Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 13:5

σμδʹ Τι σημαίνει το «Δώστε τόπο στην οργή»; σμεʹ Ποιος είναι ο φρόνιμος όπως το φίδι και ακέραιος όπως το περιστέρι; σμϛʹ Τι σημαίνει το «Η αγάπη δεν ασχημονεί»; σμζʹ Ποια είναι η καύχηση εν Κυρίω και ποια η απαγορευμένη;

ΕΡΩΤΗΣΗ Σ΄. Εκείνοι που έχουν ήδη κοπιάσει στο έργο του Θεού, πώς μπορούν να ωφελήσουν αυτούς που τώρα προσέρχονται; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εάν μεν διαθέτουν σωματική δύναμη, με το να επιδεικνύουν άοκνη προθυμία και να προσφέρουν τον εαυτό τους ως πρότυπο για κάθε πνευματικό κατόρθωμα. Εάν όμως ασθενούν, με το να διατηρούν τέτοια κατάσταση ψυχής, ώστε να αποτυπώνεται και στο πρόσωπό τους και σε κάθε τους κίνηση η πλήρης βεβαιότητα της εποπτείας του Θεού και της παρουσίας του Κυρίου. Επίσης, με τα ιδιώματα της αγάπης που απαρίθμησε ο Απόστολος, λέγοντας: «Η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη, δεν φθονεί, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν φέρεται απρεπώς, δεν ζητά το δικό της, δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει».

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΜΣΤ΄. Τι σημαίνει το: «Η αγάπη δεν ασχημονεί»; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Ισοδυναμεί με το να πει ότι δεν εκπίπτει από το δικό της σχήμα. Σχήμα δε της αγάπης είναι τα ιδιώματα της αγάπης που απαριθμούνται από τον Απόστολο στο ίδιο χωρίο.

Αυτό δε κατορθώνεται διά της τέλειας αγάπης· διότι η αγάπη (κατά τον Παύλο) δεν λογίζεται το κακό. Μάθετε να πράττετε το καλό. Διότι ο ηθικός λόγος δεν είναι προφανής, ούτε άμεσα φανερός σε όλους· εφόσον το να πράττει κανείς τα καλά είναι κάτι που διδάσκεται. Διότι, όπως λέγει, το δίκαιο θα το επιδιώξεις με δίκαιο τρόπο· δηλαδή, θα επιτελέσεις τη δίκαιη πράξη σύμφωνα με τους κανόνες της δικαιοσύνης. —Διότι, όπως ακριβώς μπορεί να κάνει κανείς κάτι ιατρικό, αλλά όχι με ιατρικό τρόπο, έτσι μπορεί να κάνει και κάτι δίκαιο, αλλά όχι με δίκαιο τρόπο. Για παράδειγμα, ιατρικό μεν είναι η ίδια η χρήση του βοτάνου· με ιατρικό τρόπο όμως γίνεται όταν ο ορθός λόγος έχει εξετάσει και τη δύναμη του βοτάνου και την ιδιότητα της πάθησης, καθώς και τον χρόνο, το μέτρο και τον τρόπο της χρήσης.

Αλλά όμως εγώ, θεωρώντας ότι η ήττα μεταξύ φίλων έχει τη δύναμη της νίκης, ομολογώ ότι παραχωρώ σε σένα τη φιλοδοξία τού να φαίνεται ότι έχεις επικρατήσει με τη δική σου κρίση. Εγώ ο ίδιος πρώτος προχώρησα στο να γράψω, γνωρίζοντας ότι η αγάπη όλα τα στέργει, όλα τα υπομένει, πουθενά δεν ζητεί το δικό της συμφέρον· γι' αυτό και ποτέ δεν εκπίπτει. Διότι δεν ταπεινώνεται εκείνος που από αγάπη υποτάσσεται στον πλησίον. Ώστε λοιπόν και εσύ, επιδεικνύοντας τουλάχιστον στο εξής τον πρώτο και μέγιστο καρπό του Πνεύματος, την αγάπη, να απορρίψεις τη σκυθρωπότητα των οργισμένων, την οποία μας φανερώνεις διά της σιωπής σου, και να αποκτήσεις ξανά χαρά στην καρδιά, ειρήνη προς τους ομόψυχους αδελφούς, καθώς και σπουδή και μέριμνα υπέρ της διατηρήσεως των Εκκλησιών του Κυρίου. Γνώριζε δε ότι, εάν εμείς δεν αναλάβουμε υπέρ των Εκκλησιών αγώνα ίσο με αυτόν που διεξάγουν οι πολέμιοι της υγιούς διδασκαλίας για την καθαίρεση και τον παντελή αφανισμό τους, τίποτε δεν εμποδίζει αφενός το να χαθεί η αλήθεια παρασυρόμενη από τους εχθρούς, και αφετέρου να μετέχουμε και εμείς στην καταδίκη, εφόσον δεν θα έχουμε επιδείξει με κάθε σπουδή και προθυμία, με ομόνοια μεταξύ μας και με κατά Θεόν σύμπνοια, την ενδεδειγμένη μέριμνα υπέρ της ενώσεως των Εκκλησιών.

Επιπλέον αυτών, συμπεριφέρθηκε με θράσος και έγραψε εναντίον μας, ή μάλλον συνέταξε μακροσκελείς λόγους γεμάτους από κάθε είδους λοιδορία και συκοφαντία, στους οποίους δεν απαντήσαμε τίποτα μέχρι τώρα, επειδή διδαχθήκαμε από τον Απόστολο να μην εκδικούμαστε για τον εαυτό μας, αλλά να δίνουμε τόπο στην οργή. Συνάμα, αναλογιζόμενοι το βάθος της υποκρισίας με την οποία συμπεριφέρθηκε απέναντί μας όλον αυτόν τον καιρό, κυριευθήκαμε από κάποια αφωνία εξαιτίας της εκπλήξεως. Αλλά ακόμη και αν δεν υπήρχε τίποτα από εκείνα, αυτό το πρόσφατο τόλμημά του σε ποιον δεν θα προκαλούσε φρίκη και απόλυτη αποστροφή προς το πρόσωπό του; Αυτός, καθώς ακούω (εάν βέβαια είναι αληθής η φήμη και δεν πρόκειται για πλάσμα που επινοήθηκε προς συκοφαντία), τόλμησε ακόμη και να αναχειροτονήσει κάποιους, πράγμα που μέχρι σήμερα κανένας από τους αιρετικούς δεν φαίνεται να έχει κάνει. Πώς είναι, λοιπόν, δυνατόν να υπομένουμε με πραότητα τέτοια πράγματα και να νομίζουμε ότι είναι ιάσιμα τα αμαρτήματα του ανδρός; Μην παρασύρεστε, συνεπώς, από ψευδείς λόγους ούτε να πείθεστε από τις υποψίες ανθρώπων που εκλαμβάνουν τα πάντα εύκολα προς το κακό, ότι τάχα εμείς θεωρούμε αδιάφορα τέτοια ζητήματα. Διότι να γνωρίζεις, ποθεινότατε και τιμιώτατέ μας, ότι δεν θυμάμαι ποτέ άλλοτε να έχω δεχθεί τόσο μεγάλο πένθος στην ψυχή μου όσο τώρα, όταν άκουσα για τη σύγχυση των εκκλησιαστικών θεσμών. Αλλά μόνον να εύχεσαι, να μας δώσει ο Κύριος να μην ενεργούμε καθόλου με θυμό, αλλά να έχουμε την αγάπη, η οποία δεν ασχημονεί και δεν υπερηφανεύεται.

ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Κατανοώ ότι η κοινή διαβίωση των περισσοτέρων ανθρώπων είναι για πολλούς λόγους χρησιμότερη. Πρώτον μεν, διότι ούτε ως προς τις ανάγκες του σώματος δεν είναι κανείς μας αυτάρκης από μόνος του, αλλά για την εξασφάλιση των αναγκαίων χρειαζόμαστε ο ένας τον άλλον. Διότι, όπως ακριβώς το πόδι διαθέτει μεν κάποια δύναμη, αλλά στερείται κάποιας άλλης, και χωρίς τη συνδρομή των υπολοίπων μελών ούτε τη δική του ενέργεια βρίσκει ικανή ή αυτάρκη για τη συντήρησή του, ούτε βρίσκει παρηγοριά για ό,τι του λείπει· έτσι και στη μονήρη ζωή, και αυτό που ήδη διαθέτουμε μας γίνεται άχρηστο, και αυτό που μας λείπει μένει χωρίς αναπλήρωση, επειδή ο Δημιουργός Θεός όρισε να έχουμε ανάγκη ο ένας τον άλλον, όπως είναι γραμμένο, ώστε να συνδεόμαστε μεταξύ μας. Εκτός αυτού, και ο λόγος της αγάπης του Χριστού δεν επιτρέπει να φροντίζει ο καθένας μόνο το δικό του συμφέρον. Διότι η αγάπη, λέει η Γραφή, δεν ζητάει τα δικά της. Αντίθετα, ο απομονωμένος και ατομικός βίος έχει έναν μόνο σκοπό: την ικανοποίηση των ατομικών αναγκών του καθενός.

Για όλους αυτούς τους λόγους, λοιπόν, θα έπρεπε να σιωπώ, αλλά από την άλλη πλευρά με αντελκύει η αγάπη, η οποία δεν ζητεί το δικό της συμφέρον και αξιώνει να κατανικά κάθε δυσχέρεια των καιρών και των πραγμάτων. Μας δίδαξαν, εξάλλου, και οι παίδες στη Βαβυλώνα, ότι ακόμη και όταν δεν υπάρχει κανείς που να συντάσσεται με την ευσέβεια, οφείλει κανείς να επιτελεί από μόνος του το καθήκον του· αυτοί οι οποίοι μέσα από τη φλόγα ανυμνούσαν τον Θεό, χωρίς να υπολογίζουν το πλήθος εκείνων που αθετούσαν την αλήθεια, αλλά αρκούνταν ο ένας στον άλλον, παρότι ήταν μόνο τρεις. Γι' αυτόν τον λόγο, ούτε σε εμάς προκάλεσε δισταγμό το νέφος των πολεμίων, αλλά, εναποθέτοντας την ελπίδα μας στη βοήθεια του Πνεύματος, διακηρύξαμε με κάθε παρρησία την αλήθεια. Διότι θα ήταν το πλέον απαράδεκτο από όλα, εκείνοι μεν που βλασφημούν το Πνεύμα να αποθρασύνονται τόσο εύκολα απέναντι στον ευσεβή λόγο, εμείς δε, έχοντας έναν τόσο σπουδαίο συμπαραστάτη και συνήγορο, να διστάζουμε να διακονήσουμε τον λόγο, ο οποίος έχει διασωθεί μέχρι εμάς από την παράδοση των Πατέρων μέσω της αδιάκοπης συνέχειας της μνήμης.

Αλλά και ο ίδιος ο Απόστολος, τηρώντας με μεγαλύτερη ακρίβεια αυτό που παραγγέλλει στους άλλους, λέει: «Έδωσαν σε εμένα και στον Βαρνάβα το δεξί χέρι της κοινωνίας, ώστε εμείς μεν να απευθυνθούμε στα έθνη, αυτοί δε στους περιτμημένους». Εάν όμως κάποτε παραστεί ανάγκη, επειδή η αγάπη προς τον Θεό ή προς τον πλησίον καλεί στην αναπλήρωση αυτού που υπολείπεται, εκείνος που θα υπακούσει λαμβάνει τον μισθό της εκούσιας υπακοής. Και καλεί μεν η αγάπη προς τον Θεό και τον Χριστό Του στο να εκπληρώσουμε την εντολή του Κυρίου, ο Οποίος είπε: «Καινή εντολή σας δίνω, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, όπως εγώ σας αγάπησα. Μεγαλύτερη αγάπη από αυτήν δεν έχει κανείς, από το να θυσιάσει κάποιος τη ζωή του για τους φίλους του». Η δε αγάπη προς τον πλησίον καλεί, όταν εκείνος που έχει αναλάβει την προστασία έχει ανάγκη από βοήθεια, ή όταν η τάξη εκείνων που δέχονται φροντίδα έχει ανάγκη από κάποιον για να αναπληρώσει αυτό που λείπει, καθώς ο Απόστολος λέει: «Κανείς ας μη ζητά το δικό του, αλλά ο καθένας το συμφέρον του άλλου»· διότι η κατά Χριστόν αγάπη δεν ζητά τα δικά της· και αλλού: «Να οικοδομείτε ο ένας τον άλλον, καθώς άλλωστε και κάνετε». Επομένως, για οτιδήποτε έχει αποσταλεί κανείς, εάν δεν εκπληρώσει το κήρυγμα με έργο και με λόγο, είναι ένοχος για το αίμα εκείνων που δεν άκουσαν· και δεν έχει το δικαίωμα να πει τα ίδια με τον Απόστολο, ο οποίος διαβεβαίωνε τους πρεσβυτέρους της Εφέσου, λέγοντας ότι: «Είμαι καθαρός από σήμερα από το αίμα όλων σας. Διότι δεν απέφυγα να σας αναγγείλω όλη τη βουλή του Θεού».

Και αποσύρεται πάλι, αν και δεν θα μπορούσε να πάθει τίποτα αν έμενε παρών, για να μας υποδείξει ένα καλό πρότυπο, όχι βέβαια δειλίας, αλλά ευλάβειας και αγάπης προς τον πλησίον. Διότι θα μάθουμε, καθοδηγούμενοι σαν από πρότυπο προς την επίγνωση ενός χρήσιμου πράγματος, ότι όταν μας καταδιώκουν οι εχθροί, ακόμη κι αν δεν διαφαίνεται καμία απολύτως βλάβη στο να παραμένουμε εκεί, εάν απομακρυνθούμε κάπως και αντιμετωπίσουμε με σοφία τις αιχμές των επιθέσεών τους, αποφεύγοντας την άμεση ένταση, θα βρούμε τις οργές των αδικούντων πλέον εξασθενημένες, και θα ανακόψουμε το θράσος της πλεονεξίας τους εναντίον μας, ωφελώντας μάλλον εκείνους που δεν θα ήταν καλοί απέναντί μας, και μάλιστα άδικα, παρά ωφελούμενοι εμείς, πράγμα που φανερώνει ξεκάθαρα πως δεν ζητούμε το δικό μας συμφέρον αλλά και των άλλων. Είναι λοιπόν έργο αγάπης το να μην αντιστεκόμαστε οπωσδήποτε σε όσους θέλουν να μας βλάψουν, ούτε, κάνοντας κατάχρηση της ικανότητάς μας να μην παθαίνουμε τίποτα ακόμη κι αν μας πιάσουν, να εξάπτουμε περισσότερο τον θυμό τους, επειδή δεν έχει τη δύναμη να υπερισχύσει εκείνου που μισείται. Η αγάπη λοιπόν, όπως λέει ο Παύλος, "δεν ζητεί τα εαυτής", πράγμα που υπήρχε απόλυτα καθαρά στον Χριστό.

Και πράγματι, θα πούμε εμείς, ω φίλε, ορθότατα θα προσθέσεις αυτόν τον λόγο για αυτά. Διότι καρπός της ανώτατης ουσίας είναι εκείνα που ιδίως και κυρίως είναι συνυφασμένα με αυτήν. Αλλά μπορεί κανείς ερευνώντας να διαπιστώσει ότι κάθε είδος αρετής είναι συμπληρωματικό της αγάπης, και καθετί που θα φαινόταν ότι είναι ένα αγαθό που επιτυγχάνεται, αποβλέπει κατά κάποιον τρόπο προς αυτήν και έχει στραφεί προς αυτήν. Γι' αυτόν τον λόγο, προέχουσα και πρώτη εντολή κατά τον νόμο, είναι το να αγαπάς Κύριον τον Θεό με όλη την ψυχή και με όλη την καρδιά και με όλη τη διάνοια. Δεύτερη δε, αδελφή και γειτονική με εκείνη είναι η αγάπη προς τον πλησίον, η οποία περιέχει ολόκληρο το πλήρωμα του νόμου. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος, ανακεφαλαιώνοντας σε αυτό κάθε εντολή, γράφει: «Διότι το δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα επιορκήσεις, και οποιαδήποτε άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτον τον λόγο: θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου. Πλήρωμα λοιπόν του νόμου είναι η αγάπη». Και ότι έχει περιλάβει μέσα στα δικά της όρια την ιδέα κάθε αρετής, και τη συγκρατεί σαν να έχει κλείσει στην αγκαλιά της τα αγαθά, πάλι ο ίδιος ο σοφότατος Παύλος θα το επιμαρτυρήσει αναφωνώντας: «Η αγάπη δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της», και τα όσα συνδέονται με αυτά· διότι είναι μακρύ να περιγράψει κανείς το μέτρο της αγάπης.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α. Ότι σε τίποτα δεν είναι κατώτερος ο Υιός του Θεού και Πατρός, αλλά μάλλον ίσος και όμοιος ως προς τη φύση με αυτόν. <Αν με αγαπούσατε, θα χαιρόσασταν που πηγαίνω προς τον Πατέρα, διότι ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου.> Μετατρέπει την αφορμή της λύπης σε υπόθεση χαράς, και τους επιπλήττει σαφώς επειδή δεν χαίρονται μάλλον για αυτό για το οποίο τώρα στενοχωριούνται· συγχρόνως δε προσπαθεί να διδάξει ότι εκείνοι που ασκούν την ανόθευτη και αληθινή αγάπη προς τους άλλους είναι αναγκαίο να μην αναζητούν οπωσδήποτε μόνο αυτό που είναι ευχάριστο και αρεστό στους ίδιους, αλλά και αυτό που είναι ωφέλιμο σε αυτούς που αγαπούν, όταν μάλιστα και η περίσταση τους πείθει να το κάνουν. Γι' αυτό και ο Παύλος γράφει: «Η αγάπη δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της συμφέροντα»· και αναφέρει προς κάποιους να μην ζητούν τα δικά τους συμφέροντα, αλλά και των άλλων. Διότι έργο της ακριβούς αγάπης δεν είναι βεβαίως με κανέναν τρόπο το να προνοούμε μόνο για τα δικά μας αγαθά, αλλά να μεριμνούμε και για το ωφέλιμο του πλησίον· αυτό ακριβώς πείθει ο Σωτήρας τους μαθητές του να φρονούν, μέσα από τα προκείμενα λόγια. Ελάτε λοιπόν, φέρνοντας πάλι το θέμα σε εμάς τους ίδιους σαν πάνω σε πίνακα, αποτυπώνοντας το βαθύτερο νόημα με πιο λεπτές γραφίδες, ας ανέλθουμε από εδώ στο μυστήριο του Χριστού. Διότι πολλές φορές το πρότυπο που υπάρχει στα μικρότερα προσφέρει τη δυνατότητα να προσεγγίσουμε και εκείνα που πιστεύεται ότι είναι ασυγκρίτως ανώτερα.

Διότι έργο και σκοπός εκείνου που θέλει να φρονεί όσα είναι αρεστά στον Θεό θα ήταν το να μη δίνει καμία αξία στις τιμές του κόσμου, και να μην υπολογίζει καθόλου την απώλεια της δόξας μεταξύ των ανθρώπων, εφόσον με το να υποστεί κάτι τέτοιο επιτυγχάνεται το ωφέλιμο για τους άλλους· διότι η αγάπη, λέει, «δεν ζητεί τα δικά της». Αντίθετα, χαρακτηριστικό εκείνου που είναι στραμμένος και βλέπει μόνο τα ανθρώπινα, είναι το να θεωρεί ανυπόφορη την απώλεια της ασήμαντης επίγειας δόξας, και να αποβλέπει μόνο στο δικό του καλό, χωρίς να συμπάσχει με τα δεινά του πλησίον. Όπως λοιπόν σε εκείνα τα περιστατικά ο Πέτρος αποκλήθηκε σκάνδαλο για τον Χριστό, αν και Εκείνος δεν σκανδαλιζόταν, επειδή μίλησε από μια αγάπη που δεν μπορούσε να μείνει ακατηγόρητη, καθώς είδε μόνο το πάθος του σταυρού και όχι τα αγαθά που θα προέρχονταν από αυτό· διότι προσπαθούσε να ανατρέψει, στο μέτρο που εξαρτιόταν από τον ίδιο, αυτό που είχε αποφασιστεί και οριστεί να γίνει για τη ζωή όλων· έτσι και εδώ, παρακινούμενος από ζήλο, με το μαχαίρι και με την υπερβολικά παρορμητική του ενέργεια, φαίνεται να πράττει το ίδιο ακριβώς πράγμα. Όμως επιπλήττεται και πάλι, ακούγοντας όχι μόνο το «Βάλε το μαχαίρι σου στη θήκη του», αλλά, όπως ανέφερε κάποιος άλλος από τους ευαγγελιστές, προσθέτοντας ο Χριστός το: «Διότι όλοι όσοι πιάσουν μαχαίρι, από μαχαίρι θα χαθούν».

Θα μπορούσε, λοιπόν, να πει κανείς: επαινεί μεν την αγάπη, ως κάτι το μεγάλο και αξιοθαύμαστο, αλλά ποιος είναι ο τρόπος της δεν τον όρισε, ούτε λέει πώς μπορεί κάποιος να την εφαρμόσει; Ας προσέχεις τα λόγια σου, άνθρωπε· διότι τίποτα από τα δέοντα δεν διαφεύγει από τον νηφάλιο μαθητή. Διότι όχι μόνο επείγετο να διδάξει ότι πρέπει να τιμάται η αγάπη προς τον Θεό και μεταξύ μας, αλλά υποδεικνύει και πώς μπορεί κανείς να αναδειχθεί εργάτης της. Προσθέτει, λοιπόν, πάλι στη συνέχεια: «Η αγάπη μακροθυμεί, η αγάπη είναι ευεργετική, η αγάπη δεν φθονεί, δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέπτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.» Ακούς πώς, για όσους θέλουν να ανέλθουν στο αξίωμα της αγάπης και της φιλαλληλίας, το πράγμα δεν είναι δύσκολο, αλλά φαίνεται ήδη έτοιμο; Βλέπεις ότι η οδός της ευδοκίμησης που πηγάζει από αυτήν δεν είναι κρυμμένη, αλλά λάμπει σαν τον ήλιο; Επομένως, βαδίζοντας μέσω αυτής και ακολουθώντας, ας πούμε έτσι, την αμαξιτή οδό των αγίων, θα καταλήξουμε στην άνω πόλη, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Αν όμως αποκλίνουμε προς το αντίθετο, και εκπέσουμε από την ορθή και ευθεία γνώμη, και έπειτα ακολουθήσουμε τη διεστραμμένη οδό του βίου, θα καταλήξουμε στον πυθμένα του άδη, όπως λέει ο σοφός Παροιμιαστής.

Σε ποιον από τους ανθρώπους δεν θα φαινόταν αποτρόπαιη και βδελυρότατη η ιδιοποίηση ξένων πραγμάτων, αν αναλογιστεί πόσο πικρό είναι και αν κατατάξει το να ζημιώνει κανείς τον αδελφό του στα πιο αισχρά κακά; Επομένως, ο νόμος που μας κατευθύνει προς κάθε αρετή, βρίσκει την εκπλήρωσή του στην αγάπη. Αλλά νομίζω ότι αρμόζει, αφού εξετάσουμε πιο προσεκτικά τα μέρη της αρετής που μόλις αναφέραμε, να πούμε ποιο είναι το αποτέλεσμα που προκύπτει από αυτήν. Λοιπόν, διότι θα χρησιμοποιήσω και σε αυτό τη φωνή του Παύλου: «Η αγάπη, λέει, μακροθυμεί, αγαθοεργεί· η αγάπη δεν φθονεί· η αγάπη δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέπτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει την αλήθεια. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». Βλέπεις πόσο μεγάλο πλήθος αγαθών γεννά για εμάς η δύναμη της αγάπης; «Η αγάπη, λέει, μακροθυμεί», δηλαδή, δεν ασθενεί απέναντι στις μικροψυχίες του πλησίον· διότι εκείνος που γενικά μακροθυμεί, οπωσδήποτε μακροθυμεί και για κάποιες άτοπες πράξεις που έχουν γίνει εις βάρος του από κάποιον, και καταπολεμά κάτι από εκείνα που συνηθίζουν να προκαλούν θλίψη.

Όταν ο θυμός παροξύνει προς την ανταπόδοση των ίσων, αυτός που έχει σωφροσύνη δεν πείθεται. Διότι η αδικία είναι πράγματι βαρύ πράγμα, ικανό να ανάψει φοβερές οργές· και το να έχει πάθει κανείς προηγουμένως κακό από κάποιον, αν και είναι από τη φύση του κακό, και συστρατεύεται και συνηγορεί με τον θυμό· διότι θα φαινόταν ίσως ότι δικαίως παρακινεί σε αντεπίθεση εκείνον που αδικεί, και βιάζεται να ανταποδώσει το χτύπημα σε αυτόν που τον λύπησε. Αλλά εκείνοι που με ισχυρό λογισμό αποβλέπουν στον νόμο της αγάπης, και αναλογίζονται ότι τους ταιριάζει να μακροθυμούν, συγκρατούν πάλι προς τα πίσω την οργή που αναβράζει και σαν ένα πουλάρι που αναπηδά με άτακτα σκιρτήματα, την χαλιναγωγούν με την ανεξικακία σαν με ηνία· και αφού φανούν ανώτεροι από εκείνους που τους λύπησαν και μετά από αυτό, κερδίζουν την επιδοκιμασία για όλα τα αγαθά. Εκείνο δε που είναι το πιο ωραίο γνώρισμα της αγάπης, παρά λίγο να το προσπερνούσαμε. Τι λέει δηλαδή πάλι κάπου γι' αυτήν την αρετή ο συνήγορός της (ο απόστολος Παύλος), και τι άλλο από τα αξιοθαύμαστα προέτρεπε να κατορθώσουμε επιπλέον αυτού, ας εξετάσουμε πάλι. «Η αγάπη», λέει, «δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται». Ο ακριβής λοιπόν και πιο σύμφωνος με τον νόμο λόγος σε αυτά, θα έδειχνε ότι δεν ζητεί τα δικά του εκείνος, που δεν υπολογίζει σε τίποτα τα δικά του συμφέροντα, εφόσον με αυτό επιτυγχάνεται το όφελος των πολλών.

Η αγάπη, λοιπόν, είναι εκπλήρωση του νόμου και ανώτερη από την πίστη και την ελπίδα. Διότι έτσι μας γράφει ο θεσπέσιος Παύλος. Γι' αυτό, σαν να πλέκει γι' αυτήν ένα πολύμορφο στεφάνι από ανοιξιάτικα λουλούδια, λέει πάλι: «Και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, είναι αγαθή, η αγάπη δεν φθονεί, δεν καυχιέται, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέπτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει, η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει». Αλλά αυτά είναι, νομίζω, φανερά σε όλους, και θα γινόταν πολύ μακρύς ο λόγος γι' αυτά, εάν κανείς επέλεγε να συγκεντρώσει λεπτομερώς τα σχετικά χωρία από την Καινή Διαθήκη. Θα στραφούμε, όμως, τώρα προς τις σκιές του νόμου, και προς όσα θεσπίστηκαν παλαιότερα με τη μορφή τύπων. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά σκέπτεσαι. ΚΥΡ. Ο νόμος ήταν μια άσκηση προς τη δικαιοσύνη και σαν μια πρόδρομη εισαγωγή των ευαγγελικών κατορθωμάτων.

Αλλά ας μην αποτελούν, λέει, τα δικά σου αφορμή κινδύνου για τον άλλον. «Διότι η αγάπη», όπως λέει ο θεσπέσιος Παύλος, «δεν ζητεί τα δικά της», αλλά μάλλον φροντίζει και για τα συμφέροντα των άλλων. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Και ποιος είναι αυτός που ανοίγει λάκκο ή σκάβει, και ποιος είναι ο λάκκος, θα ήθελα να μάθω με σαφήνεια. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Αυτό λοιπόν που υποδηλώνεται από την ιστορία δεν είναι ασαφές. διότι λέει ότι πρέπει να σκεπάζεται ο λάκκος, για να μην προκληθεί κάποια βλάβη σε κανέναν. Δηλαδή ας γνωρίζει, λέει, εκείνος που δεν το έκανε αυτό, ότι αν τυχόν κάτι γλιστρήσει και πέσει μέσα, θα πληρώσει χρήματα στον κύριό του, και το νεκρό ζώο θα γίνει δικό του. Υπερβαίνοντας όμως το προφανές νόημα της ιστορίας και ανάγοντας το ζήτημα σε πνευματική θεωρία, θα πούμε το εξής: Ο νόμος σε αυτές τις περιπτώσεις φαίνεται να ονομάζει λάκκο για εμάς τη γνώση της θεόπνευστης Γραφής, τη διδασκαλία περί της αγίας και ομοουσίου Τριάδος, και τη γνώση του μυστηρίου του Χριστού. διότι αυτά βρίσκονται τρόπον τινά στο βάθος, και έχουν ζωοποιό δύναμη. και θα το επιβεβαιώσει λέγοντας ο ίδιος ο Σωτήρας: «Αυτή δε είναι η αιώνιος ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό».

Η αγάπη δεν διαλογίζεται το κακό, όλα τα ανέχεται, και τα λοιπά. Έτσι και εμείς λοιπόν, όπως είπα, εάν είχαμε αγάπη, αυτή η αγάπη θα σκέπαζε κάθε σφάλμα, όπως ακριβώς κάνουν και οι άγιοι βλέποντας τα ελαττώματα των ανθρώπων. Διότι, μήπως είναι τυφλοί οι άγιοι, ώστε να μην βλέπουν τα αμαρτήματα; Και ποιος μισεί τόσο την αμαρτία, όσο οι άγιοι; Και όμως, δεν μισούν τον αμαρτωλό, ούτε τον κατακρίνουν, δεν τον αποστρέφονται, αλλά συμπάσχουν, τον νουθετούν, τον παρακαλούν, τον θεραπεύουν ως ασθενές μέλος· κάνουν τα πάντα για να τον σώσουν. Όπως οι ψαράδες, όταν ρίχνουν το αγκίστρι στη θάλασσα και πιάσουν μεγάλο ψάρι και αντιληφθούν ότι ταράζεται και χτυπιέται, δεν το τραβούν αμέσως και με βία, επειδή θα κοπεί το νήμα και θα χαθεί τελείως· αλλά του χαλαρώνουν με επιδεξιότητα το νήμα και το αφήνουν να πάει όπου θέλει· και όταν καταλάβουν ότι εξαντλήθηκε και ησύχασε από την ορμή του, τότε αρχίζουν πάλι σιγά-σιγά να το τραβούν.

Η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη· η αγάπη δεν φθονεί, δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν καυχιέται, δεν ζητά το δικό της συμφέρον, δεν παροξύνεται, δεν σκέφτεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει.

Και ο Απόστολος λέγει: Και σας δείχνω έναν ακόμη πιο ανώτερο δρόμο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των Αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, είναι αγαθή. Η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ζητά τα δικά της, δεν συλλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συμμερίζεται τη χαρά για την αλήθεια. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ποτέ δεν ξεπέφτει. Ιδού, άκουσες, αγαπητέ, τη δύναμη της αγάπης. Αυτήν να αποκτήσεις για τον εαυτό σου σε όλα σου τα έργα, εφόσον οδηγείσαι από τη χάρη, ώστε να λάβεις τον έπαινο από τον Θεό.

Διότι και ο ίδιος ο Κύριος δίδαξε, και έπραξε, και θυσίασε τη ζωή του για εμάς, όχι μόνο για τους φίλους, αλλά και για τους εχθρούς. Διότι τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε παρέδωσε τον αγαπητό του Υιό για εμάς. Κατέχοντας τη θεία αγάπη μέσω αυτής της αγάπης, ο απόστολος Παύλος έλεγε: η αγάπη δεν προξενεί κακό στον πλησίον, δεν ανταποδίδει κακό αντί κακού, ούτε ύβρη αντί ύβρεως, αλλά πάντοτε μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη, δεν φθονεί, δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συμμερίζεται τη χαρά της αλήθειας. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Μια τέτοια αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.

Εκείνος που έχει αγάπη δεν παροξύνεται, δεν υπερηφανεύεται, δεν εξάπτεται σε οργή, δεν χαίρεται για την αδικία, δεν επιμένει στο ψέμα, κανέναν δεν θεωρεί εχθρό του, παρά μόνο τον Διάβολο. Εκείνος που έχει αγάπη, όλα τα υπομένει, είναι γεμάτος καλωσύνη, μακροθυμεί. Μακάριος λοιπόν είναι εκείνος που έχει αποκτήσει την αγάπη και με αυτήν αναχωρεί προς τον Θεό, διότι Εκείνος, αναγνωρίζοντας το δικό Του γνώρισμα, θα τον δεχτεί στους κόλπους Του. Διότι ο εργάτης της αγάπης θα συνδιαιτάται με τους Αγγέλους και θα συμβασιλεύσει με τον Χριστό. Εξαιτίας της, άλλωστε, και ο Θεός Λόγος ήλθε στη γη, μέσω αυτής άνοιξε για εμάς ο παράδεισος και φανερώθηκε σε όλους η άνοδος προς τον ουρανό.

Και σας δείχνω ακόμη έναν υπερέχοντα δρόμο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των Αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έχω γίνει σαν χαλκός που αντηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν έχω όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Και παραθέτει τους καρπούς της αγάπης, ποιοι είναι αυτοί, και πώς εκείνοι που την κατέχουν λυτρώθηκαν παντελώς από τα πάθη της κακίας, λέγοντας: η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν συμπεριφέρεται άσχημα, δεν ζητά τα δικά της, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα υπομένει, όλα τα ελπίζει, όλα τα πιστεύει. Η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει.

Ήδη δε και σε άλλη επιστολή ομιλεί για τα ίδια ζητήματα στους μαθητές, αποκαλύπτοντάς τους τον θησαυρό του Πνεύματος και προτρέποντάς τους να γίνουν μέτοχοί του. Διότι λέγει: «Να επιθυμείτε με ζήλο τα πνευματικά χαρίσματα· και σας δείχνω έναν δρόμο ακόμη πιο εξαιρετικό. Εάν ομιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτε. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτε δεν ωφελούμαι». Ποιο είναι δε το κέρδος της αγάπης και ποιοι οι καρποί της, από τι απομακρύνει αυτόν που την κατέχει και τι του παρέχει, το δηλώνει με σαφήνεια στα εξής: «Η αγάπη δεν φθονεί, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της συμφέροντα, ⟨δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό,⟩ δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει με την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει· η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». Πολύ σοφά και με ακρίβεια λέγει: «Ουδέποτε εκπίπτει η αγάπη». Τι σημαίνει όμως αυτό;

Η αγάπη, λέγει, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί. Η αγάπη δεν προξενεί κακό στον πλησίον· όπου επικρατεί η αγάπη, πουθενά δεν υπάρχει Κάιν να φονεύει τον αδελφό του. Εξάλειψε την πηγή του φθόνου, και εξάλειψες τον ποταμό όλων των κακών· απόκοψε τη ρίζα, και εξάλειψες μαζί και τον καρπό. Αυτά δε τα λέγω μεριμνώντας περισσότερο για εκείνους που φθονούν, παρά για εκείνους που υφίστανται τον φθόνο· διότι εκείνοι κυρίως είναι που υφίστανται τη μεγαλύτερη ζημία και επιφέρουν στον εαυτό τους μεγάλο όλεθρο· αφού για όσους φθονούνται, το να υφίστανται τον φθόνο αποτελεί αφορμή για στεφάνια, εάν το θελήσουν.

Διότι, όπως ακριβώς στη λεωφόρο, εάν κάποιος βρει την αρχή, οδηγείται από αυτήν και δεν έχει ανάγκη από καθοδηγητή· έτσι συμβαίνει και με την αγάπη, αρκεί μόνο να πιάσεις την αρχή της, και αμέσως καθοδηγείσαι και κατευθύνεσαι από αυτήν. Η αγάπη, λέγει, μακροθυμεί, χρηστεύεται, δεν διαλογίζεται το κακό. Εάν αναλογιστεί κάποιος τον ίδιο τον εαυτό του, πώς δηλαδή διάκειται απέναντι στον εαυτό του, έτσι ας διάκειται και απέναντι στον πλησίον. Κανείς δεν φθονεί τον εαυτό του, εύχεται για τον εαυτό του όλα τα αγαθά, προτιμά τον εαυτό του από όλους, θέλει να κάνει τα πάντα υπέρ του εαυτού του. Εάν, λοιπόν, διακείμεθα με αυτόν τον τρόπο και προς τους άλλους, έχουν λυθεί όλα τα δεινά, δεν υπάρχουν έχθρες, δεν υπάρχει πλεονεξία· διότι ποιος θα επέλεγε να πλεονεκτήσει εις βάρος του εαυτού του; Κανείς, αλλά μάλλον θα έπραττε το εντελώς αντίθετο.

Διότι δεν αφήνει αυτόν που την κατέχει να ιδρώσει, και έτσι να λάβει το στεφάνι, αλλά του προσφέρει το βραβείο χωρίς κόπο. Διότι, όπου δεν υπάρχει πάθος που να αντιπαλεύει τον σώφρονα λογισμό, ποιος κόπος θα μπορούσε να υπάρξει; «Δεν ασχημονεί». Διότι γιατί άραγε λέγω, λέγει, ότι δεν υπερηφανεύεται, τη στιγμή που απέχει τόσο πολύ από το πάθος, ώστε ακόμη και αν υποστεί τα έσχατα για χάρη αυτού που αγαπά, δεν θεωρεί το πράγμα ασχημοσύνη; Δεν είπε πάλι ότι υφίσταται μεν ασχημοσύνη, αλλά υπομένει την ντροπή γενναία, αλλά ότι δεν έχει καν καμία απολύτως αίσθηση της ντροπής.

Ακόμη και αν γίνουν πάλι πονηροί, αυτοί συνεχίζουν να τους διορθώνουν, να τους φροντίζουν, να αποκρύπτουν τα ονείδη τους, και δεν ντρέπονται. Διότι η αγάπη δεν ασχημονεί, αλλά σαν με κάποιες χρυσές πτέρυγες συγκαλύπτει όλα τα αμαρτήματα των αγαπωμένων.

Απεναντίας μάλιστα, συνέβαινε το εντελώς αντίθετο, και σεμνυνόταν για την αγάπη του· παρόλο που ο ένας ήταν τότε βασιλιάς, και ο Ιωνάθαν υιός βασιλέως, ενώ ο Δαβίδ ήταν φυγάς και πλάνητας. Αλλά ούτε και έτσι ντρεπόταν για τη φιλία του μαζί του· διότι η αγάπη δεν ασχημονεί. Διότι το θαυμαστό χαρακτηριστικό της είναι τούτο: ότι εκείνον που υβρίζεται, όχι μόνο δεν τον αφήνει να πονά ούτε να πληγώνεται, αλλά τον κάνει και να χαίρεται.

Δικαίως, λοιπόν, έλεγε ο μακάριος Παύλος: «Η αγάπη δεν ασχημονεί· δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται». Διότι, λέγοντας ότι «δεν ασχημονεί», δείχνει και τον λόγο για τον οποίο δεν ασχημονεί. Και ποιος είναι αυτός; Το ότι «δεν ζητεί τα δικά της». Επειδή θεωρεί ότι ο αγαπώμενος είναι τα πάντα, και τότε αισθάνεται ότι ασχημονεί, όταν δεν μπορέσει να απαλλάξει εκείνον που ασχημονεί· ώστε, εάν είναι δυνατόν μέσω της δικής της ασχημοσύνης να ωφελήσει τον αγαπώμενο, δεν θεωρεί καν ότι η πράξη αυτή αποτελεί ασχημοσύνη· διότι πλέον εκείνος είναι ο ίδιος της ο εαυτός. Επειδή αυτό ακριβώς είναι η φιλία: το να μην είναι πλέον αυτός που αγαπά και αυτός που αγαπιέται δύο διαχωρισμένα πρόσωπα, αλλά κατά κάποιον τρόπο ένας άνθρωπος· πράγμα το οποίο δεν επιτυγχάνεται με κανέναν άλλον τρόπο, παρά μόνο μέσω της αγάπης.

Είδες την αγάπη να εκτείνεται παντού και να οικονομεί τα πάντα; Αλλά μην αποκάμεις, μέχρι να κατανοήσεις πλήρως ολόκληρη αυτή τη χρυσή σειρά. Διότι, αφού είπε: «Δεν ζητεί τα δικά της», αναφέρει πάλι τα αγαθά που γεννιούνται από αυτό. Ποια είναι όμως αυτά; «Δεν παροξύνεται, δεν λογίζεται το κακό». Πρόσεξε πάλι ότι όχι μόνο συγκρατεί την κακία, αλλά ούτε καν την αφήνει να σταθεί εξ αρχής. Διότι δεν είπε: «Παροξύνεται μεν, αλλά υπερισχύει», αλλά: «Ούτε καν παροξύνεται»· και δεν είπε: «Δεν πράττει το κακό», αλλά: «Ούτε καν το λογίζεται».

Αυτά δε τα έλεγε, συνδέοντάς τους σφιχτά μεταξύ τους με διπλό τρόπο: αφενός για να μη νομίζουν ότι μειονεκτούν όταν η αγάπη είναι παρούσα, και αφετέρου για να μην κυριεύονται πλέον από κανένα ανθρώπινο πάθος, εφόσον προστρέξουν σε αυτήν και την κατακτήσουν, έχοντας έτσι τη ρίζα των χαρισμάτων και μη μπορώντας πλέον να φιλονικούν, ακόμη και αν δεν κατείχαν τίποτε άλλο. Διότι αυτός που έχει κυριευθεί μία φορά από την αγάπη, έχει απαλλαγεί από τη φιλονικία. Γι' αυτό και, δείχνοντάς τους πόσα αγαθά θα αποκομίσουν από αυτήν, περιέγραψε τους καρπούς της, καταστέλλοντας τα δικά τους νοσήματα μέσω των δικών της εγκωμίων. Διότι το καθένα από όσα ελέχθησαν ήταν επαρκές φάρμακο, ικανό να θεραπεύσει τα δικά τους τραύματα. Γι' αυτό και έλεγε: «Μακροθυμεί», προς αυτούς που φιλονικούν μεταξύ τους· «Χρηστεύεται», προς τους διχασμένους και τους ύπουλους· «Δεν φθονεί», προς αυτούς που βασκαίνουν τους ανώτερους· «Δεν περπερεύεται», προς τους διασπασμένους· «Δεν υπερηφανεύεται», προς εκείνους που συμπεριφέρονται με αλαζονεία απέναντί τους· «Δεν ασχημονεί», προς εκείνους που θεωρούν ότι δεν οφείλουν να συγκαταβαίνουν· «Δεν ζητεί τα δικά της», προς αυτούς που περιφρονούν τους υπολοίπους· «Δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό», προς εκείνους που δέχονται ύβρεις· «Δεν χαίρει για την αδικία, αλλά συγχαίρει στην αλήθεια», πάλι προς εκείνους που φθονούν· «Όλα τα στέγει (ανέχεται)», προς εκείνους που δέχονται επιβουλές· «Όλα τα ελπίζει», προς εκείνους που απελπίζονται· «Όλα τα υπομένει, ουδέποτε εκπίπτει», προς εκείνους που εύκολα διχάζονται.

Διότι, όταν έχοντας εμπιστοσύνη στον εαυτό μας συναναστρεφόμαστε με τους πονηρούς, ακόμη κι αν εμείς οι ίδιοι δεν βλαπτόμαστε, σκανδαλίζουμε τους άλλους. Αυτά τα λέγω και σε άνδρες και σε γυναίκες και σε παρθένους, αφήνοντας στη συνείδησή τους να γνωρίζει με ακρίβεια πόσα κακά γεννιούνται από αυτό. Διότι εγώ μεν δεν υποπτεύομαι τίποτε το πονηρό, ούτε ίσως και κάποιος άλλος από τους πιο τέλειους· ο απλοϊκότερος αδελφός όμως βλάπτεται εξαιτίας της δικής σου τελειότητας. Πρέπει όμως να προνοούμε και για τη δική του αδυναμία. Και αν αυτός δεν βλαφθεί, βλάπτεται όμως ο ειδωλολάτρης. Ο δε Παύλος παρήγγειλε να μην γινόμαστε πρόσκομμα ούτε στους Ιουδαίους, ούτε στους Έλληνες, ούτε στην Εκκλησία του Θεού. Εγώ δεν υποπτεύομαι τίποτε το πονηρό για την παρθένο (διότι αγαπώ την παρθενία· και η αγάπη δεν διαλογίζεται το κακό)· εγώ είμαι σφοδρός εραστής αυτού του τρόπου ζωής, και ούτε μπορώ να σκεφτώ κάτι το άτοπο. Πώς όμως θα πείσουμε αυτούς που βρίσκονται έξω από την Εκκλησία; Διότι πρέπει να προνοούμε και για εκείνους. Έτσι λοιπόν ας ρυθμίζουμε τη ζωή μας, ώστε ούτε κανείς από τους απίστους να μπορεί να βρει δικαιολογημένη λαβή εναντίον μας. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που επιδεικνύουν ορθό βίο δοξάζουν τον Θεό, έτσι και εκείνοι που ζουν με τον αντίθετο τρόπο, γίνονται αιτία να βλασφημείται.

Άκουσε και όσα διατάζει σχετικά με την αγάπη, η οποία αποτελεί το κεφάλαιο των αγαθών· διότι, αφού την εξύψωσε και απαρίθμησε τα κατορθώματά της, δήλωσε ότι απαιτεί από τους κοσμικούς την ίδια αγάπη την οποία ο Χριστός απαιτεί από τους μαθητές Του. Διότι, όπως ακριβώς ο Σωτήρας ανέφερε ότι το έσχατο όριο της αγάπης είναι τούτο, το να θυσιάσει κανείς την ψυχή του υπέρ των φίλων του, έτσι και ο Παύλος αυτό ακριβώς υπονόησε λέγοντας: «Η αγάπη δεν ζητεί τα δικά της»· και προστάζει να επιδιώκουμε μια τέτοια αγάπη.

Και εγώ, ως πανουργότατος, δεν παρέλειψα να δοκιμάσω τον γέροντα. Όταν λοιπόν τον ρώτησα τι άραγε σκεφτόταν καθώς στεκόταν στο τραπέζι, μου είπε: «Αφού περιέβαλα τον ποιμένα με την εικόνα του Χριστού, ποτέ δεν θεώρησα ότι παίρνω διαταγές από αυτόν, αλλά από τον Θεό. Γι' αυτό, πάτερ Ιωάννη, δεν στεκόμουν σαν να βρισκόμουν μπροστά σε τραπέζι ανθρώπων, αλλά σαν να ήμουν μπροστά στο θυσιαστήριο του Θεού, και στεκόμουν προσευχόμενος στον Θεό. Δεν έκανα απολύτως καμία πονηρή σκέψη για τον ποιμένα, εξαιτίας της πίστης και της αγάπης μου προς αυτόν. Διότι έχει πει κάποιος ότι η αγάπη δεν διαλογίζεται το κακό. Όμως μάθε και τούτο, Πάτερ, ότι όταν κάποιος παραδοθεί στην απλότητα και την εκούσια ακακία, ο πονηρός δεν βρίσκει πλέον εκεί ούτε τόπο ούτε χρόνο». Ο δίκαιος Κύριος, επειδή ακριβώς τέτοιος ήταν εκείνος ο διά του Θεού σωτήρας των λογικών προβάτων, του έστειλε και έναν άλλο παρόμοιο για να διαχειρίζεται τα της μονής. Διότι ήταν σώφρων όσο λίγοι και πράος όπως ελάχιστοι. Εναντίον αυτού, για την ωφέλεια των υπολοίπων, στράφηκε ο μέγας γέρων χωρίς προφανή λόγο μέσα στο Κυριακό, διατάζοντας άκαιρα να τον διώξουν. Εγώ όμως, επειδή γνώριζα ότι ήταν άμεμπτος για το παράπτωμα που του καταλόγιζε ο ποιμένας, υπερασπίστηκα ιδιαιτέρως τον οικονόμο μπροστά στον μέγα γέροντα.

Και αυτό το κατόρθωμα καταστρέφεται. «Δεν αυθαδιάζει». Δηλαδή, δεν συμπεριφέρεται με προπέτεια. Διότι κάνει τον άνθρωπο συνετό, σοβαρό και σταθερό. «Δεν υπερηφανεύεται». Δεν μεγαλοφρονεί, λέει, για τα κατορθώματα, ούτε επαίρεται φτάνοντας στην αλαζονεία. «Δεν ασχημονεί· δεν ζητεί τα δικά της». Ακόμη και όταν υφίστανται μεγάλες αδικίες και ύβρεις, λέει, δεν θεωρούν το γεγονός αυτό ως ασχημοσύνη. «Δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό». Δες πάλι την αγάπη, όχι μόνο να καταστέλλει την κακία, αλλά να μην την αφήνει ούτε καν να σχηματιστεί εξ αρχής.

Και αν έχω το χάρισμα της προφητείας, και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση· και αν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα· και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς, και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη δεν φθονεί· η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη· η αγάπη δεν καυχιέται, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά το δικό της συμφέρον. Όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει.» Και πάλι: «Τώρα δε μένουν η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από αυτά είναι η αγάπη.» «Όλα τα έργα σας ας γίνονται με αγάπη.» «Να ειρηνεύετε, αδελφοί, και ο Θεός της αγάπης και της ειρήνης θα είναι μαζί σας.» «Μέσω της αγάπης να υπηρετείτε ο ένας τον άλλον. Διότι όλος ο νόμος εκπληρώνεται σε έναν λόγο, στο: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου.» «Να γίνεστε μεταξύ σας καλοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός συγχώρησε εμάς.

Όμως κανείς δεν δύναται να διαφυλάξει αδιάρρηκτη τη φιλία μέχρι τέλους, εάν δεν συζεύξει με αυτήν και τη μακροθυμία· και δεν την αποκτήσει ως παντοτινό συνοδίτη. Διότι οι αρετές αυτές είναι τρόπον τινά γειτονικές, και σαν ένα αχώριστο ζεύγος μεταφέρουν αυτόν που έχει μελετήσει άριστα να τις ηνιοχεί, σε ένα ευπρεπές και τελειότατο κάλλος της προς τον Θεό ευσέβειας. Γι' αυτό, από τη μια μεριά, αναφέρει ο θειότατος Παύλος: «Η αγάπη μακροθυμεί, χρηστεύεται· η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέφτεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· τα πάντα ανέχεται, τα πάντα πιστεύει, τα πάντα ελπίζει, τα πάντα υπομένει»· η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει. Από την άλλη πάλι, ο χρυσούς στη γλώσσα (άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος), εγκωμιάζοντας τον μακρόθυμο, αναφέρει ρητώς τα εξής: «Αλλά η ψυχή του μοιάζει με κάποια κορυφή ή βουνό, που έχει λεπτή αύρα, δέχεται καθαρή την ακτίνα του ήλιου, αναβλύζει κρυστάλλινα τα νάματα των πηγών και προβάλλει πολλές τις χάρες των ανθέων, όμοιες με τα ανοιξιάτικα λιβάδια και τους παραδείσους, που κοσμούνται με φυτά και άνθη, και με τρεχούμενα νερά· κι αν υπήρχε και κάποια γλυκιά ηχώ, που θα χάριζε πολλή ευφροσύνη στους ακροατές· διότι είτε ωδικά πτηνά κάθονται στα ακριανά φύλλα των δέντρων, και τζιτζίκια, και αηδόνια, και χελιδόνια συνθέτουν αρμονικά μία μουσική, είτε ο ζέφυρος που προσπίπτει ήρεμα στα φύλλα των δέντρων κάνει τα έλατα και τα πεύκα να σφυρίζουν, μιμούμενος πολλές φορές και τους κύκνους, είτε ένα λιβάδι που προβάλλει ρόδα και κρίνα γερμένα το ένα προς το άλλο, και γαλαζίζοντας σαν μια γαλάζια θάλασσα, δείχνει να κυματίζει ήρεμα. Μάλλον δε, θα μπορούσε κανείς να βρει πολλές τέτοιες εικόνες. Διότι, όταν κάποιος κοιτάξει τα ρόδα, θα νομίσει ότι βλέπει το ουράνιο τόξο· όταν δει τους μενεξέδες, θα δει κυματισμένη θάλασσα· όταν δει τα κρίνα, τον ουρανό. Και ένας τέτοιος άνθρωπος δεν τέρπει μόνο με το θέαμα, ούτε μόνο με την όψη, αλλά ανακουφίζει και το ίδιο το σώμα εκείνου που βλέπει αυτό το λιβάδι, και τον κάνει να αναπνέει ελεύθερα, ώστε να νομίζει ότι βρίσκεται μάλλον στον ουρανό, παρά στη γη».

Όταν ο σχολαστικός ζήτησε να μάθει ποιοι είναι οι κόποι υπέρ της ευσεβείας, ο γέροντας είπε ότι είναι οι εντολές του Χριστού, από τις οποίες πρώτη και μεγαλύτερη είναι η αγάπη, διότι «δεν λογαριάζει το κακό, αλλά τα πάντα ανέχεται, τα πάντα ελπίζει, τα πάντα υπομένει» σύμφωνα με τη Γραφή. Πράττοντας αυτά, δεν μπορεί να κρίνει εκείνον που φαίνεται να την αδικεί. Σε αυτήν, ο ένας διαφέρει από τον άλλον, αλλά όλοι υπολειπόμαστε από την αξία της, περιμένοντας με τη χάρη του Χριστού την αναπλήρωση των ελλειμμάτων, εφόσον δεν αμελήσουμε την εργασία της ανάλογα με τις δυνάμεις μας. Διότι ο Θεός γνωρίζει πόσα δεν μπορούμε να πράξουμε από αδυναμία, και πόσα δεν εργαζόμαστε από το έργο της αγάπης λόγω αμέλειας. Και επειδή αυτή ενισχύεται όχι μόνο από τους εκούσιους κόπους, αλλά και από τις θλίψεις που συμβαίνουν, έχουμε μεγάλη ανάγκη για υπομονή και πραότητα από τον Θεό. Γι' αυτό λέει ο Απόστολος: «Όποιος θέλει να γίνει σοφός σε τούτον τον αιώνα, ας γίνει μωρός, για να γίνει σοφός». Ένας τέτοιος άνθρωπος δεν κατακρίνει τους ανώτερούς του στα ελλείμματα της τέλειας αγάπης, αλλά μάλλον επεκτείνει τον εαυτό του προς τη δική τους υπεροχή. Και όταν τους φτάσει, αναζητά πάλι άλλους ανώτερούς του, και βρίσκοντάς τους συναγωνίζεται και αυτούς, και ποτέ δεν σταματά τον δρόμο του, εφόσον βρίσκει κάποιους να προηγούνται από αυτόν στην αγάπη.