύ να περιγράψει κανείς το μέτρο της αγάπης.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α. Ότι σε τίποτα δεν είναι κατώτερος ο Υιός του Θεού και Πατρός, αλλά μάλλον ίσος και όμοιος ως προς τη φύση με αυτόν. <Αν με αγαπούσατε, θα χαιρόσασταν που πηγαίνω προς τον Πατέρα, διότι ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου.> Μετατρέπει την αφορμή της λύπης σε υπόθεση χαράς, και τους επιπλήττει σαφώς επειδή δεν χαίρονται μάλλον για αυτό για το οποίο τώρα στενοχωριούνται· συγχρόνως δε προσπαθεί να διδάξει ότι εκείνοι που ασκούν την ανόθευτη και αληθινή αγάπη προς τους άλλους είναι αναγκαίο να μην αναζητούν οπωσδήποτε μόνο αυτό που είναι ευχάριστο και αρεστό στους ίδιους, αλλά και αυτό που είναι ωφέλιμο σε αυτούς που αγαπούν, όταν μάλιστα και η περίσταση τους πείθει να το κάνουν. Γι' αυτό και ο Παύλος γράφει: «Η αγάπη δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της συμφέροντα»· και αναφέρει προς κάποιους να μην ζητούν τα δικά τους συμφέροντα, αλλά και των άλλων. Διότι έργο της ακριβούς αγάπης δεν είναι βεβαίως με κανέναν τρόπο το να προνοούμε μόνο για τα δικά μας αγαθά, αλλά να μεριμνούμε και για το ωφέλιμο του πλησίον· αυτό ακριβώς πείθει ο Σωτήρας τους μαθητές του να φρονούν, μέσα από τα προκείμενα λόγια. Ελάτε λοιπόν, φέρνοντας πάλι το θέμα σε εμάς τους ίδιους σαν πάνω σε πίνακα, αποτυπώνοντας το βαθύτερο νόημα με πιο λεπτές γραφίδες, ας ανέλθουμε από εδώ στο μυστήριο του Χριστού. Διότι πολλές φορές το πρότυπο που υπάρχει στα μικρότερα προσφέρει τη δυνατότητα να προσεγγίσουμε και εκείνα που πιστεύεται ότι είναι ασυγκρίτως ανώτερα.

Θα μπορούσε, λοιπόν, να πει κανείς: επαινεί μεν την αγάπη, ως κάτι το μεγάλο και αξιοθαύμαστο, αλλά ποιος είναι ο τρόπος της δεν τον όρισε, ούτε λέει πώς μπορεί κάποιος να την εφαρμόσει; Ας προσέχεις τα λόγια σου, άνθρωπε· διότι τίποτα από τα δέοντα δεν διαφεύγει από τον νηφάλιο μαθητή. Διότι όχι μόνο επείγετο να διδάξει ότι πρέπει να τιμάται η αγάπη προς τον Θεό και μεταξύ μας, αλλά υποδεικνύει και πώς μπορεί κανείς να αναδειχθεί εργάτης της. Προσθέτει, λοιπόν, πάλι στη συνέχεια: «Η αγάπη μακροθυμεί, η αγάπη είναι ευεργετική, η αγάπη δεν φθονεί, δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέπτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.» Ακούς πώς, για όσους θέλουν να ανέλθουν στο αξίωμα της αγάπης και της φιλαλληλίας, το πράγμα δεν είναι δύσκολο, αλλά φαίνεται ήδη έτοιμο; Βλέπεις ότι η οδός της ευδοκίμησης που πηγάζει από αυτήν δεν είναι κρυμμένη, αλλά λάμπει σαν τον ήλιο; Επομένως, βαδίζοντας μέσω αυτής και ακολουθώντας, ας πούμε έτσι, την αμαξιτή οδό των αγίων, θα καταλήξουμε στην άνω πόλη, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Αν όμως αποκλίνουμε προς το αντίθετο, και εκπέσουμε από την ορθή και ευθεία γνώμη, και έπειτα ακολουθήσουμε τη διεστραμμένη οδό του βίου, θα καταλήξουμε στον πυθμένα του άδη, όπως λέει ο σοφός Παροιμιαστής.

Σε ποιον από τους ανθρώπους δεν θα φαινόταν αποτρόπαιη και βδελυρότατη η ιδιοποίηση ξένων πραγμάτων, αν αναλογιστεί πόσο πικρό είναι και αν κατατάξει το να ζημιώνει κανείς τον αδελφό του στα πιο αισχρά κακά; Επομένως, ο νόμος που μας κατευθύνει προς κάθε αρετή, βρίσκει την εκπλήρωσή του στην αγάπη. Αλλά νομίζω ότι αρμόζει, αφού εξετάσουμε πιο προσεκτικά τα μέρη της αρετής που μόλις αναφέραμε, να πούμε ποιο είναι το αποτέλεσμα που προκύπτει από αυτήν. Λοιπόν, διότι θα χρησιμοποιήσω και σε αυτό τη φωνή του Παύλου: «Η αγάπη, λέει, μακροθυμεί, αγαθοεργεί· η αγάπη δεν φθονεί· η αγάπη δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέπτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει την αλήθεια. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». Βλέπεις πόσο μεγάλο πλήθος αγαθών γεννά για εμάς η δύναμη της αγάπης; «Η αγάπη, λέει, μακροθυμεί», δηλαδή, δεν ασθενεί απέναντι στις μικροψυχίες του πλησίον· διότι εκείνος που γενικά μακροθυμεί, οπωσδήποτε μακροθυμεί και για κάποιες άτοπες πράξεις που έχουν γίνει εις βάρος του από κάποιον, και καταπολεμά κάτι από εκείνα που συνηθίζουν να προκαλούν θλίψη.

Η αγάπη, λοιπόν, είναι εκπλήρωση του νόμου και ανώτερη από την πίστη και την ελπίδα. Διότι έτσι μας γράφει ο θεσπέσιος Παύλος. Γι' αυτό, σαν να πλέκει γι' αυτήν ένα πολύμορφο στεφάνι από ανοιξιάτικα λουλούδια, λέει πάλι: «Και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, είναι αγαθή, η αγάπη δεν φθονεί, δεν καυχιέται, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέπτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει, η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει». Αλλά αυτά είναι, νομίζω, φανερά σε όλους, και θα γινόταν πολύ μακρύς ο λόγος γι' αυτά, εάν κανείς επέλεγε να συγκεντρώσει λεπτομερώς τα σχετικά χωρία από την Καινή Διαθήκη. Θα στραφούμε, όμως, τώρα προς τις σκιές του νόμου, και προς όσα θεσπίστηκαν παλαιότερα με τη μορφή τύπων. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά σκέπτεσαι. ΚΥΡ. Ο νόμος ήταν μια άσκηση προς τη δικαιοσύνη και σαν μια πρόδρομη εισαγωγή των ευαγγελικών κατορθωμάτων.

Η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη· η αγάπη δεν φθονεί, δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν καυχιέται, δεν ζητά το δικό της συμφέρον, δεν παροξύνεται, δεν σκέφτεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει.

Και ο Απόστολος λέγει: Και σας δείχνω έναν ακόμη πιο ανώτερο δρόμο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των Αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, είναι αγαθή. Η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ζητά τα δικά της, δεν συλλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συμμερίζεται τη χαρά για την αλήθεια. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ποτέ δεν ξεπέφτει. Ιδού, άκουσες, αγαπητέ, τη δύναμη της αγάπης. Αυτήν να αποκτήσεις για τον εαυτό σου σε όλα σου τα έργα, εφόσον οδηγείσαι από τη χάρη, ώστε να λάβεις τον έπαινο από τον Θεό.

Διότι και ο ίδιος ο Κύριος δίδαξε, και έπραξε, και θυσίασε τη ζωή του για εμάς, όχι μόνο για τους φίλους, αλλά και για τους εχθρούς. Διότι τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε παρέδωσε τον αγαπητό του Υιό για εμάς. Κατέχοντας τη θεία αγάπη μέσω αυτής της αγάπης, ο απόστολος Παύλος έλεγε: η αγάπη δεν προξενεί κακό στον πλησίον, δεν ανταποδίδει κακό αντί κακού, ούτε ύβρη αντί ύβρεως, αλλά πάντοτε μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη, δεν φθονεί, δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συμμερίζεται τη χαρά της αλήθειας. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Μια τέτοια αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.

Εκείνος που έχει αγάπη δεν παροξύνεται, δεν υπερηφανεύεται, δεν εξάπτεται σε οργή, δεν χαίρεται για την αδικία, δεν επιμένει στο ψέμα, κανέναν δεν θεωρεί εχθρό του, παρά μόνο τον Διάβολο. Εκείνος που έχει αγάπη, όλα τα υπομένει, είναι γεμάτος καλωσύνη, μακροθυμεί. Μακάριος λοιπόν είναι εκείνος που έχει αποκτήσει την αγάπη και με αυτήν αναχωρεί προς τον Θεό, διότι Εκείνος, αναγνωρίζοντας το δικό Του γνώρισμα, θα τον δεχτεί στους κόλπους Του. Διότι ο εργάτης της αγάπης θα συνδιαιτάται με τους Αγγέλους και θα συμβασιλεύσει με τον Χριστό. Εξαιτίας της, άλλωστε, και ο Θεός Λόγος ήλθε στη γη, μέσω αυτής άνοιξε για εμάς ο παράδεισος και φανερώθηκε σε όλους η άνοδος προς τον ουρανό.

Και σας δείχνω ακόμη έναν υπερέχοντα δρόμο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των Αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έχω γίνει σαν χαλκός που αντηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν έχω όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Και παραθέτει τους καρπούς της αγάπης, ποιοι είναι αυτοί, και πώς εκείνοι που την κατέχουν λυτρώθηκαν παντελώς από τα πάθη της κακίας, λέγοντας: η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν συμπεριφέρεται άσχημα, δεν ζητά τα δικά της, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα υπομένει, όλα τα ελπίζει, όλα τα πιστεύει. Η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει.

Κανείς, λοιπόν, παρατηρώντας την κοινή, καταχρηστική χρήση της λέξης «υποταγή», ας μην απορρίπτει τον όρο. Διότι η σοφία του μεγάλου Παύλου γνωρίζει να χρησιμοποιεί με εξουσία τις λέξεις σύμφωνα με τον σκοπό του, και να προσαρμόζει τις σημασίες των λέξεων στον δικό του ειρμό σκέψης, έστω και αν η συνήθεια κατευθύνει την κατάχρηση των λέξεων προς κάποιες άλλες έννοιες. Επειδή, από πού έχει πάρει αυτός τη χρήση της φράσης «εκένωσεν εαυτόν», και το «το καύχημά μου ουδείς κενώσει», και το «κεκένωται η πίστις», και το «ίνα μη κενωθή ο σταυρός του Χριστού»; Από ποια συνήθη χρήση τα παρέλαβε αυτά στον δικό του λόγο; Και ποιος θα τον κρίνει που είπε «ομειρόμενοι υμών», λέξη με την οποία φανερώνει την αγαπητική σχέση; Από πού άραγε έδειξε το ανυπερήφανο της αγάπης μέσω της λέξης «μη περπερεύεσθαι»; Και η εριστική και αμυντική φιλονικία, πώς σημαίνεται από αυτόν με τη λέξη «εριθεία», ενώ είναι σε όλους φανερό ότι εκτός της Γραφής η λέξη «έριθος» προέρχεται από την εριουργία, και έχουμε συνηθίσει με τον όρο «εριθεία» να δηλώνουμε την απασχόληση με τα έρια; Αλλά όμως ο Παύλος, αφήνοντας κατά μέρος τις ψυχρές ετυμολογίες, παρουσιάζει το νόημα που θέλει με όποιες λέξεις θέλει.

Ήδη δε και σε άλλη επιστολή ομιλεί για τα ίδια ζητήματα στους μαθητές, αποκαλύπτοντάς τους τον θησαυρό του Πνεύματος και προτρέποντάς τους να γίνουν μέτοχοί του. Διότι λέγει: «Να επιθυμείτε με ζήλο τα πνευματικά χαρίσματα· και σας δείχνω έναν δρόμο ακόμη πιο εξαιρετικό. Εάν ομιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτε. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτε δεν ωφελούμαι». Ποιο είναι δε το κέρδος της αγάπης και ποιοι οι καρποί της, από τι απομακρύνει αυτόν που την κατέχει και τι του παρέχει, το δηλώνει με σαφήνεια στα εξής: «Η αγάπη δεν φθονεί, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της συμφέροντα, ⟨δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό,⟩ δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει με την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει· η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». Πολύ σοφά και με ακρίβεια λέγει: «Ουδέποτε εκπίπτει η αγάπη». Τι σημαίνει όμως αυτό;

Η αγάπη, λέγει, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί. Η αγάπη δεν προξενεί κακό στον πλησίον· όπου επικρατεί η αγάπη, πουθενά δεν υπάρχει Κάιν να φονεύει τον αδελφό του. Εξάλειψε την πηγή του φθόνου, και εξάλειψες τον ποταμό όλων των κακών· απόκοψε τη ρίζα, και εξάλειψες μαζί και τον καρπό. Αυτά δε τα λέγω μεριμνώντας περισσότερο για εκείνους που φθονούν, παρά για εκείνους που υφίστανται τον φθόνο· διότι εκείνοι κυρίως είναι που υφίστανται τη μεγαλύτερη ζημία και επιφέρουν στον εαυτό τους μεγάλο όλεθρο· αφού για όσους φθονούνται, το να υφίστανται τον φθόνο αποτελεί αφορμή για στεφάνια, εάν το θελήσουν.

Διότι, όπως ακριβώς στη λεωφόρο, εάν κάποιος βρει την αρχή, οδηγείται από αυτήν και δεν έχει ανάγκη από καθοδηγητή· έτσι συμβαίνει και με την αγάπη, αρκεί μόνο να πιάσεις την αρχή της, και αμέσως καθοδηγείσαι και κατευθύνεσαι από αυτήν. Η αγάπη, λέγει, μακροθυμεί, χρηστεύεται, δεν διαλογίζεται το κακό. Εάν αναλογιστεί κάποιος τον ίδιο τον εαυτό του, πώς δηλαδή διάκειται απέναντι στον εαυτό του, έτσι ας διάκειται και απέναντι στον πλησίον. Κανείς δεν φθονεί τον εαυτό του, εύχεται για τον εαυτό του όλα τα αγαθά, προτιμά τον εαυτό του από όλους, θέλει να κάνει τα πάντα υπέρ του εαυτού του. Εάν, λοιπόν, διακείμεθα με αυτόν τον τρόπο και προς τους άλλους, έχουν λυθεί όλα τα δεινά, δεν υπάρχουν έχθρες, δεν υπάρχει πλεονεξία· διότι ποιος θα επέλεγε να πλεονεκτήσει εις βάρος του εαυτού του; Κανείς, αλλά μάλλον θα έπραττε το εντελώς αντίθετο.

Ομιλία ΛΓ'. Η αγάπη μακροθυμεί, αγαθοποιεί, δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται. Α'. Επειδή, λοιπόν, αποφάνθηκε ότι και η πίστη και η γνώση και η προφητεία και το χάρισμα των γλωσσών και τα χαρίσματα των ιαμάτων και ο τέλειος βίος και το μαρτύριο δεν έχουν κανένα μεγάλο όφελος όταν απουσιάζει αυτή, αναγκαστικά στη συνέχεια περιγράφει το ασύλληπτο κάλλος της, σαν να στολίζει την εικόνα της χρησιμοποιώντας ως χρώματα τα διάφορα μέρη της αρετής, και συνθέτοντας με ακρίβεια όλα τα μέλη της. Αλλά μην προσπεράσεις βιαστικά, αγαπητέ, τα λεγόμενα, αλλά να εξετάζεις το καθένα από αυτά με πολλή επιμέλεια, ώστε να γνωρίσεις και τον θησαυρό του πράγματος, και την τέχνη του ζωγράφου. Πρόσεξε, λοιπόν, από πού ξεκίνησε αμέσως, και τι τοποθέτησε πρώτο ως αίτιο όλων των αγαθών. Και ποιο είναι αυτό; Η μακροθυμία· αυτή είναι η ρίζα όλης της φιλοσοφίας. Γι' αυτό και κάποιος σοφός έλεγε: «Ο μακρόθυμος άνδρας διαθέτει πολλή φρόνηση, ενώ ο ολιγόψυχος είναι εξαιρετικά άφρων». Και συγκρίνοντάς τον με πόλη, και μάλιστα ισχυρή, είπε ότι είναι πιο ασφαλής από εκείνη.

Μην μου αναφέρεις, λοιπόν, αυτούς, αλλά τους πιο επιεικείς, οι οποίοι αποκομίζουν μεγάλο κέρδος από αυτό. Διότι, όταν, ενώ έπραξαν το κακό δεν υποστούν το κακό, θαυμάζοντας την πραότητα εκείνου που το υπέστη, αντλούν από αυτό τη μέγιστη διδασκαλία της πνευματικής φιλοσοφίας. Ο ίδιος, όμως, δεν σταματά μέχρι εδώ, αλλά προσθέτει και τα υπόλοιπα κατορθώματά της, λέγοντας: «Χρηστεύεται». Διότι, επειδή υπάρχουν κάποιοι οι οποίοι δεν χρησιμοποιούν τη μακροθυμία για τη δική τους πνευματική τελειοποίηση, αλλά για να εκδικηθούν εκείνους που τους παρόξυναν, εξωθώντας τους σε έκρηξη θυμού, λέγει ότι η αγάπη δεν έχει ούτε αυτό το ελάττωμα. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Χρηστεύεται».

Διότι δεν τους συμπεριφέρονται με ηπιότητα για να ανάψουν τη φλόγα εκείνων που καταφλέγονται από την οργή, αλλά για να τους καταπραΰνουν και να την σβήσουν· και όχι μόνο με το να υπομένουν γενναία, αλλά και με το να τους περιποιούνται και να τους παρηγορούν, γιατρεύουν το έλκος και θεραπεύουν το τραύμα του θυμού. «Δεν φθονεί»· διότι είναι δυνατόν κάποιος να είναι μακρόθυμος αλλά και φθονερός, και με αυτό (το ελάττωμα) να καταστρέφεται εκείνο το κατόρθωμα. Αλλά αυτή (η αγάπη) διέφυγε και από αυτό. «Δεν περπερεύεται». Δηλαδή, δεν συμπεριφέρεται με προπέτεια· διότι καθιστά εκείνον που αγαπά συνετό, σοβαρό και σταθερό. Διότι αυτό το ελάττωμα είναι χαρακτηριστικό εκείνων που αγαπούν με αισχρό τρόπο· εκείνος όμως που γνωρίζει αυτή την αγάπη, έχει απαλλαγεί πλήρως από όλα αυτά.

Διότι, όταν δεν υπάρχει μέσα οργή, έχει εξαλειφθεί κάθε προπέτεια και ύβρις. Και πράγματι, σαν ένας άριστος γεωργός, η αγάπη, εγκατεστημένη μέσα στην ψυχή, δεν αφήνει κανένα από αυτά τα αγκάθια να βλαστήσει. Δεν υπερηφανεύεται. Διότι βλέπουμε πολλούς να υπερηφανεύονται για αυτά ακριβώς τα κατορθώματα, δηλαδή για το ότι δεν είναι φθονεροί, ούτε πονηροί, ούτε ολιγόψυχοι, ούτε προπετείς. Επειδή αυτά τα ελαττώματα δεν παρεισφρέουν μόνο στον πλούτο και στην πενία, αλλά και στα ίδια τα από τη φύση τους καλά. Αλλά η αγάπη τα καθαρίζει όλα με ακρίβεια. Παρατήρησε όμως τούτο: Ο μακρόθυμος δεν είναι πάντοτε και χρηστός· αν όμως δεν είναι χρηστός, η στάση του μετατρέπεται σε πονηρία και κινδυνεύει να περιπέσει στη μνησικακία. Γι' αυτό, η αγάπη, χορηγώντας το φάρμακο, εννοώ τη χρηστότητα, διατηρεί την αρετή καθαρή.

Πάλι, ο χρηστός άνθρωπος πολλές φορές γίνεται επιπόλαιος, αλλά και αυτό η αγάπη το διορθώνει· διότι η αγάπη, λέει, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται. Ο χρηστός και μακρόθυμος πολλές φορές γίνεται αλαζόνας· αλλά και αυτή την κακία την εξαλείφει.

β'. Και παρατήρησε πώς την κοσμεί όχι μόνο με όσα έχει, αλλά και με όσα δεν έχει. Διότι, λέει, και την αρετή εισάγει, και την κακία αποκόπτει, ή μάλλον δεν την αφήνει καν να βλαστήσει εξαρχής. Διότι δεν είπε: «Ζηλεύει μεν, αλλά υπερνικά τον φθόνο», ούτε ότι «Αλαζονεύεται μεν, αλλά καταστέλλει το πάθος», αλλά ότι «Δεν φθονεί, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται». Το οποίο είναι και το πλέον θαυμαστό, ότι δηλαδή και χωρίς κόπους κατορθώνει τα αγαθά, και χωρίς πόλεμο και πολεμική παράταξη στήνει το τρόπαιο.

Διότι δεν αφήνει αυτόν που την κατέχει να ιδρώσει, και έτσι να λάβει το στεφάνι, αλλά του προσφέρει το βραβείο χωρίς κόπο. Διότι, όπου δεν υπάρχει πάθος που να αντιπαλεύει τον σώφρονα λογισμό, ποιος κόπος θα μπορούσε να υπάρξει; «Δεν ασχημονεί». Διότι γιατί άραγε λέγω, λέγει, ότι δεν υπερηφανεύεται, τη στιγμή που απέχει τόσο πολύ από το πάθος, ώστε ακόμη και αν υποστεί τα έσχατα για χάρη αυτού που αγαπά, δεν θεωρεί το πράγμα ασχημοσύνη; Δεν είπε πάλι ότι υφίσταται μεν ασχημοσύνη, αλλά υπομένει την ντροπή γενναία, αλλά ότι δεν έχει καν καμία απολύτως αίσθηση της ντροπής.

ΟΜΙΛΙΑ ΛΔ΄. «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν· είτε γλώσσες, θα πάψουν· είτε γνώση, θα καταργηθεί». α΄. Αφού απέδειξε την υπεροχή της αγάπης από το γεγονός ότι τόσο τα χαρίσματα όσο και τα κατορθώματα του βίου την έχουν ανάγκη, καθώς και από το ότι απαρίθμησε όλες τις αρετές της και την ανέδειξε ως υπόθεση ακριβούς φιλοσοφίας, τώρα πάλι αποδεικνύει την αξία της από ένα άλλο, τρίτο σημείο. Και τα κάνει αυτά, θέλοντας αφενός να πείσει εκείνους που θεωρούν ότι μειονεκτούν, ότι έχουν τη δυνατότητα να κατέχουν το σπουδαιότερο από τα σημεία και ότι δεν θα υστερούν σε τίποτα από εκείνους που κατέχουν τα χαρίσματα, εάν έχουν την αγάπη, αλλά αντίθετα θα έχουν πολύ περισσότερα· αφετέρου δε, επιδιώκοντας να ταπεινώσει εκείνους που κατέχουν τα μεγάλα χαρίσματα και εξαιτίας αυτών υπερηφανεύονται, δείχνοντάς τους ότι δεν έχουν τίποτα, εάν δεν έχουν την αγάπη. Διότι έτσι θα κατέληγαν να αγαπούν ο ένας τον άλλον, καθώς θα εξαλειφόταν ο φθόνος και η αλαζονεία, και με το να αγαπούν, θα εξόριζαν αυτά τα πάθη ακόμη πιο μακριά· διότι «η αγάπη δεν φθονεί, δεν υπερηφανεύεται».

Αυτά δε τα έλεγε, συνδέοντάς τους σφιχτά μεταξύ τους με διπλό τρόπο: αφενός για να μη νομίζουν ότι μειονεκτούν όταν η αγάπη είναι παρούσα, και αφετέρου για να μην κυριεύονται πλέον από κανένα ανθρώπινο πάθος, εφόσον προστρέξουν σε αυτήν και την κατακτήσουν, έχοντας έτσι τη ρίζα των χαρισμάτων και μη μπορώντας πλέον να φιλονικούν, ακόμη και αν δεν κατείχαν τίποτε άλλο. Διότι αυτός που έχει κυριευθεί μία φορά από την αγάπη, έχει απαλλαγεί από τη φιλονικία. Γι' αυτό και, δείχνοντάς τους πόσα αγαθά θα αποκομίσουν από αυτήν, περιέγραψε τους καρπούς της, καταστέλλοντας τα δικά τους νοσήματα μέσω των δικών της εγκωμίων. Διότι το καθένα από όσα ελέχθησαν ήταν επαρκές φάρμακο, ικανό να θεραπεύσει τα δικά τους τραύματα. Γι' αυτό και έλεγε: «Μακροθυμεί», προς αυτούς που φιλονικούν μεταξύ τους· «Χρηστεύεται», προς τους διχασμένους και τους ύπουλους· «Δεν φθονεί», προς αυτούς που βασκαίνουν τους ανώτερους· «Δεν περπερεύεται», προς τους διασπασμένους· «Δεν υπερηφανεύεται», προς εκείνους που συμπεριφέρονται με αλαζονεία απέναντί τους· «Δεν ασχημονεί», προς εκείνους που θεωρούν ότι δεν οφείλουν να συγκαταβαίνουν· «Δεν ζητεί τα δικά της», προς αυτούς που περιφρονούν τους υπολοίπους· «Δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό», προς εκείνους που δέχονται ύβρεις· «Δεν χαίρει για την αδικία, αλλά συγχαίρει στην αλήθεια», πάλι προς εκείνους που φθονούν· «Όλα τα στέγει (ανέχεται)», προς εκείνους που δέχονται επιβουλές· «Όλα τα ελπίζει», προς εκείνους που απελπίζονται· «Όλα τα υπομένει, ουδέποτε εκπίπτει», προς εκείνους που εύκολα διχάζονται.

Διότι η αγάπη δεν φθονεί. Με αυτό αποδεικνύει ότι ο ίδιος υπακούει και στον νόμο και στους προφήτες. Αλλά για ποιον λόγο ο μεν Ματθαίος λέει ότι τον ρώτησε με σκοπό να τον δοκιμάσει, ενώ ο Μάρκος αναφέρει το αντίθετο; Διότι, λέει, διαπιστώνοντας ο Ιησούς ότι απάντησε συνετά, του είπε: «Δεν είσαι μακριά από τη βασιλεία του Θεού». Δεν αντιφάσκουν, λοιπόν, μεταξύ τους, αλλά συμφωνούν απόλυτα. Διότι στην αρχή τον ρώτησε για να τον δοκιμάσει· επειδή όμως ωφελήθηκε από την απάντηση, επαινέθηκε. Άλλωστε, δεν τον επαίνεσε εξαρχής, αλλά όταν εκείνος είπε ότι το να αγαπά κανείς τον πλησίον είναι ανώτερο από τα ολοκαυτώματα, τότε του λέει: «Δεν είσαι μακριά από τη βασιλεία»· επειδή παραμέρισε τα κατώτερα και κατανόησε το θεμέλιο της αρετής. Διότι όλα εκείνα για αυτόν ακριβώς τον σκοπό θεσπίστηκαν, και το Σάββατο και τα υπόλοιπα.

Αλλά μην πάρεις αφορμή από τα λόγια μου, επειδή εμποδίστηκες να διαβιείς με ιλαρότητα, για να αρχίσεις να γίνεσαι σκυθρωπός και σκληρός προς τους αδελφούς που έρχονται· ούτε να γίνεις απηνής, δυσπρόσιτος και απάνθρωπος, αντί για ωφέλιμος και γεμάτος αγάπη, ούτε στην υποδοχή των αδελφών που προσέρχονται να είσαι σκυθρωπός, και στην απάντηση και στον λόγο ακοινώνητος. Διότι το να χαίρετε πάντοτε αποτελεί αποστολικό πρόσταγμα, όπως και το «Να παρηγορείτε ο ένας τον άλλον» και το «Να γίνεστε χρηστοί ο ένας προς τον άλλον»· και «Η αγάπη», λέει, «χρηστεύεται (δείχνει καλοσύνη)». Και οι εκδηλώσεις στοργής των αποστόλων ενυπάρχουν στις επιστολές τους, καθώς απευθύνονται με αγάπη προς όσους τους ακούνε ως τέκνα, και προτρέπουν όσους τους προσέχουν ως αδελφούς· και πολλά μπορεί κανείς να μάθει για την ιερή χρηστότητα της αγάπης μέσα από τις Άγιες Γραφές. Ούτε όμως πρέπει να μεταπίπτει κανείς σε άμετρη ιλαρότητα, ούτε να φθείρει με τη γελωτοποιία τη χρηστότητα που αποτελεί μίμηση του Θεού, αλλά να στέκεται στο μέτρο της τέλειας ιλαρότητας, και ούτε να λυπεί όσους συναντά, ούτε να τους χαλαρώνει και να τους καθιστά ράθυμους, ούτε να τους επιπλήττει σκληρά, ούτε να τους κολακεύει απατηλά, αλλά να τους επαναφέρει ωφέλιμα και να τους προτρέπει με χρηστότητα.

Δες από πού αρχίζει, από εκείνο που θεωρείται μεγάλο μεταξύ τους, δηλαδή το χάρισμα των γλωσσών, και όχι μόνο των ανθρώπων, αλλά και των αγγέλων. Αναφερόμενος δε εδώ σε γλώσσα αγγέλων, δεν περιβάλλει τους αγγέλους με σώμα. Αλλά αυτό που λέει είναι το εξής: Ακόμη κι αν μιλώ με τέτοιο τρόπο, όπως είναι ο κανόνας να συνομιλούν οι άγγελοι μεταξύ τους. Όπως όταν λέει, ότι «σε Αυτόν θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων», δεν τα λέει αυτά προσδίδοντας γόνατα και οστά στους αγγέλους, αλλά θέλει να υποδηλώσει την απόλυτη προσκύνηση μέσα από τον δικό μας σωματικό τρόπο έκφρασης. Έτσι και εδώ ονόμασε γλώσσα τη μεταξύ τους επικοινωνία, θέλοντας να την καταδείξει με τον γνώριμο σε εμάς τρόπο. «Η αγάπη μακροθυμεί.» Παρατήρησε πώς θέτει πρώτη αυτήν, το πιο εξαίρετο από όλα τα αγαθά. Και τι είναι αυτό; Η μακροθυμία; Διότι η μακροθυμία είναι όπλο ακαταμάχητο, το οποίο αποκρούει εύκολα όλα τα λυπηρά.

Λέγεται δε μακροθυμία, επειδή προϋποθέτει το να έχει κάποιος μακρά και μεγάλη ψυχή. Διότι το μακρό ονομάζεται και μεγάλο. «Η αγάπη χρηστεύεται». Επειδή είναι δυνατόν να μακροθυμεί κανείς και με σκοπό να εξοργίσει τον αντίπαλο, επειδή δεν του δίνει απάντηση, για τον λόγο αυτόν, λέει, «χρηστεύεται» (δείχνει καλωσύνη). Είναι σαν να έλεγε: Όχι με σκοπό να πλήξει τον αντίπαλο, αλλά για να τον καταπραΰνει. «Η αγάπη δεν φθονεί». Επειδή είναι δυνατόν να είναι κανείς και μακρόθυμος και φθονερός.

Και αυτό το κατόρθωμα καταστρέφεται. «Δεν αυθαδιάζει». Δηλαδή, δεν συμπεριφέρεται με προπέτεια. Διότι κάνει τον άνθρωπο συνετό, σοβαρό και σταθερό. «Δεν υπερηφανεύεται». Δεν μεγαλοφρονεί, λέει, για τα κατορθώματα, ούτε επαίρεται φτάνοντας στην αλαζονεία. «Δεν ασχημονεί· δεν ζητεί τα δικά της». Ακόμη και όταν υφίστανται μεγάλες αδικίες και ύβρεις, λέει, δεν θεωρούν το γεγονός αυτό ως ασχημοσύνη. «Δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό». Δες πάλι την αγάπη, όχι μόνο να καταστέλλει την κακία, αλλά να μην την αφήνει ούτε καν να σχηματιστεί εξ αρχής.

Και αν έχω το χάρισμα της προφητείας, και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση· και αν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα· και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς, και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη δεν φθονεί· η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη· η αγάπη δεν καυχιέται, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά το δικό της συμφέρον. Όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει.» Και πάλι: «Τώρα δε μένουν η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από αυτά είναι η αγάπη.» «Όλα τα έργα σας ας γίνονται με αγάπη.» «Να ειρηνεύετε, αδελφοί, και ο Θεός της αγάπης και της ειρήνης θα είναι μαζί σας.» «Μέσω της αγάπης να υπηρετείτε ο ένας τον άλλον. Διότι όλος ο νόμος εκπληρώνεται σε έναν λόγο, στο: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου.» «Να γίνεστε μεταξύ σας καλοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός συγχώρησε εμάς.

Όμως κανείς δεν δύναται να διαφυλάξει αδιάρρηκτη τη φιλία μέχρι τέλους, εάν δεν συζεύξει με αυτήν και τη μακροθυμία· και δεν την αποκτήσει ως παντοτινό συνοδίτη. Διότι οι αρετές αυτές είναι τρόπον τινά γειτονικές, και σαν ένα αχώριστο ζεύγος μεταφέρουν αυτόν που έχει μελετήσει άριστα να τις ηνιοχεί, σε ένα ευπρεπές και τελειότατο κάλλος της προς τον Θεό ευσέβειας. Γι' αυτό, από τη μια μεριά, αναφέρει ο θειότατος Παύλος: «Η αγάπη μακροθυμεί, χρηστεύεται· η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέφτεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· τα πάντα ανέχεται, τα πάντα πιστεύει, τα πάντα ελπίζει, τα πάντα υπομένει»· η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει. Από την άλλη πάλι, ο χρυσούς στη γλώσσα (άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος), εγκωμιάζοντας τον μακρόθυμο, αναφέρει ρητώς τα εξής: «Αλλά η ψυχή του μοιάζει με κάποια κορυφή ή βουνό, που έχει λεπτή αύρα, δέχεται καθαρή την ακτίνα του ήλιου, αναβλύζει κρυστάλλινα τα νάματα των πηγών και προβάλλει πολλές τις χάρες των ανθέων, όμοιες με τα ανοιξιάτικα λιβάδια και τους παραδείσους, που κοσμούνται με φυτά και άνθη, και με τρεχούμενα νερά· κι αν υπήρχε και κάποια γλυκιά ηχώ, που θα χάριζε πολλή ευφροσύνη στους ακροατές· διότι είτε ωδικά πτηνά κάθονται στα ακριανά φύλλα των δέντρων, και τζιτζίκια, και αηδόνια, και χελιδόνια συνθέτουν αρμονικά μία μουσική, είτε ο ζέφυρος που προσπίπτει ήρεμα στα φύλλα των δέντρων κάνει τα έλατα και τα πεύκα να σφυρίζουν, μιμούμενος πολλές φορές και τους κύκνους, είτε ένα λιβάδι που προβάλλει ρόδα και κρίνα γερμένα το ένα προς το άλλο, και γαλαζίζοντας σαν μια γαλάζια θάλασσα, δείχνει να κυματίζει ήρεμα. Μάλλον δε, θα μπορούσε κανείς να βρει πολλές τέτοιες εικόνες. Διότι, όταν κάποιος κοιτάξει τα ρόδα, θα νομίσει ότι βλέπει το ουράνιο τόξο· όταν δει τους μενεξέδες, θα δει κυματισμένη θάλασσα· όταν δει τα κρίνα, τον ουρανό. Και ένας τέτοιος άνθρωπος δεν τέρπει μόνο με το θέαμα, ούτε μόνο με την όψη, αλλά ανακουφίζει και το ίδιο το σώμα εκείνου που βλέπει αυτό το λιβάδι, και τον κάνει να αναπνέει ελεύθερα, ώστε να νομίζει ότι βρίσκεται μάλλον στον ουρανό, παρά στη γη».

Διότι η αγάπη, λέει ο θείος Απόστολος, ή μάλλον ο Χριστός που είπε αυτά μέσω εκείνου, μακροθυμεί, αγαθοεργεί, δεν φθονεί, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν φέρεται άπρεπα, δεν ζητεί το δικό της συμφέρον, δεν εξοργίζεται, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει στην αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει, εφόσον έχει τον Θεό που είναι ο μόνος αδιάπτωτος και αναλλοίωτος· και διαμορφώνει τον άνθρωπο που ζει σύμφωνα με αυτήν σε τέτοιον βαθμό, ώστε, αφού σας αποδεχθεί, να πει μέσω του προφήτη Ιερεμία: Σας λέω, Αυτή είναι η οδός των προσταγμάτων μου, και ο νόμος που υπάρχει αιώνια. Όλοι όσοι την κρατούν, θα φτάσουν στη ζωή· ενώ όσοι την εγκαταλείψουν, θα πεθάνουν. Κράτησέ την, παιδί μου, και πορεύσου προς τη λάμψη της απέναντι στο φως της. Μη δώσεις σε άλλον τη δόξα σου, και όσα σε ωφελούν σε ξένο έθνος. Είσαι μακάριος, διότι τα αρεστά στον Θεό σου, σού είναι γνωστά, και έμαθες πού είναι η φρόνηση, πού είναι η ισχύς, πού είναι η σύνεση, πού είναι η μακροζωία και η ζωή. Πού είναι το φως των οφθαλμών και η ειρήνη, και περπάτησες στην οδό, και εμφανίστηκα σε σένα από μακριά.

ΙΗ΄. Εάν η αγάπη μακροθυμεί και δείχνει χρηστότητα, εκείνος που ολιγοψυχεί με τα λυπηρά που του συμβαίνουν και εξαιτίας αυτού τρέφει κακία απέναντι σε αυτούς που τον λύπησαν, αποκόπτοντας τον εαυτό του από την προς αυτούς αγάπη, πώς δεν εκπίπτει από τον σκοπό της θείας πρόνοιας;

ΞΑ΄. Είναι φυσικό να συνοδεύουν κάπως τη γνώση η οίηση και ο φθόνος, μάλιστα στα αρχικά στάδια. Και η μεν οίηση προέρχεται μόνο από μέσα, ενώ ο φθόνος και από μέσα και από έξω. Και από μέσα μεν, στρέφεται προς αυτούς που έχουν γνώση, από έξω δε, προέρχεται από αυτούς που έχουν. Η αγάπη, λοιπόν, ανατρέπει και τα τρία: τη μεν οίηση, επειδή δεν υπερηφανεύεται· τον δε εσωτερικό φθόνο, επειδή δεν φθονεί· τον δε εξωτερικό, επειδή μακροθυμεί και δείχνει καλοσύνη. Είναι ανάγκη, επομένως, αυτός που έχει γνώση να αποκτήσει και την αγάπη, ώστε να διαφυλάττει σε όλα άτρωτο τον νου του.

Ας ακούσουμε και ας τηρήσουμε και ας εφαρμόσουμε, με τη συνεργία και τη χάρη του Θεού, όσα με ευχέρεια έχει φιλοσοφήσει εκείνος για την αγάπη. «Εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων», λέει, «και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω για τροφή όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, αγαθοεργεί· η αγάπη δεν φθονεί· η αγάπη δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί το συμφέρον της, δεν παροξύνεται, δεν λογαριάζει το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα υπομένει, όλα τα ελπίζει· η αγάπη ποτέ δεν ξεπέφτει». Διότι, λέγοντας ότι «εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, και εάν έχω προφητεία και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και την υπεροχή των θαυμάτων, ώστε να μετακινώ και βουνά, και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι», νομίζω ότι αυτό συμφωνεί με το χωρίο: «Κύριε, δεν προφητεύσαμε στο όνομά σου και δεν εκβάλαμε δαιμόνια και δεν κάναμε πολλά θαύματα;» (

Και με το να λέει ότι «η αγάπη μακροθυμεί, δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν λογαριάζει το κακό» και όλα τα παρόμοια, νομίζω πως συμφωνούν και πάλι με τα λόγια του Δεσπότου, όπως το «αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται και κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν και προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται, και σε όποιον σε ραπίσει, στρέψε του και την άλλη» και όσα άλλα τέτοια. Μάλιστα, στην προς Ρωμαίους επιστολή χρησιμοποίησε φανερά τα λόγια του Δεσπότου: «Ευλογείτε», λέει, «εκείνους που σας διώκουν, ευλογείτε και μην καταριέστε».

Ας απορριφθεί λοιπόν στον αγύριστο από εδώ και στο εξής η λεγόμενη λυκοφιλία, η οποία και τιμάται και τιμά μόνο με τα χείλη, ενώ απέχει πολύ από την καρδιά. Αντιθέτως, ας προσέλθει και ας στολίζει τη ζωή μας εκείνη για την οποία ο μέγας Παύλος λέει ότι δεν ζητεί το συμφέρον της, ούτε φθονεί, ούτε ασπάζεται την αλαζονεία ούτε περιαυτολογεί. Ας αποπεμφθεί δε στο βαθύ πέλαγος και ας κατακρημνιστεί από τους απόκρημνους βράχους το αρχαίο και πρώτο κακό, ο φθόνος, η φθορά της φιλίας, που αρχίζει πρώτα από αυτούς που τον κατέχουν, και έπειτα δεν λυπάται ούτε εκείνους που βρίσκονται μακριά, το δόλιο και χείριστο πράγμα, το οποίο κατεξοχήν προσκολλάται στα ωραιότερα πράγματα.

πζʹ. Εκείνος που έχει την αγάπη δεν γνωρίζει να φθονεί από ζήλια, δεν καυχιέται ως υπερόπτης και προπετής, δεν υπερηφανεύεται εναντίον κανενός, δεν ασχημονεί κάνοντας απρεπή πράγματα προς τον πλησίον, δεν ζητά μόνο τα δικά του συμφέροντα αλλά και του πλησίον, δεν παροξύνεται εύκολα εναντίον εκείνων που τον λυπούν, δεν κρατάει κακία αν πάθει ποτέ κάποιο κακό, δεν χαίρεται για την αδικία των φίλων, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια της δικαιοσύνης τους· ανέχεται όλα τα λυπηρά που του συμβαίνουν· από απλότητα και ακακία πιστεύει τα πάντα, ελπίζει να λάβει όλα όσα μας έχει υποσχεθεί ο Θεός, υπομένει όλους τους πειρασμούς χωρίς να ανταποδίδει κακό αντί κακού, και ποτέ δεν εκπίπτει από την αγάπη προς τον πλησίον ο εργάτης της αγάπης.